Galeni

Galeni
Κλαύδιος Γαληνός
Një gravurë e shekullit XVII nga Georg P. Busch[1]
Lindi129 e.s.
Pergamon, Azi Romake
Vdiqrr. 216 e.s. (në moshën rr. 87 vjeç)
Karriera shkencore
FushatAnatomia
Mjekësia
Filozofia

Aelius Galenus ose Claudius Galenus[2] (Κλαύδιος Γαληνός; shtator 129 – rr. 216 e.s.), i njohur zakonisht, sipas formës së anglicizuar, si Galen ose, në shqip, si Galeni apo Galeni i Pergamonit,[3] ishte një mjek, kirurg dhe filozof romak dhe grek.[4][5][6] I konsideruar si një nga studiuesit mjekësorë më të arritur të gjithë lashtësisë, Galeni ndikoi në zhvillimin e disiplinave të ndryshme shkencore, përfshirë anatominë,[7] fiziologjinë, patologjinë,[8] farmakologjinë,[9] dhe neurologjinë, si dhe filozofinë[10] dhe logjikën.

Bir i Aelius Nicon, një arkitekt i pasur grek me interesa shkencore, Galeni mori një edukim gjithëpërfshirës që e përgatiti për një karrierë të suksesshme si mjek dhe filozof. I lindur në qytetin e lashtë të Pergamonit (sot Bergama, Turqi), Galeni udhëtoi gjerësisht, duke u njohur me një gamë të gjerë teorish dhe zbulimesh mjekësore, para se të vendosej në Romën, ku shërbeu për anëtarë të shquar të shoqërisë romake dhe përfundimisht mori pozitën e mjekut personal të disa perandorëve.

Të kuptuarit e Galenit për anatominë dhe mjekësinë u ndikua kryesisht nga teoria bashkëkohore e katër lëngjeve trupore: vrer i zi, vrer i verdhë, gjak dhe flegmë, siç u parashtrua fillimisht nga autori i Për Natyrën e Njeriut në korpusin Hipokratik.[11] Pikëpamjet e Galenit dominuan dhe ndikuan në shkencën mjekësore perëndimore për më shumë se 1.300 vjet. Raportet e tij anatomike u bazuan kryesisht në disektimin e majmunëve barbarë.[12] Megjithatë, ndërsa disektimet dhe vivisektimet mbi njerëz praktikoheshin në Aleksandria nga Herofili dhe Erasistrati në shekullin III p.e.s. me lejen e Ptolemejve, në kohën e Galenit këto procedura ishin rreptësisht të ndaluara në Perandoria Romake. Meqë Galeni zbuloi se shprehjet e fytyrës së majmunëve barbarë ishin veçanërisht të gjalla, ai kaloi te derrat për kërkimet e tij, në mënyrë që të shmangte ndjekjen penale. Aristoteli i kishte përdorur derrat shekuj më parë për studimin e tij mbi anatominë dhe fiziologjinë. Galeni, ashtu si të tjerët, arsyetoi se anatomia e kafshëve kishte një përputhshmëri të fortë me atë të njerëzve. [13] Galeni i inkurajonte studentët e tij të shkonin e të shihnin gladiatorë të vdekur ose kufoma të dala nga uji, në mënyrë që të njiheshin më mirë me trupin njerëzor.

Teoria e Galenit mbi fiziologjinë e sistemit të qarkullimit të gjakut mbeti e pakontestuar deri rr. 1242, kur Ibën Nefisi botoi librin e tij Sharh tashrih al-qanun li' Ibn Sina (Komentar mbi anatominë në Kanunin e Avicenës), në të cilin raportoi zbulimin e tij të qarkullimit pulmonar.[14] Raportet e tij anatomike mbetën të pakontestuara deri në vitin 1543, kur përshkrime dhe ilustrime të shtypura të disektimeve njerëzore u botuan në veprën themelore De humani corporis fabrica nga Andreas Vesaliusi,[15][16] ku teoria fiziologjike e Galenit u përshtat me këto vëzhgime të reja.[17][18]

Galeni e shihte veten si mjek dhe njëkohësisht si filozof, siç e shkroi vetë në traktatin e tij të titulluar Se mjeku më i mirë është edhe filozof.[19][20][21][22] Galeni ishte shumë i interesuar në debatin mes sekteve mjekësore racionaliste dhe empiriciste,[23] dhe përdorimi i tij i vëzhgimit të drejtpërdrejtë, disektimit dhe vivisekcionit përfaqëson një pozicion të ndërmjetëm kompleks mes ekstremeve të këtyre dy pikëpamjeve.[24][25][26] Shumë nga veprat e tij janë ruajtur ose përkthyer nga greqishtja origjinale, megjithëse shumë të tjera u shkatërruan dhe disa vepra që i atribuohen besohet të jenë të rreme. Megjithëse ka njëfarë debati rreth datës së vdekjes së tij, ai nuk ishte më i ri se shtatëdhjetë vjeç kur vdiq.[27]

Biografia

Emri grek i Galenit, Γαληνός (Galēnós), vjen nga mbiemri γαληνός (galēnós) 'i qetë'.[28] Emri i tij latin (Aelius ose Claudius) sugjeron se ai kishte shtetësinë romake.[29]

Galeni e përshkruan jetën e tij të hershme në veprën Mbi pasionet e shpirtit. Ai lindi në shtator të vitit 129 e.s.[6] Babai i tij, Eli Nikoni (Aelius Nicon), ishte një patrik i pasur, arkitekt dhe ndërtues, me interesa të larmishme, përfshirë filozofinë, matematikën, logjikën, astronominë, bujqësinë dhe letërsinë. Galeni e përshkruan babain e tij si "një njeri jashtëzakonisht të dashur, të drejtë, të mirë dhe bamirës". Në atë kohë, Pergamoni (sot Bergama, Turqi) ishte një qendër e madhe kulturore dhe intelektuale, e njohur për bibliotekën e saj, e dyta vetëm pas asaj në Aleksandri,[8][30] si dhe ishte vendndodhja e një tempulli të madh kushtuar zotit shërues Asklepit.[31] Qyteti tërhoqi filozofë stoikë dhe platonikë, me të cilët Galeni u njoh në moshën 14-vjeçare. Studimet e tij përfshinë gjithashtu secilin nga sistemet kryesore filozofike të kohës, përfshirë aristotelianizmin dhe epikurianizmin. Babai i tij kishte planifikuar për Galenin një karrierë tradicionale në filozofi ose politikë dhe u kujdes ta ekspozonte ndaj ndikimeve letrare dhe filozofike. Megjithatë, Galeni thotë se rreth vitit 145, babai i tij pati një ëndërr në të cilën iu shfaq zoti Asklepi dhe urdhëroi Nikonin t'i dërgonte të birin të studionte mjekësi.[6][12]

Edukimi mjekësor

Pas arsimit të tij të mëparshëm liberal, Galeni në moshën 16-vjeçare filloi studimet e tij në tempullin e njohur shërues lokal, ose asklepeion, si θεραπευτής (therapeutes, ose kujdestar), për katër vjet. Atje ai ra nën ndikimin e njerëzve si Eskrioni i Pergamonit, Stratoniku dhe Satiri. Asklepeionet funksiononin si spa ose sanatorë, tek të cilët të sëmurët vinin për të kërkuar kujdesin e priftërisë. Romakët e vizitonin shpesh tempullin në Pergamon, në kërkim të lehtësimit mjekësor nga sëmundjet. Ishte gjithashtu vend i shpeshtë takimi për njerëz të shquar, si historiani Klaudi Karaks, oratori Eli Aristidi (Aelius Aristides), sofisti Polemoni i Laodicesë, dhe konsulli Kuspi Rufini.

