Zbigniew Nienacki

Zbigniew Nienacki

Zbigniew Nowicki

Zbigniew Nienacki, 1975
Data i miejsce urodzenia	1 stycznia 1929 Łódź
Data i miejsce śmierci	23 września 1994 Morąg
Miejsce spoczynku	cmentarz w Jerzwałdzie
Zawód, zajęcie	pisarz, dziennikarz
Narodowość	polska
Odznaczenia

Zbigniew Nienacki, właśc. Zbigniew Tomasz Nowicki (ur. 1 stycznia 1929 w Łodzi, zm. 23 września 1994 w Morągu^[1][2]) – polski pisarz, dziennikarz, autor sztuk scenicznych, scenarzysta telewizyjny i filmowy^[3]. Największą sławę przyniosła mu seria powieści dla młodzieży o przygodach Pana Samochodzika, muzealnika-detektywa. Opinię pisarza kontrowersyjnego i niestroniącego od erotyki zawdzięcza powieściom dla dorosłych, między innymi Raz w roku w Skiroławkach oraz powieści historycznej Dagome iudex.

Syn Jana i Cecylii z Daneckich. Ojciec był archiwistą, a matka nauczycielką. W 1940 został przez Niemców wraz z rodziną wysiedlony do Słupi Skierniewickiej, pracował fizycznie. Po wojnie powrócił z rodziną do Łodzi i w styczniu 1945 do przedwojennego mieszkania. Niebawem rozpoczął naukę w Liceum Ogólnokształcącym nr 3.

Zadebiutował w wieku 17 lat. W 1946 napisał pierwszą powieść dla młodzieży Związek poszukiwaczy skarbów, która była drukowana w odcinkach w tygodniku Przyjaciel. Drukował też wiersze w Kuźnicy i w Szpilkach.

W 1948 ukończył szkołę i wyjechał do Szklarskiej Poręby, gdzie krótko pracował jako wychowawca w domu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. W tym samym roku rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Rok później otrzymał stypendium i zaczął studiować scenopisarstwo w Wszechzwiązkowym Państwowym Instytucie Kinematografii w Moskwie. Ze studiów w Moskwie usunięto go karnie i odesłano do Polski w 1950, za czyn opisany jako „postawa antystalinowska”. Wtedy wstrzymano druk w „Czytelniku” jego pierwszej książki Chłopcy, pisarza usunięto ze studiów, a ojca wyrzucono z pracy.

Po pewnym czasie otrzymał etat redaktora w Głosie Robotniczym, gdzie pracował do 1958 (do szkoły filmowej ponownie go nie przyjęto). W tym okresie zaczął się posługiwać pseudonimem Zbigniew Nienacki. W 1952 ożenił się z Heleną Dąbską, a w 1953 urodził się im syn Marek (był lekarzem, zmarł w 1999). W 1964 zostawił żonę i syna, by realizować karierę pisarza. Przełomem w życiu i twórczości pisarza było w 1967 jego przeprowadzenie się do Jerzwałdu niedaleko Iławy, gdzie związał się z Alicją Janeczek^[4].

W 1957 wydał powieść Uroczysko, którą uważał za swój właściwy debiut. W latach 1954–1964 pracował w tygodniku Odgłosy, gdzie kierował działem reportażu, potem działem filmowym, a na koniec działem kobiecym. Owocem tej pracy był tom reportaży Ucieczka z przedmieścia. W 1958 na łamach „Odgłosów” opublikował powieść w odcinkach Zabójstwo Herakliusza Pronobisa.

W 1960 wydał Skarb Atanaryka, w 1961 Pozwolenie na przywóz lwa i Worek Judaszów, a w 1962 w Głosie Robotniczym powieść w odcinkach Wąż morski. W 1961 opublikował Laseczkę i tajemnicę, w 1963 Podniesienie, a w 1964 Z głębokości oraz powieść dla młodzieży Wyspa Złoczyńców, która stała się początkiem serii książek o Panu Samochodziku.

