Zamek w Prudniku

W 1253 w odwecie za najazd księcia Władysława i Bolesława Wstydliwego na Śląsk Opawski Czesi zajęli rejon przyszłego Prudnika^[8]. Jesienią 1255 podpisana została ugoda pomiędzy biskupem ołomunieckim Brunonem i księciem opolsko-raciborskim Władysławem, która zakończyła kilkuletni konflikt na pograniczu czesko-opolskim ustaleniem granic. Czeski wielmoża Wok z Rożemberka otrzymał od króla Przemysła Ottokara II zadanie udzielenia pomocy osadnikom na prawie niemieckim na terenie objętym rokowaniami granicznymi i zadbanie o zasiedlenie pogranicznych obszarów^[9].

Pomiędzy 6 listopada a połową grudnia 1255 Wok z Rożemberka założył w zakolu rzeki Prudnik zamek, który kontrolował ruch na szlaku handlowym z Nysy do Opawy^[9]. Wok opuścił okolice Prudnika w styczniu 1256^[10]. Po jego śmierci 4 czerwca 1262, jego dobra wraz z zamkiem w Prudniku przejął jego syn Henryk^[8]. Przytoczona między innymi w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego historia^[11], według której zamek wraz z miastem założyli templariusze, jest nieprawdziwa^[12].

Zamek zbudowany został w najwyższej części wyniesienia na lewym brzegu rzeki Prudnik, ograniczonego dolinami Prudnika i Złotego Potoku. Miasto Prudnik rozwinęło się na południe od zamku. Warownię otoczono fosą wodną i murami obronnymi^[9], zbudowanymi z kamieni szarogłazu, pozyskiwanego w kamieniołomach w niedalekich Górach Opawskich^[1]. Były one niezależne od obwarowań miejskich. Obronność zamku opierała się na stromiźnie lessowych zboczy doliny rzecznej, wzmocnionych murami oporowymi z łupków. Był on łatwo dostępny od strony miasta, przez co większość szykan obronnych wzniesiono w południowej części warowni^[9].

Zamek w Prudniku był najdalej wysuniętym na północ bastionem Królestwa Czech^[13]. Stanowił ogniwo łańcucha pogranicznych obiektów obronnych, obejmującego także zamek na Zamkowej Górze, zamek Edelštejn koło Zlatych Hor, a także warownie w Dębowcu i na górze Okopowa^[14]. Prudnicki zamek był najważniejszą twierdzą na ziemi prudnickiej. Drugą pod względem ważności był zamek Gryżów w pobliskich Piorunkowicach^[15].

Od 1337 zamek w Prudniku był własnością rodziny Piastów. W kolejnych latach jego właścicielami byli kolejno książęta niemodlińscy, opolscy, głogówecko-prudniccy, oleśniccy, i ponownie opolscy. Na początku wojen husyckich zamek wraz z miastem znajdował się w posiadaniu biskupa Konrada IV Starszego, po czym w 1420 trafił pod zastaw do Piastów opolskich^[16].

Ranga zamku wzrosła po 1424 za sprawą księcia Bolka V Wołoszka, który panował nad wydzielonym księstwem głogówecko-prudnickim (rezydował on jednak w zamku w Głogówku). Kompleks zamkowy został zniszczony w marcu 1428, kiedy Prudnik został zdobyty przez wojska husyckie. W 1430 miasto wraz z zamkiem zdobył i przejął Konrad IV. Jesienią tego samego roku husyci ponownie zdobyli Prudnik, po czym przekazali go Bolkowi V, który się do nich przyłączył^[16]. Książę obsadził zamek w Prudniku swoją załogą, traktując go jako bazę operacyjną w planowanym najeździe na księstwo nyskie^[17][15]. Garnizon pozostawiony na zamku nie zdołał jednak zapobiec przejściu miasta na powrót pod panowanie biskupów. Bolko V ponownie przejął zamek w 1432, a w 1437 miasto wraz z zamkiem przeszły w jego pełne władanie^[18].

Zamek za panowania księcia Bolko V składał się z dwóch członów: górnego i dolnego. Były one oddzielone murami. Całość otaczał wał i podwójna fosa, zasilająca wodociąg miejski. Między fosami założony został sad z ogrodem warzywnym. Z miasta do zamku prowadził most zwodzony. Z warownią sąsiadowały liczne szopy, stajnie, zabudowania mieszkalne służby, a także folwark^[18].

Po śmierci Bolka V w 1460, władzę nad ziemią prudnicką przejął książę opolski Mikołaj I^[18]. 21 września 1502 książę Jan II Dobry przekazał zamek w zarząd Wiktorynowi Honbickiemu^[19][20].

Książę Jan II Dobry zmarł bezpotomnie 27 marca 1532. Wówczas Prudnik wraz z całym księstwem opolsko-raciborskim przypadł królom czeskim z dynastii Habsburgów^[7]. W następnych latach zamek kilkakrotnie zmieniał właścicieli^[18]. Cesarz Ferdynand I Habsburg zastawił w 1558 dobra prudnickiego zamku szlachcicowi Konradowi Sauermannowi^[7]. W 1562 rada miejska Prudnika wzięła dobra w zastaw, a w 1597 nabyła je na własność. Wówczas w skład dóbr zamku wchodziły wsie Szybowice, Mieszkowice, Rudziczka, Włókna, Lubrza, Dytmarów, Jasiona, Pokrzywna i Wieszczyna. W 1598 sprzedano Mieszkowice, Rudziczkę i Włókna, za to kupiono Skrzypiec, a w 1604 Krzyżkowice^[7]. Mieszkańcy wsi zobowiązani byli do płacenia daniny na zamek, pomagać w pracach remontowych, dostarczania żywności na zamek, a także bronienia go w czasie wojny^[21][22][23].