Babai i Galenit vdiq në vitin 148, duke e lënë Galenin i pasur në mënyrë të pavarur në moshën 19-vjeçare. Ai më pas ndoqi këshillën që gjeti në mësimet e Hipokratit[32] dhe udhëtoi e studioi gjerësisht, duke përfshirë destinacione si Smirna (sot Izmiri), Korinti, Kreta, Kilikia (sot Çukurova), Qipro, dhe së fundi shkollën e madhe mjekësore të Aleksandrisë, duke u ekspozuar ndaj shkollave të ndryshme të mendimit në mjekësi. Në vitin 157, në moshën 28-vjeçare, ai u kthye në Pergamon si mjek i gladiatorëve të Kryepriftit të Azisë, një nga njerëzit më me ndikim dhe më të pasur në Azi. Galeni pretendon se Kryeprifti e zgjodhi atë mbi mjekë të tjerë, pasi ai nxori zorrët e një majmuni dhe i sfidoi mjekët e tjerë të riparonin dëmin. Kur ata refuzuan, Galeni vetë kreu kirurgjinë dhe, duke bërë këtë, fitoi favorin e Kryepriftit të Azisë. Gjatë katër viteve të tij atje, ai mësoi rëndësinë e dietës, kondicionit fizik, higjienës dhe masave parandaluese, si dhe anatominë e gjallë dhe trajtimin e frakturave dhe traumave të rënda, duke i quajtur plagët e tyre "dritare drejt trupit". Vetëm pesë vdekje mes gladiatorëve ndodhën gjatë kohës që ai mbajti këtë post, krahasuar me gjashtëdhjetë në kohën e paraardhësit të tij, një rezultat që zakonisht i atribuohet vëmendjes që ai i kushtoi plagëve të tyre. Në të njëjtën kohë, ai ndoqi studime në mjekësinë teorike dhe filozofi.[6][33][34][35]

Roma

Galeni duke seksionuar një majmun, siç e imagjinoi Veloso Salgado në 1906

Galeni shkoi në Romë në vitin 162 dhe u afirmua si mjek praktikues. Demonstrimet e tij publike dhe padurimi ndaj pikëpamjeve alternative mbi mjekësinë e sollën në konflikt me mjekë të tjerë që praktikonin në qytet.[12] Kur filozofi peripatetik Eudemi (Eudemus) u sëmur me ethet e katërta, Galeni u ndje i detyruar ta trajtonte "pasi ishte mësuesi im dhe rastisi të jetoja aty pranë".[36] Ai shkroi: "Kthehem te rasti i Eudemit. Ai u godit plotësisht nga tri sulmet e ethes së katërt, dhe mjekët e kishin braktisur, pasi ishte tashmë mesi i dimrit."[37] Disa mjekë romakë e kritikuan Galenin për përdorimin e prognozës në trajtimin e Eudemit. Kjo praktikë binte ndesh me standardin e atëhershëm të kujdesit, i cili mbështetej te falli dhe Mistika. Galeni u përgjigj kundërshtarëve të tij duke mbrojtur metodat e veta. Garcia-Ballester e citon Galenin duke thënë: "Për të diagnostikuar, dikush duhet të vëzhgojë dhe të arsyetojë." Kjo ishte baza e kritikës së tij ndaj mjekëve që vepronin alogos dhe askeptos.[38]

Megjithatë, Eudemi e paralajmëroi Galenin se hyrja në konflikt me këta mjekë mund të çonte në vrasjen e tij. "Eudemi tha këtë, dhe të tjera në të njëjtin kuptim; shtoi se, nëse nuk do të mund të më dëmtonin me sjellje të paskrupullta, do të kalonin në përpjekje për helmim. Ndër të tjera, më tha se, disa dhjetë vjet më parë, një i ri kishte ardhur në qytet dhe kishte dhënë, ashtu si unë, demonstrime praktike të burimeve të artit tonë; ky i ri u vra me helm, bashkë me dy shërbëtorë që e shoqëronin."[39] Kur armiqësia e Galenit me praktikuesit mjekësorë romakë u bë serioze, ai kishte frikë se mund të internohej ose të helmohej, prandaj e la qytetin.[40]

Roma ishte e angazhuar në luftëra të jashtme në vitin 161; Mark Aureli dhe bashkë-perandori i tij i atëhershëm dhe vëlla i adoptuar, Lucius Verus, ndodheshin në veri duke luftuar kundër Markomanëve.[41] Gjatë vjeshtës së vitit 169, kur trupat romake po ktheheshin në Aquileia, shpërtheu një murtajë e madhe, ndoshta një nga shfaqjet e para të lisë (atëherë e quajtur Murtaja Antonine) në botën mesdhetare, dhe perandori e thirri përsëri Galenin në Romë. Ai u urdhërua të shoqëronte Markun dhe Verusin në Gjermani si mjek i oborrit. Në pranverën vijuese, Marku u bind të lironte Galenin pasi mori një raport se Asklepiu ishte kundër projektit.[42] Ai u la pas për të shërbyer si mjek i trashëgimtarit perandorak, Komodit. Ishte këtu, në oborr, që Galeni shkroi gjerësisht mbi tema mjekësore. Ironikisht, Lucius Verus vdiq në vitin 169, dhe vetë Mark Aureli vdiq në vitin 180, që të dy viktima të murtajës.

Galeni ishte mjeku i Komodit për pjesën më të madhe të jetës së perandorit dhe trajtoi sëmundjet e tij të zakonshme. Sipas Dio Kasit (Dio Cassius) 72.14.3–4, rreth vitit 189, gjatë sundimit të Komodit, shpërtheu një murtajë e cila në kulmin e saj vriste 2.000 njerëz në ditë në Romë. Kjo ishte me shumë gjasë e njëjta murtajë (e ashtuquajtura "Murtaja Antonine", ndoshta lia) që goditi Romën gjatë sundimit të Mark Aurelit.[42] Galeni ishte gjithashtu mjek i Septim Severit gjatë sundimit të tij në Romë. Ai i përgëzoi Severin dhe Karakalën për mbajtjen e një furnizimi me ilaçe për miqtë e tyre, dhe përmendi tre raste në të cilat ato kishin qenë të dobishme në vitin 198.[40]