W latach 1962–1965 pełnił funkcję ławnika sądowego w Wydziale Karnym Sądu Rejonowego w Łodzi. Pokłosiem tej działalności było wydane w 1965 Sumienie. W 1962 został członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1964 otrzymał nagrodę miasta Łodzi za Podniesienie i Worek Judaszów. W 1966 otrzymał kolejną nagrodę za powieść Liście dębu (pierwotny tytuł Święta miłość), której tom I ukazał się drukiem w 1967, a tom II w 1969. W 1966 wydał kolejną książkę młodzieżową Pan Samochodzik i templariusze, a w 1967 Księgę strachów.

W 1969 wydał Niesamowity dwór, w 1970 Nowe przygody Pana Samochodzika, w 1971 powieść dla dorosłych Mężczyzna czterdziestoletni, a w 1975 Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic.

Trzecim, obok książek dla dorosłych i dla młodzieży, nurtem twórczości pisarza były sztuki teatralne. W 1961 napisał Termitierę, w 1963 Golem, Myszy króla Popiela i Styks (druk: 1966), w 1966 Opowieść o Bielinku, w 1967 Miejsce dla żywych (nie wystawiono jej), w 1968 Nekropolis; w latach sześćdziesiątych napisał też Na Kasjopei zaraza. W 2004 zostały one wydane łącznie w formie książki pt. Sztuki teatralne (Wydawnictwo Rzecz Kultowa).

Przygotował widowiska telewizyjne: Krwawa ręka (1967) i Dziewięć złotych naczyń (1968). Na podstawie Podniesienia opracował słuchowisko radiowe Bielinek. Ponadto malował i rzeźbił.

Pisarz tworzył kolejne powieści młodzieżowe o Panu Samochodziku, a jednocześnie swoje najbardziej znane książki dla dorosłych: Uwodziciel (1979), Raz w roku w Skiroławkach, tom 1–2 (1983), Wielki las (1987) i Dagome iudex, tom 1–3 (1989–1990). Tę ostatnią, napisaną w gatunku fantasy powieść, uważał za najlepszą w swoim dorobku literackim.

W 1977 w plebiscycie czytelników Płomyka otrzymał „Orle Pióro”. W 1988 Wielki las wyróżniono nagrodą Stowarzyszenia Księgarzy Polskich, a w 1991 pisarza uhonorowano nagrodą za twórczość dla dzieci i młodzieży. Kilka powieści Zbigniewa Nienackiego doczekało się adaptacji filmowej. Stanisław Jędryka w 1965 nakręcił Wyspę złoczyńców, Jerzy Passendorfer Akcję Brutus według Worka Judaszów, a w telewizji pojawił się serial Samochodzik i templariusze ze Stanisławem Mikulskim w roli głównej. Z kolei Janusz Kidawa nakręcił film Pan Samochodzik i niesamowity dwór, Kazimierz Tarnas Pan Samochodzik i praskie tajemnice (filmowa wersja Tajemnicy tajemnic), a w 1991 Janusz Kidawa Latające machiny kontra Pan Samochodzik (filmowa wersja Złotej rękawicy).

Jego książki przełożono na wiele języków: niemiecki, rosyjski, ukraiński, czeski, słowacki, bułgarski, węgierski, gruziński, ormiański, baszkirski i kirgiski. W 2024 roku powieści z serii Pan Samochodzik zaczęły się ukazywać również w języku angielskim^[5].

W jednym z wywiadów powiedział: Jak wielu współczesnych pisarzy polskich mam dość skomplikowany życiorys. Moja młodość związana jest z ZWM-em i walką o to, co się dziś określa enigmatyczną nazwą „władza ludowa”. Była to prawdziwa walka z prawdziwym wrogiem i orężna, i polityczna^[6], co zostało potem błędne zinterpretowane jakoby Nienacki twierdził, że w latach 40. XX wieku działał z Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego zwalczając żołnierzy podziemia antykomunistycznego^[7]. Nie potwierdzają tego żadne fakty z życia Nienackiego, który w tamtym czasie był nastolatkiem. Był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (od 1962), Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej (od 1963), Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (od 1982). W latach 60. XX wieku zasiadał w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Łodzi. W latach 80. XX wieku w lokalnej prasie pisał artykuły krytykujące NSZZ „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 publicznie wyrażał swoje poparcie dla Prezesa Rady Ministrów gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego i Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego. Był kontaktem operacyjnym Służby Bezpieczeństwa pod pseudonimem „Eremita”^[8].