Kiedy w II połowie XVI wieku miasto otoczono wałem i dokonano remontu murów miejskich, zamek był już „mocno zrujnowany”^[24]. Rada miejska wyremontowała zamek w 1691^[25].

Po zajęciu Śląska przez Prusy w wyniku I wojny śląskiej w 1741, król Fryderyk II Wielki przekazał na dom modlitwy dla ewangelików jeden z budynków zrujnowanego zamku (określanego jako rudera). Reszta zabudowań wykorzystywana była jako koszary ze stajniami i ujeżdżalnią. Po wojnach, król wspomógł odbudowę zamku^[26]. Z jego inicjatywy zbudowano nowy most zamkowy^[27]. Pierwsze ewangelickie kazanie w sali modlitewnej zamku wygłosił Johann Albrecht Schüssler w drugą niedzielę adwentu 1742^[28]. W połowie XVIII wieku zamek został uwieczniony na rysunku autorstwa Friedricha Bernharda Wernera, zatytułowanym Schlos Wagendrüssel^[6].

27 sierpnia 1806 kompleks zamkowy wraz z 45 domami w Prudniku został strawiony przez pożar, który zaprószył czeladnik tkacki^[6]. Według Johanna Georga Knie’go, zamek w Prudniku był uznawany za nieistniejący już na przełomie lat 30. i 40. XIX wieku, pozostała jedynie własność zamkowa składająca się ze wsi Dębowiec, Wieszczyna i Pokrzywna^[29]. W 1844 rada miejska Prudnika kupiła od gminy ewangelickiej zachodnią część ruin zamku za 750 talarów^[30]. Pozostałości zamku zostały rozebrane w latach 1844–1847^[31][6]. Ocalała jedynie wieża zamkowa, zwana Wieżą Woka^[12]. Gruzem z rozbieranych murów zasypano zamkową fosę^[32]. Kamień z rozbiórki zachodniego skrzydła wykorzystano do brukowania placu Zamkowego^[33].

W miejscu dawnego zamku, na wyrównanym placu wzniesiono w 1845 stajnię garnizonową. Składała się ona z trzech skrzydeł i mogła pomieścić 186 koni^[31]. Stacjonował tu 6 Pułk Huzarów^[34]. Stajnia została rozebrana na przełomie XIX i XX wieku. Teren przekazano bonifratrom z sąsiedniego klasztoru. Bonifratrzy splantowali teren pod ogród warzywny, a także zbudowali w tym miejscu kostnicę i dom pogrzebowy^[35].

W 2010 zleceniem Muzeum Ziemi Prudnickiej na terenie dawnego zamku przeprowadzone zostały prace archeologiczne. Znaleziono wówczas fragmenty ceramiki i piecowych kafli datowanych na wczesne średniowiecze i okres lateński^[36]. W 2018 Muzeum Ziemi Prudnickiej we współpracy z czeskim partnerem ze Zlatych Hor stworzyło makietę prudnickiego zamku z przełomu XV i XVI wieku^[37]. Projekt makiety wykonała Małgorzata Chorowska^[38][39].

Wieża ostatecznej obrony pozwalająca zamieszkiwać w niej przez niedługi czas i przetrwać oblężenie zamku, lecz niedostosowana do rezydowania w niej na stałe. Było to utrudniane przez grube i zimne mury, brak okien, wysokie położenie wejścia i brak wygodnego pomieszczenia. U podstawy ma kształt cylindra o średnicy około 12,5 m. Jej mury osiągają grubość od 4 do 5 m na poziomie fundamentowania, natomiast jej góra jest ośmioboczna. Wewnątrz cylindra mieścił się loch o średnicy 2 m i wysokości 13 m. Otwór do niego znajdował się na górze w sklepieniu nad lochem. Powyżej znajdowały się dwa pomieszczenia oddzielone stropami belkowymi^[40].

Wewnętrzny mur obwodowy powstał wraz z wieżą i domem mieszkalnym Rożemberków. Zewnętrzny mur nie był zbyt wysoki w celu dostosowania go do broni palnej. Powstał prawdopodobnie podczas wojen husyckich, za panowania księcia Bolka V Wołoszka. Został wzniesiony z kamienia łamanego i otynkowany. Jego zwieńczenie stanowiło blankowanie. Teren pomiędzy murami obrastała zieleń. Na podstawie wyników badań georadarowych z 2009 udało się ustalić, że w najgłębszym miejscu fosy mur miał ok. 4 m wysokości^[41].

Dwuskrzydłowy dom wzniesiony na planie litery L stanowił mieszkalną część zamku. W XIII wieku powstało skrzydło północne, a za panowania Bolka V Wołoszka prostopadłe do niego i bardziej okazałe skrzydło zachodnie. Kondygnacja budynku była zaopatrzona z dwóch stron w 11 okien i nadbudowana salą bez stropu, lecz z otwartą więźbą dachową^[42].

Zespół bramny zamku był okazały. Składał się z piętrowego budynku z przejazdem bramnym poprzedzonego przedbramiem, wysokiej baszty czworobocznej przylegającej od północy do tego budynku i niskiej baszty flankującej południowy narożnik zamku^[43].