Murtaja Antonine

Murtaja Antonine u quajt kështu sipas emrit të familjes së Mark Aurelit, Antoninus. Njihej gjithashtu si Murtaja e Galenit dhe zinte një vend të rëndësishëm në historinë e mjekësisë për shkak të lidhjes së saj me Galenin. Ai kishte njohuri të drejtpërdrejta për sëmundjen, dhe ishte i pranishëm në Romë kur ajo goditi për herë të parë në vitin 166, dhe ishte gjithashtu i pranishëm në dimrin e viteve 168–69 gjatë një shpërthimi mes trupave të vendosura në Aquileia. Ai kishte përvojë me epideminë, duke iu referuar asaj si shumë e gjatë, dhe përshkroi simptomat e saj dhe trajtimin që i bënte. Referencat e tij ndaj murtajës janë të shpërndara dhe të shkurtra. Galeni nuk po përpiqej të paraqiste një përshkrim të sëmundjes në mënyrë që ajo të mund të njihej nga breznitë e ardhshme; ai ishte më i interesuar te trajtimi dhe efektet fizike të sëmundjes. Për shembull, në shkrimet e tij rreth një të riu të prekur nga murtaja, ai u përqendrua te trajtimi i ulçerave të brendshme dhe të jashtme. Sipas Niebuhr-it, "kjo murtajë duhet të ketë tërbuar me një egërsi të pabesueshme; ajo mori me vete viktima të panumërta. Bota antike nuk u rimor kurrë nga goditja që i shkaktoi murtaja që e vizitoi gjatë sundimit të M. Aurelit." Shkalla e vdekshmërisë së murtajës ishte 7–10 për qind; shpërthimi i viteve 165–168 do të kishte shkaktuar afërsisht 3,5 deri në 5 milionë vdekje. Otto Seeck beson se mbi gjysma e popullsisë së perandorisë humbi jetën. J. F. Gilliam beson se Murtaja Antonine ndoshta shkaktoi më shumë vdekje se çdo epidemi tjetër gjatë perandorisë para mesit të shekullit III.[42] Megjithëse përshkrimi i Galenit është i paplotë, ai është i mjaftueshëm për të mundësuar një identifikim të fortë të sëmundjes si të lidhur me linë.

Galeni vëren se ekzantema mbulonte të gjithë trupin e viktimës dhe zakonisht ishte e zezë. Ekzantema bëhej e ashpër dhe me kore aty ku nuk kishte ulçeracion. Ai thotë se ata që do të mbijetonin zhvillonin një ekzantemë të zezë. Sipas Galenit, ajo ishte e zezë për shkak të një mbetjeje gjaku të kalbur në një flluskë ethesh që ishte purulente. Shkrimet e tij thonë se flluska të ngritura ishin të pranishme në Murtajën Antonine, zakonisht në formën e një skuqjeje me flluska. Galeni thotë se skuqja e lëkurës ishte e ngjashme me atë që përshkroi Tukididi. Galeni përshkruan simptomat e traktit tretës përmes diarresë dhe jashtëqitjeve të pacientit. Nëse jashtëqitja ishte shumë e zezë, pacienti vdiste. Ai thotë se sasia e jashtëqitjeve të zeza ndryshonte. Kjo varej nga ashpërsia e lezioneve të zorrëve. Ai vëren se në rastet kur jashtëqitja nuk ishte e zezë, shfaqej ekzantema e zezë. Galeni përshkruan simptomat e ethes, të vjellave, frymëmarrjes me erë të keqe, katarrit, kollës, dhe ulçeracionit të laringut dhe trakesë.[42]

Vitet e fundit

Galeni vazhdoi të punonte dhe të shkruante në vitet e tij të fundit, duke përfunduar traktate mbi barnat dhe ilaçet, si dhe përmbledhjen e tij mbi diagnostikimin dhe terapinë, e cila do të kishte ndikim të madh si tekst mjekësor si në Mesjetën Latine, ashtu edhe në Epokën e Artë Islame.[12]

Leksiku Suda i shekullit të 11-të thotë se Galeni vdiq në moshën 70 vjeç, gjë që do ta vendoste vdekjen e tij rreth vitit 199 e.s. Megjithatë, në traktatin e Galenit "Mbi teriakun për Pisonin" (i cili mund të jetë, megjithatë, i rremë) ka një referencë ndaj ngjarjeve të vitit 204 e.s. Ka gjithashtu deklarata në burime arabe[43] se ai vdiq në Sicili në moshën 87 vjeç, pas 17 vitesh studimi të mjekësisë dhe 70 vitesh praktikimi të saj, gjë që do të thotë se vdiq rreth vitit 216 e.s. Sipas këtyre burimeve, varri i Galenit në Palermo ishte ende i mirëruajtur në shekullin e dhjetë. Nutton[44] beson se "Mbi teriakun për Pisonin" është autentik, se burimet arabe janë të sakta, dhe se Suda e ka interpretuar gabimisht 70 vitet e karrierës së Galenit në traditën arabe si t'i referoheshin gjithë jetës së tij. Boudon-Millot[45] pajtohet pak a shumë dhe favorizon datën 216 e.s.

Mjekësia

Galeni kontribuoi në mënyrë të konsiderueshme në kuptimin e patologjisë. Sipas teorisë hipokratike të humoreve trupore, dallimet në gjendjet shpirtërore të njeriut vijnë si pasojë e çekuilibrave në një nga katër lëngjet trupore: gjaku, vreri i verdhë, vreri i zi dhe flegma. Galeni promovoi këtë teori dhe tipologjinë e temperamenteve njerëzore.[46] Sipas Galenit, çekuilibri i secilit humor korrespondonte me një temperament të caktuar njerëzor (gjaku – sangunik, vreri i zi – melankolik, vreri i verdhë – kolerik, dhe flegma – flegmatik). Kështu, individët me temperament sangunik janë ekstrovertë dhe sociabël; njerëzit kolerikë kanë energji, pasion dhe karizmë; melankolikët janë krijues, të mirë dhe të kujdesshëm; ndërsa temperamentet flegmatike karakterizohen nga besueshmëria, mirësia dhe dashamirësia.[47]

Galeni ishte gjithashtu një kirurg i aftë, që operonte pacientë njerëzorë. Shumë nga procedurat dhe teknikat e tij nuk do të përdoreshin përsëri për shekuj me radhë, siç ishin procedurat që kryente në tru dhe në sy.[10] Eksperimentet e tij kirurgjikale përfshinin lidhjen e arterieve të kafshëve të gjalla.[48] Megjithëse shumë historianë të shekullit të 20-të kanë pretenduar se Galeni besonte se thjerza ndodhej saktësisht në qendër të syrit, Galeni në fakt e kuptonte se thjerza kristaline ndodhet në pjesën e përparme (anteriore) të syrit njerëzor.[49]

Në fillim me hezitim, por më pas me vrull në rritje, Galeni promovoi mësimet hipokratike, duke përfshirë flebotominë dhe gjakderdhjen, atëherë të panjohura në Romë. Kjo u kritikua ashpër nga erasistratianët, të cilët parashikonin pasoja të rënda, duke besuar se nëpër vena rridhte jo gjak, por pneuma. Galeni, megjithatë, mbrojti me këmbëngulje flebotominë në tri librat e tij mbi këtë temë[50] si dhe në demonstrimet dhe debatet e tij publike. Puna e Galenit mbi anatominë mbeti kryesisht e pakapërcyer dhe e pasfidueshme deri në shekullin e 16-të në Evropë. Në mesin e shekullit të 16-të, anatomisti Andreas Vesalius sfidoi njohuritë anatomike të Galenit duke kryer disekime në kufoma njerëzore.[22] Këto hulumtime i mundësuan Vesaliusit të hidhte poshtë aspekte të teorive të Galenit lidhur me anatominë.