Po śmierci pisarza serię o Panu Samochodziku kontynuują inni autorzy^[9].

Od 2013 skupiające miłośników twórczości Zbigniewa Nienackiego Forum Miłośników Pana Samochodzika organizuje konkurs na najlepszą Samochodzikową Książkę Roku^[10]. 16 listopada 2018 na wniosek przedstawicieli Forum Miłośników Pana Samochodzika, w Alei Żeglarskiej w Iławie została odsłonięta tablica pamiątkowa poświęcona pisarzowi^[11][12].

W 2021 warszawskie Orphan Studio zawarło z wnukiem Zbigniewa Nienackiego, jedynym spadkobiercą pisarza, umowę na wyłączne prawa do filmowych i serialowych adaptacji jego książek^[13]. W ramach tej umowy w kwietniu 2022 platforma streamingowa Netflix poinformowała o rozpoczęciu prac nad ekranizacją powieści Pan Samochodzik i templariusze według scenariusza Bartosza Sztybora i w reżyserii Antoniego Nykowskiego^[14]. Premiera miała miejsce 12 lipca 2023^[15]. Zapowiadano, że Pan Samochodzik i templariusze to pierwsza część serii filmowej, lecz w obliczu negatywnego odbioru filmu Netflix wycofał się z tej zapowiedzi. Druga część miała opierać się na książce Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic, z upływem czasu zaawansowaną już produkcję przerwano^[16].

W październiku 2024, staraniem wydawnictwa Siedmioróg, ukazał się pierwszy tom komiksu na podstawie powieści Uroczysko pt. Uroczysko - Tajemnice kurhanu^[17], w maju 2025, tom drugi zatytułowany Uroczysko - Diabelskie sprawki^[18], a w lipcu 2026, trzeci i ostatni tom pt. Uroczysko - Skarby i sekrety^[19]. Autorem komiksu jest Mieczysław Sarna^[20]. W przygotowaniu jest pierwszy tom komiksowej adaptacji powieści Wyspa Złoczyńców, zatytułowany Spadek.

Największe w Internecie archiwum prasowe, w którym zgromadzono wywiady ze Zbigniewem Nienackim, a także artykuły na temat pisarza i jego twórczości, znajduje się na Portalu ZNienacka^[44].

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1982)^[45]
• Złoty Krzyż Zasługi^[46]
• Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)^[47]
• Odznaczenie im. Janka Krasickiego^[48]
• Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”^[48]
• Odznaka honorowa „Zasłużony dla Warmii i Mazur”^[48]

• WiesławW. Kot WiesławW., DorotaD. Górska DorotaD., PRL jak cudnie się żyło!, Poznań: Publicat Wydawnictwo, 2008, ISBN 978-83-245-1506-6, OCLC 297527065 .
• PiotrP. Łopuszański PiotrP., Pan Samochodzik i jego autor: o książkach Zbigniewa Nienackiego dla młodzieży, Warszawa: Wydawnictwo Nowy Świat, 2009, ISBN 978-83-7386-329-3, OCLC 751180075 .
• MariuszM. Szylak MariuszM., Zbigniew Nienacki. Życie i twórczość, Oficyna wydawnicza „WARMIA” s.c. w Olsztynie, [2008], ISBN 978-83-60586-12-9 .
• Molenda J., Nienacki. Skandalista od Pana Samochodzika, Prószyński Media, Warszawa 2023, ISBN 978-83-8352-058-2.

• Internetowy Klub Nienackofanów
• Forum Miłośników Pana Samochodzika
• „Z przygodą na ty” – Forum Miłośników Przygód Pana Samochodzika
• Portal tematyczny ZNienacka
• Pan Samochodzik - Fani, grupa tematyczna Facebook
• Zbigniew Nienacki w bazie filmpolski.pl