Anatomia

Një interpretim i "sistemit fiziologjik" njerëzor të Galenit

Interesi i Galenit për anatominë njerëzore erdhi në kundërshtim me ligjin romak, i cili ndalonte disektimin e kufomave njerëzore që rreth vitit 150 p.e.s.[51] Për shkak të këtij kufizimi, Galeni kryente disektime anatomike në kafshë të gjalla (vivisekcion) dhe të ngordhura, duke u fokusuar kryesisht te primatët.[8] Galeni besonte se strukturat anatomike të këtyre kafshëve i ngjasonin nga afër atyre të njerëzve. Galeni qartësoi anatominë e trakesë dhe ishte i pari që demonstroi se laringu gjeneron zërin.[52][53] Në një eksperiment, Galeni përdori një farkë për të fryrë mushkëritë e një kafshe të ngordhur.[54][55] Kërkimi i Galenit mbi fiziologjinë u ndikua kryesisht nga veprat e mëparshme të filozofëve Platon dhe Aristotel, si dhe nga mjeku Hipokrat. Ai ishte një nga njerëzit e parë që përdori eksperimentet si metodë kërkimi për gjetjet e tij mjekësore.[56] Kjo i mundësoi të eksploronte pjesë të ndryshme të trupit dhe funksionet e tyre.

Ndër kontributet kryesore të Galenit në mjekësi ishte puna e tij mbi sistemin e qarkullimit të gjakut. Ai ishte i pari që vuri re se ekzistojnë dallime të qarta ndërmjet gjakut venoz (të errët) dhe atij arterial (të ndritshëm). Përveç këtyre zbulimeve, Galeni parashtroi shumë më tepër rreth natyrës së sistemit të qarkullimit të gjakut. Ai besonte se gjaku e kishte origjinën në mëlçi, gjë që përputhet me mësimet e Hipokratit. Mëlçia i shndërronte lëndët ushqyese të mbledhura nga ushqimi i konsumuar në gjak, i cili përdorej më pas në sistemin e qarkullimit të gjakut.[57] Gjaku i krijuar në mëlçi rridhte përfundimisht në një drejtim të vetëm drejt barkushes së djathtë të zemrës nëpërmjet venës së madhe.[57] Galeni propozoi gjithashtu një teori se si gjaku merrte ajër nga mushkëritë për t'u shpërndarë në të gjithë trupin. Ai deklaroi se arteria venoze bartte ajrin nga mushkëritë në barkushen e majtë të zemrës për t'u përzier me gjakun e krijuar nga mëlçia.[57] E njëjta arterie venoze lejonte shkëmbimin e produkteve mbetëse nga gjaku përsëri në mushkëri, për t'u nxjerrë jashtë me frymëmarrje.[57] Për të marrë ajër nga mushkëritë në barkushen e majtë, gjaku i ri duhej të arrinte atje nga barkushja e djathtë. Kështu, Galeni pohoi se ekzistojnë vrima të vogla në septumin që ndan anën e majtë nga ana e djathtë e zemrës; këto vrima e lejonin gjakun të kalonte lehtësisht për të marrë ajër dhe për të shkëmbyer produktet mbetëse të përmendura më sipër.[58] Megjithëse eksperimentet e tij anatomike me modele kafshësh e çuan drejt një kuptimi më të plotë të sistemit të qarkullimit të gjakut, sistemit nervor, sistemit të frymëmarrjes dhe strukturave të tjera, puna e tij përmbante gabime shkencore.[10] Galeni besonte se sistemi i qarkullimit të gjakut përbëhej nga dy sisteme të veçanta shpërndarjeje njëkahëshe, dhe jo nga një sistem i vetëm i unifikuar qarkullimi. Ai besonte se gjaku venoz gjenerohej në mëlçi, prej nga shpërndahej dhe konsumohej nga të gjitha organet e trupit. Ai parashtroi se gjaku arterial e kishte origjinën në zemër, prej nga shpërndahej dhe konsumohej nga të gjitha organet e trupit. Gjaku më pas rigjenerohej ose në mëlçi ose në zemër, duke përfunduar ciklin. Galeni besonte gjithashtu në ekzistencën e një grupi enësh gjaku që ai i quajti rete mirabile në sinusin karotid.[47] Të dyja këto teori mbi qarkullimin e gjakut u treguan më vonë (duke filluar me veprat e Ibën Nefisit, të botuara rreth 1242) si të pasakta.[59]

Galeni ishte gjithashtu një pionier në kërkimin mbi shtyllën kurrizore njerëzore. Disektimet dhe vivisekcionet e tij në kafshë çuan në vëzhgime kyçe që e ndihmuan të përshkruante me saktësi shtyllën kurrizore njerëzore, palcën kurrizore dhe shtyllën vertebrore. Galeni luajti gjithashtu një rol të madh në zbulimet mbi sistemin nervor qendror. Ai gjithashtu ishte në gjendje të përshkruante nervat që dalin nga shtylla kurrizore, gjë që është thelbësore për kërkimin e tij mbi sistemin nervor.[60] Galeni vazhdoi të bëhej mjeku i parë që studioi çfarë ndodh kur palca kurrizore pritet në nivele të ndryshme.[61] Ai punoi me derra dhe studioi neuroanatominë e tyre duke prerë nerva të ndryshëm, plotësisht ose pjesërisht, për të parë se si kjo ndikonte në trup. Ai u mor edhe me sëmundje që prekin palcën kurrizore dhe nervat. Në veprën e tij De motu musculorum, Galeni shpjegoi dallimin ndërmjet nervave motorë dhe nervave ndijorë, diskutoi konceptin e tonusit muskulor, dhe shpjegoi dallimin ndërmjet agonistëve dhe antagonistëve.

Puna e Galenit me kafshët çoi në disa pasaktësi, më e dukshmja e të cilave ishte anatomia e tij e mitrës, e cila i ngjasonte kryesisht asaj të një qeni. Megjithëse i pasaktë në studimet e tij mbi riprodhimin njerëzor dhe anatominë riprodhuese, ai u afrua shumë pranë identifikimit të vezoreve si analoge me testikujt mashkullorë. Riprodhimi ishte një temë e diskutueshme gjatë jetës së Galenit, pasi kishte shumë debate nëse mashkulli ishte i vetmi përgjegjës për farën, apo edhe gruaja ishte gjithashtu përgjegjëse.[62]

Nëpërmjet praktikave të tij të vivisekcionit, Galeni provoi gjithashtu se zëri kontrollohej nga truri. Një nga eksperimentet më të famshme që ai riprodhoi publikisht ishte ai i derrit që kuiste: Galeni hapte një derr dhe, ndërsa ai kuiste, lidhte nervin laringeal rekurrent, ose kordat vokale, duke treguar se ato kontrollonin prodhimin e tingullit. Ai përdori të njëjtën metodë për të lidhur ureterët, në mënyrë që të vërtetonte teoritë e tij mbi funksionin e veshkave dhe fshikëzës urinare. Galeni besonte se trupi njerëzor kishte tre sisteme të ndërlidhura që i mundësonin funksionimin. Sistemi i parë që ai teorizoi përbëhej nga truri dhe nervat, përgjegjës për mendimin dhe ndijimin. Sistemi i dytë i teorizuar ishte zemra dhe arteriet, të cilat Galeni besonte se ishin përgjegjëse për sigurimin e energjisë jetëdhënëse. Sistemi i fundit i teorizuar ishte mëlçia dhe venat, të cilat Galeni teorizoi se ishin përgjegjëse për ushqyerjen dhe rritjen. Galeni teorizoi gjithashtu se mëlçia ishte burimi i gjakut venoz.[62]

Lokalizimi i funksionit

Një nga veprat kryesore të Galenit, Mbi Doktrinat e Hipokratit dhe Platonit, kërkonte të demonstronte unitetin e dy lëndëve dhe pikëpamjeve të tyre. Duke përdorur teoritë e tyre, të kombinuara me ato të Aristotelit, Galeni zhvilloi një shpirt tripjesësh të përbërë nga aspekte të ngjashme.[63][22] Ai përdori të njëjtat terma si Platoni, duke iu referuar tri pjesëve si racionale, guximtare dhe dëshiruese. Secila korrespondonte me një zonë të lokalizuar të trupit. Shpirti racional ndodhej në tru, shpirti guximtar ndodhej në zemër, dhe shpirti dëshirues ndodhej në mëlçi. Galeni ishte shkencëtari dhe filozofi i parë që i caktoi pjesë specifike të shpirtit vendndodhjeve në trup, falë prapavijës së tij të gjerë në mjekësi, një mbrojtje eksperimentale e hipotezës qefalocentrike kundër kardiocentrizmit stoik.[64] Kjo ide njihet sot si lokalizim i funksionit.[65] Caktimet e Galenit ishin revolucionare për kohën, duke vendosur precedentin për teoritë e ardhshme të lokalizimit.

Galeni besonte se secila pjesë e këtij shpirti tripjesësh kontrollonte funksione specifike brenda trupit dhe se shpirti, si tërësi, kontribuonte në shëndetin e trupit, duke forcuar «kapacitetin natyror funksional të organit apo organeve në fjalë».[65][22] Shpirti racional kontrollonte funksionimin njohës të nivelit më të lartë në një organizëm, për shembull, marrjen e vendimeve ose perceptimin e botës dhe dërgimin e atyre sinjaleve në tru.[65] Ai gjithashtu listoi «imagjinatën, kujtesën, rikujtimin, njohurinë, mendimin, konsideratën, lëvizjen vullnetare dhe ndijimin» si të gjendura brenda shpirtit racional.[65] Funksionet e «rritjes ose të qenit i gjallë» qëndronin në shpirtin guximtar.[65] Shpirti guximtar përmbante gjithashtu pasionet tona, si zemërimi. Këto pasione konsideroheshin edhe më të forta se emocionet e zakonshme dhe, si pasojë, më të rrezikshme.[65] Pjesa e tretë e shpirtit, ose shpirti dëshirues, kontrollonte forcat jetësore në trupin tonë, më e rëndësishmja gjaku.[65] Shpirti dëshirues rregullonte gjithashtu kënaqësitë e trupit dhe lëvizej nga ndjenjat e kënaqësisë. Kjo pjesë e tretë e shpirtit është ana kafshërore, ose më natyrore, e shpirtit; ajo merret me nevojat natyrore të trupit dhe instinktet e mbijetesës. Galeni propozoi se kur shpirti lëvizet nga tepër kënaqësi, ai arrin gjendje «papërmbajtshmërie» dhe «shthurjeje», paaftësinë për ta ndalur me vullnet kënaqësinë, e cila ishte një pasojë negative e tepricës së kënaqësisë.[65]

Për të bashkuar teoritë e tij mbi shpirtin dhe mënyrën se si ai funksiononte brenda trupit, ai përshtati teorinë e pneumas,[64] të cilën e përdori për të shpjeguar se si shpirti funksiononte brenda organeve të tij të caktuara, dhe se si këto organe, nga ana e tyre, ndërvepronin me njëri-tjetrin. Galeni më pas dalloi pneumën jetësore, në sistemin arterial, nga pneuma psikike, në tru dhe sistemin nervor.[64] Galeni e vendosi pneumën jetësore në zemër dhe pneumën psikike (spiritus animalis) brenda trurit.[66] Ai kreu shumë studime anatomike mbi kafshë, më së famshmi mbi një ka, për të studiuar kalimin nga pneuma jetësore në atë psikike.[64] Megjithëse u kritikua ashpër për krahasimin e anatomisë së kafshëve me atë të njeriut, Galeni ishte i bindur se njohuritë e tij ishin mjaftueshëm të pasura në të dyja anatomitë sa të bazonte njërën mbi tjetrën.[64] Në traktatin e tij Mbi dobinë e pjesëve të trupit, Galeni argumentoi se përshtatshmëria e përsosur e secilës pjesë të trupit me funksionin e saj tregonte rolin e një krijuesi inteligjent.[67] Krijimizmi i tij u parapri nga shembujt anatomikë të Sokratit dhe Empedoklit.[68]

Filozofia

Statujë moderne e Galenit në qytetin e tij të lindjes, Pergamon

Megjithëse fokusi kryesor i punës së tij ishte mjekësia, anatomia dhe fiziologjia, Galeni shkroi gjithashtu për logjikën dhe filozofinë. Shkrimet e tij u ndikuan nga mendimtarët e mëparshëm grekë dhe romakë, duke përfshirë Platonin, Aristotelin, Stoikët dhe Pirronistët. Galeni ishte i shqetësuar për të kombinuar mendimin filozofik me praktikën mjekësore, siç bëri në veprën e tij të shkurtër Se Mjeku më i Mirë është edhe Filozof, ku mori aspekte nga secili grup dhe i kombinoi me mendimin e tij origjinal. Ai e konsideronte mjekësinë si një fushë ndërdisiplinore që praktikohej më së miri duke përdorur teorinë, vëzhgimin dhe eksperimentimin së bashku.

Galeni i kombinoi vëzhgimet e tij nga disektimet me teorinë e Platonit mbi shpirtin. Platoni besonte se trupi dhe shpirti ishin entitete të veçanta, në kundërshtim me stoikët.[69] Platoni shpalli se shpirti është i pavdekshëm, prandaj ai duhet të ekzistojë përpara se dikush të lindë, përtej trupit njerëzor.[69] Kjo ndikoi te mendimi i Galenit se shpirti duhej fituar, sepse ai nuk qëndron gjithmonë brenda trupit njerëzor. Ndikimi i Platonit në modelin e Galenit shfaqej më së shumti në atë që Galeni e quajti gjak arterial, i cili është një përzierje e gjakut ushqyes që vjen nga mëlçia dhe shpirtit jetësor (shpirti) që merrej nga mushkëritë. Shpirti jetësor brenda këtij mjedisi ishte i domosdoshëm që trupi të funksiononte dhe përfundimisht thithej plotësisht. Ky proces më pas përsëritej pafundësisht, sipas Galenit, në mënyrë që trupi të mund të rimbushej me shpirtin, ose shpirtin jetësor.

Gjatë jetës së Galenit ekzistonin disa shkolla mendimi brenda fushës mjekësore, me dy kryesoret duke qenë Empiristët dhe Racionalistët (të quajtur edhe Dogmatistë ose Filozofë), ndërsa Metodistët përbënin një grup më të vogël. Empiristët theksonin rëndësinë e praktikës fizike dhe eksperimentimit, ose «të mësuarit aktiv», në disiplinën mjekësore. Në kundërshtim të drejtpërdrejtë me Empiristët ishin Racionalistët, të cilët vlerësonin studimin e mësimeve të vendosura për të krijuar teori të reja në emër të përparimeve mjekësore. Metodistët formonin një lloj mesatareje, pasi nuk ishin aq eksperimentalë sa Empiristët, as aq teorikë sa Racionalistët. Metodistët përdornin kryesisht vëzhgimin e pastër, duke treguar interes më të madh për të studiuar rrjedhën natyrore të sëmundjeve sesa për të bërë përpjekje për të gjetur ilaçe. Edukimi i Galenit e kishte ekspozuar ndaj pesë shkollave kryesore të mendimit (Platonistët, Peripatetikët, Stoikët, Epikurianët, Pirronistët), me mësues nga sekti Racionalist dhe nga sekti Empirist.

Kundërshtimi ndaj stoikëve

Galeni ishte i njohur mirë për përparimet e tij në mjekësi dhe në sistemin qarkullues të gjakut, por ai ishte i interesuar edhe për filozofinë. Ai zhvilloi modelin e tij tripjesësh të shpirtit, duke ndjekur shembujt e Platonit; disa studiues e quajnë atë platonist.[63] Galeni zhvilloi një teori të personalitetit bazuar në kuptimin e tij mbi qarkullimin e lëngjeve në trupin e njeriut, dhe besonte se ekzistonte një bazë fiziologjike për çrregullimet mendore.[70] Galeni i lidhi shumë nga teoritë e tij me pneumën dhe kundërshtoi përkufizimin dhe përdorimin e pneumës nga stoikët.[63]

Sipas Galenit, stoikët nuk arritën të jepnin një përgjigje të besueshme për vendndodhjen e funksioneve të psikës, pra të mendjes. Nëpërmjet përdorimit të mjekësisë, ai ishte i bindur se kishte gjetur një përgjigje më të mirë: trurin.[63] Stoikët e njihnin shpirtin të përbërë vetëm nga një pjesë, ajo racionale, dhe pretendonin se kjo gjendej në zemër. Galeni, duke ndjekur idenë e Platonit, shtoi edhe dy pjesë të tjera te shpirti.[63]

Galeni gjithashtu hodhi poshtë logjikën propozicionale stoike dhe në vend të saj përqafoi një silogjistikë hipotetike, e cila ishte e ndikuar fuqishëm nga peripatetikët dhe bazohej në elemente të logjikës aristoteliane.[71]

Psikologjia

Problemi mendje–trup

Galeni besonte se nuk ka një ndarje të qartë mes mendjes dhe trupit.[65][22] Ky ishte një argument i diskutueshëm për kohën, dhe Galeni pajtohej me disa shkolla filozofike greke duke besuar se mendja dhe trupi nuk ishin aftësi të veçanta.[64] Ai besonte se kjo mund të tregohej në mënyrë shkencore.[65] Ishte pikërisht këtu ku kundërshtimi i tij ndaj stoikëve u shfaq më qartë.[63] Galeni propozoi që organe të caktuara brenda trupit të ishin përgjegjëse për funksione specifike. Sipas Galenit, mungesa e justifikimit shkencor nga ana e stoikëve diskreditonte pretendimet e tyre për ndarjen e mendjes nga trupi, gjë që shpjegon pse ai fliste kaq ashpër kundër tyre.[65] Ekziston një debat i gjerë shkencor rreth marrëdhënieve shpirt–trup në shkrimet psikologjike të Galenit.[22] Në traktatin e tij të shkurtër Quod animi mores, Galeni thotë si se shpirti "ndjek" përzierjet e trupit, ashtu edhe se shpirti vetë është një përzierje trupore. Studiuesit kanë ofruar mënyra për të pajtuar këto pohime, duke argumentuar për një lexim materialist të filozofisë së mendjes te Galeni. Sipas këtij leximi materialist, Galeni e identifikon shpirtin me përzierjet e trupit.[72]

Psikoterapia

Një tjetër nga veprat kryesore të Galenit, Mbi Diagnostikimin dhe Kurimin e Pasioneve të Shpirtit, trajtonte mënyrën se si duhej t'u qasej dhe t'i trajtonte problemet psikologjike.[70] Ky ishte tentativa e hershme e Galenit për diçka që më vonë do të quhej psikoterapi. Libri i tij përmbante udhëzime se si t'u jepej këshillim personave me probleme psikologjike, në mënyrë që t'i nxiste ata të zbulonin pasionet dhe sekretet e tyre më të thella, dhe përfundimisht t'i shëronte nga mangësia e tyre mendore. Individi udhëheqës, apo terapisti, duhej të ishte mashkull, mundësisht i moshuar dhe i mençur, si dhe i çliruar nga kontrolli i pasioneve.[70] Këto pasione, sipas Galenit, shkaktonin problemet psikologjike që përjetonin njerëzit.

Veprat e botuara

De curandi ratione

Galeni ka mundur të prodhojë më shumë vepra sesa çdo autor tjetër i antikitetit, duke rivalizuar sasinë e veprave të botuara nga Agostini.[73] Prodhimtaria e Galenit ishte aq e bollshme, saqë tekstet e mbijetuara përfaqësojnë pothuajse gjysmën e tërë literaturës së mbijetuar nga Greqia e lashtë.[33][73] Është raportuar se Galeni punësoi njëzet kopjues për të shkruar fjalët e tij.[74] Galeni mund të ketë shkruar deri në 500 traktate,[75] që arrijnë rreth 10 milionë fjalë. Megjithëse veprat e tij të mbijetuara arrijnë rreth 3 milionë fjalë,[76] mendohet se kjo përfaqëson më pak se një të tretën e shkrimeve të tij të plota. Në vitin 191, ose më ngjarë në 192, një zjarr në Tempullin e Paqes shkatërroi shumë nga veprat e tij, veçanërisht traktatet mbi filozofinë.[77]

Meqenëse veprat e Galenit nuk u përkthyen në latinisht gjatë periudhës së lashtë, dhe për shkak të rënies së Perandorisë Romake në Perëndim, studimi i Galenit, së bashku me traditën mjekësore greke në përgjithësi, ra në rënie në Evropën Perëndimore gjatë Mesjetës së hershme, kur shumë pak dijetarë latinë dinin ta lexonin greqishten. Megjithatë, në përgjithësi, Galeni dhe tradita mjekësore greke e lashtë vazhduan të studioheshin dhe ndiqeshin në Perandorinë Romake të Lindjes, e njohur zakonisht si Perandoria Bizantine. Të gjitha dorëshkrimet greke të mbijetuara të Galenit u kopjuan nga dijetarë bizantinë.

Në periudhën Abasite (pas vitit 750) arabët myslimanë filluan të interesoheshin për herë të parë për tekstet shkencore dhe mjekësore greke, dhe bënë që disa nga tekstet e Galenit të përktheheshin në arabisht, shpesh nga dijetarë të krishterë sirianë (shih më poshtë). Si rezultat, disa tekste të Galenit ekzistojnë vetëm në përkthim arabisht,[78] ndërsa të tjera ekzistojnë vetëm në përkthime latine mesjetare të versionit arab. Në disa raste, studiuesit kanë tentuar edhe të përkthejnë nga latinishtja ose arabishtja përsëri në greqisht, aty ku origjinali është humbur.[73][79][80] Për disa nga burimet e lashta, siç është Herofili, dëshmia e Galenit mbi veprën e tyre është e vetmja që ka mbijetuar.

Edhe në kohën e tij, falsifikimet dhe botimet e pandershme të veprës së tij ishin problem, gjë që e shtyu të shkruante Mbi Librat e Mi. Falsifikimet në latinisht, arabisht ose greqisht vazhduan deri në Rilindje. Disa nga traktatet e Galenit kanë qarkulluar nën shumë tituj të ndryshëm përgjatë viteve. Burimet shpesh gjenden në revista ose arkiva të errëta dhe të vështira për t'u qasur. Megjithëse janë shkruar në greqisht, sipas konventës veprat referohen me tituj latinë, dhe shpesh vetëm me shkurtime të tyre. Nuk ekziston asnjë koleksion i vetëm autoritar i veprës së tij, dhe mbetet kontrovers autenticiteti i një numri veprash që i atribuohen Galenit. Si pasojë, kërkimi mbi veprën e Galenit është i mbushur me rreziqe.[30][73]

Janë bërë përpjekje të ndryshme për të klasifikuar prodhimtarinë e gjerë të Galenit. Për shembull, Coxe (1846) rendit një Prolegomena, ose libra hyrës, të ndjekur nga 7 klasa traktatesh që përfshijnë Fiziologjinë (28 vëllime), Higjienën (12), Etiologjinë (19), Semiotikën (14), Farmacinë (10), Gjakderdhjen (4), dhe Terapinë (17), përveç 4 vëllimeve me aforizma, dhe veprave të dyshimta.[81] Përmbledhja më e plotë e shkrimeve të Galenit, që tejkalon edhe projekte moderne si Corpus Medicorum Graecorum/Latinorum, është ajo e përpiluar dhe përkthyer nga Karl Gottlob Kühn nga Leipzig, ndërmjet viteve 1821 dhe 1833.[73] Ky koleksion përbëhet nga 122 traktate të Galenit, të përkthyera nga greqishtja origjinale në latinisht (teksti paraqitet në të dyja gjuhët). Me një gjatësi mbi 20.000 faqe, ndahet në 22 vëllime, me 676 faqe indeksi. Shumë nga veprat e Galenit janë përfshirë në Thesaurus Linguae Graecae, një bibliotekë digjitale e letërsisë greke e nisur në 1972.

Trashëgimia

Antikiteti i vonë

Një grup mjekësh në një imazh nga Dioskuridi i Vjenës; Galeni paraqitet në qendër, lart.

Në kohën e tij, reputacioni i Galenit si mjek dhe filozof ishte legjendar,[82] ndërsa perandori Marku Aureli e përshkroi si "Primum sane medicorum esse, philosophorum autem solum" (i pari mes mjekëve dhe i vetmi mes filozofëve, Praen 14: 660). Autorë të tjerë bashkëkohorë të botës greke e konfirmojnë këtë, përfshirë Teodotin Këpucëtarin, Atheneun dhe Aleksandrin e Afrodisias. Poeti i shekullit VII, Gjergji i Pisidias, shkoi aq larg sa ta quante Krishtin një Galen të dytë dhe të lënë pas dore.[83] Galeni vazhdoi të ushtrojë një ndikim të rëndësishëm mbi teorinë dhe praktikën e mjekësisë deri në mesin e shekullit XVII në botën bizantine, atë arabe dhe në Evropë.[8] Disa shekuj pas Galenit, Paladi Iatrosofisti pohoi në komentarin e tij mbi Hipokratin se Hipokrati mbolli dhe Galeni korri.

Galeni përmblodhi dhe sintetizoi veprën e paraardhësve të tij, dhe pikërisht përmes fjalëve të Galenit (galenizmi) mjekësia greke iu transmetua brezave të mëvonshëm, aq sa galenizmi u bë mënyra se si mjekësia greke u njoh nga bota. Shpesh, kjo ndodhi në formën e ripohimit dhe riinterpretimit, siç është rasti i veprës së shekullit IV të Magnusit të Nisibisit mbi urinën, e cila nga ana e vet u përkthye në gjuhën arabe.[84] Megjithatë, rëndësia e plotë e kontributeve të tij nuk u vlerësua deri shumë kohë pas vdekjes së tij.[8] Retorika dhe prodhimtaria e Galenit ishin aq të fuqishme sa krijuan përshtypjen se kishte pak për t'u mësuar më tej. Termi "galenizëm" më pas ka marrë kuptime si pozitive ashtu edhe pezhorative, si diçka që transformoi mjekësinë në antikitetin e vonë, por që në të njëjtën kohë dominoi aq shumë mendimin e mëvonshëm sa e mbyti përparimin e mëtejshëm.[84]

Pas rënies së Perandorisë së Perëndimit, studimi i Galenit dhe veprave të tjera greke pothuajse u zhduk në Perëndimin Latin. Në të kundërt, në gjysmën lindore, kryesisht greqishtfolëse, të Perandorisë Romake (Bizanti), shumë komentues të shekujve pasues, si Oribasi, mjek i perandorit Julian Apostat i cili hartoi një Synopsis në shekullin IV, ruajtën dhe përhapën veprat e Galenit, duke i bërë ato më të përdorshme. Nutton i quan këta autorë "frigoriferët mjekësorë të antikitetit".[8][84] Në antikitetin e vonë, shkrimi mjekësor u orientua gjithnjë e më shumë nga teorikja në kurriz të praktikës, ndërsa shumë autorë thjesht diskutonin galenizmin. Magnusi i Nisibisit ishte një teoricien i pastër, ashtu si ishin Gjoni i Aleksandrisë dhe Agnelusi i Ravenës me leksionet e tyre mbi De Sectis të Galenit.[85] Galenizmi ishte aq i fuqishëm sa autorë të tjerë, si Hipokrati, filluan të shiheshin përmes syve të Galenit, ndërsa kundërshtarët e tij u margjinalizuan dhe sekte të tjera mjekësore si asklepiadizmi u zhdukën ngadalë.[84]

Mjekësia greke ishte pjesë e kulturës greke, dhe të krishterët sirianë hynë në kontakt me të ndërkohë që Perandoria Romake e Lindjes (Bizanti) sundonte Sirinë dhe Mesopotaminë perëndimore, rajone që u pushtuan në shekullin VII nga Arabët. Pas vitit 750, këta të krishterë sirianë bënë përkthimet e para të Galenit në gjuhën siriake dhe në gjuhën arabe. Që nga ai moment, Galeni dhe tradita mjekësore greke në përgjithësi u asimiluan në Lindjen e Mesme islame të mesjetës dhe të epokës së hershme moderne.[8] Jobi i Edesës thuhet se përktheu 36 vepra të Galenit në gjuhën siriake, disa prej të cilave u përkthyen më vonë në arabisht nga Hunain ibn Ishaku.[86]

Islami mesjetar

Galeni (arabisht: جالينوس, transliterim: Xhalinos) në Kitab al-Dariyak, 1225–1250, Siri. Vjenë AF 10, Siri.
Kitab al-Dariyak thuhet të jetë bazuar në veprën e Galenit. Këtu, Andromaku Plaku mbi kalë, duke pyetur një pacient që ka marrë një kafshim gjarpri. Kitab al-Dariyak, 1198–1199, Siri.[87]

Qasja e Galenit ndaj mjekësisë u bë dhe mbetet me ndikim në botën islame. Përkthyesi i parë i rëndësishëm i Galenit në gjuhën arabe ishte i krishteri arab Hunejn ibn Ishaku. Ai përktheu (rr. 830–870) 129 vepra të "Xhalinosit"[88] në gjuhën arabe. Burimet arabe, si Muhamed ibn Zekeria el-Raziu (Muhammad ibn Zakariya al-Razi, 865–925 e.s.), vazhdojnë të jenë burim për zbulimin e shkrimeve galenike të reja ose relativisht të paarritshme.[80] Njëra prej përkthimeve arabe të Hunejnit, Kitab ila Aglooqan fi Shifa al Amrad, e cila ruhet në bibliotekën e Akademisë Ibn Sina të Mjekësisë dhe Shkencave Mesjetare, konsiderohet një kryevepër e veprave letrare të Galenit. Pjesë e përmbledhjes aleksandrine të veprës së Galenit, ky dorëshkrim i shekullit X përbëhet nga dy pjesë që përfshijnë detaje mbi lloje të ndryshme ethesh (Humyat) dhe gjendje të ndryshme inflamatore të trupit. Më e rëndësishme është se ai përfshin detaje për më shumë se 150 formulime të thjeshta dhe të përbëra, me origjinë bimore dhe shtazore. Libri ofron një vështrim mbi traditat dhe metodat e trajtimit në epokat greke dhe romake. Përveç kësaj, ky libër përbën një burim të drejtpërdrejtë për studimin e më shumë se 150 barnave të thjeshta dhe të përbëra të përdorura gjatë periudhës greko-romake.

Ashtu siç sugjeron edhe titulli Dyshime mbi Galenin i el-Raziut, si dhe shkrimet e mjekëve të tillë si Ibn Zuhri dhe Ibën Nefisi,[89] veprat e Galenit nuk u pranuan pa kundërshtim, por si një bazë e diskutueshme për hulumtime të mëtejshme. Një theksim i fortë mbi eksperimentimin dhe empirizmin çoi në rezultate dhe vëzhgime të reja, të cilat u krahasuan dhe u kombinuan me ato të Galenit nga shkrimtarë të tillë si el-Raziu, Ali ibn Abas el-Maxhusi, Ebu el-Kasim ez-Zahraviu, Ibn Sina (Avicena), Ibn Zuhri, dhe Ibën Nefisi. Për shembull, zbulimi i qarkullimit pulmonar nga Ibën Nefisi ra ndesh me teorinë galenike mbi zemrën.[90]

Ndikimi i shkrimeve të Galenit, përfshirë humorizmin, mbetet i fortë edhe sot në mjekësinë Unani moderne, e cila tashmë identifikohet ngushtë me kulturën islame dhe praktikohet gjerësisht nga India (ku njihet zyrtarisht) deri në Marok.[91] Maimonidi u ndikua nga Galeni, të cilin e citoi më shpesh në veprat e tij mjekësore, dhe të cilin e konsideronte mjekun më të madh të të gjitha kohërave.[92][93] Në Indi, shumë mjekë hindu studiuan gjuhët persiane dhe urdu dhe mësuan mjekësinë galenike. Ky trend studimesh mes mjekëve hindu filloi në shekullin XVII dhe vazhdoi deri në fillim të shekullit XX (Speziale 2018).

Mesjeta

De Pulsibus (rreth 1550), traktati i Galenit mbi pulsin, në greqisht dhe latinisht

Nga shekulli XI e këtej, përkthimet latine të teksteve mjekësore islame filluan të shfaqeshin në Perëndim, krahas shkollës së mendimit të Salernos, dhe shpejt u përfshinë në kurrikulën e universiteteve të Napolit dhe Montpellier-it. Që nga ajo kohë, galenizmi mori një autoritet të ri, të pakontestueshëm,[94] me Galenin që madje u quajt "Papa i Mjekësisë së Mesjetës".[8] Konstandini Afrikani ishte ndër ata që përktheu nga arabishtja si Hipokratin ashtu edhe Galenin. Përveç numrit më të madh të përkthimeve të teksteve arabe në këtë periudhë, kishte edhe disa përkthime të veprave galenike drejtpërdrejt nga greqishtja, siç është përkthimi i Burgundio-s së Pizës për De complexionibus. Veprat e Galenit mbi anatominë dhe mjekësinë u bënë shtylla kryesore e kurrikulës universitare të mjekut mesjetar, krahas veprës Kanuni i Mjekësisë të Ibn Sinës, e cila zgjeronte veprat e Galenit. Ndryshe nga Roma pagane, Evropa e krishterë nuk zbatoi një ndalim universal të disektimit dhe autopsisë së trupit të njeriut, dhe shqyrtime të tilla u kryen rregullisht që nga të paktën shekulli XIII.[95][96] Megjithatë, ndikimi i Galenit ishte aq i madh sa, kur disektimet zbulonin anomali krahasuar me anatominë e Galenit, mjekët shpesh përpiqeshin t'i përshtatnin këto brenda sistemit galenik. Një shembull i kësaj është Mondino de Liuzzi, i cili në shkrimet e tij përshkruan një qarkullim gjaku rudimentar, por megjithatë pohon se barkushja e majtë duhet të përmbajë ajër. Disa i cituan këto ndryshime si provë se anatomia e njeriut kishte ndryshuar që nga koha e Galenit.[97]

Përkthyesi më i rëndësishëm i veprave të Galenit në latinisht ishte Niccolò di Deoprepio da Reggio, i cili kaloi disa vite duke punuar mbi Galenin. Niccolò punoi në Oborrin Anzhu gjatë mbretërimit të mbretit Robert i Napolit. Ndër përkthimet e Niccolò-s është edhe një pjesë nga një traktat mjekësor i Galenit, teksti origjinal i të cilit është zhdukur.[98]

Pikturë murale e Galenit në Manastirin Françeskan në Olimje, Slloveni

Rilindja

Botimi i parë i veprave të plota të Galenit në përkthim latinisht u redaktua nga Diomede Bonardo i Brescias dhe u shtyp në Venecia nga Filippo Pinzi në vitin 1490.[99]

Rilindja, dhe rënia e Perandorisë Bizantine (1453), u shoqëruan nga një valë studiuesish dhe dorëshkrimesh greke drejt Perëndimit, duke mundësuar krahasimin e drejtpërdrejtë mes komentarëve arabë dhe teksteve origjinale greke të Galenit. Ky New Learning (mësimi i ri) dhe lëvizja humaniste, veçanërisht puna e Linacre-it, promovoi literae humaniores, duke përfshirë Galenin në kanunin shkencor latin, me botimin e De Naturalibus Facultatibus në Londër më 1523. Debatet mbi shkencën mjekësore tashmë kishin dy tradita, atë më konservatore arabe dhe atë liberale greke.[8] Lëvizjet më ekstreme liberale filluan të sfidonin rolin e autoritetit në mjekësi, siç shembullohet nga djegia simbolike e veprave të Avicenës dhe Galenit nga Paracelsus në shkollën e tij mjekësore në Bazel.[8] Sidoqoftë, epërsia e Galenit mes mendimtarëve të mëdhenj të mijëvjeçarit shembullohet nga një afresk i shekullit XVI në trapezarinë e Lavrasë së Madhe të Malit Athos. Ai përshkruan të urtë paganë në këmbët e Pemës së Jeses, me Galenin mes Sibilës dhe Aristotelit.[84]

Disfata përfundimtare e galenizmit erdhi nga kombinimi i negativizmit të Paracelsusit dhe konstruktivizmit të anatomistëve të Rilindjes italiane, si Vesaliusi, në shekullin XVI.[8] Në vitet 1530, anatomisti dhe mjeku flamand Andreas Vesalius ndërmori një projekt për të përkthyer shumë prej teksteve greke të Galenit në latinisht. Vepra më e njohur e Vesaliusit, De humani corporis fabrica, u ndikua fuqishëm nga shkrimi dhe forma galeniane. Duke kërkuar të shqyrtonte në mënyrë kritike metodat dhe këndvështrimin e Galenit, Vesaliusi iu drejtua disekimit të kufomave njerëzore si mjet verifikimi. Vesaliusi tregoi se shkrimet e Galenit përshkruanin detaje të pranishme te majmunët, por jo te njerëzit, dhe ai demonstroi kufizimet e Galenit përmes librave dhe demonstrimeve praktike, pavarësisht kundërshtimit të ashpër nga pro-galenistët ortodoksë si Jacobus Sylvius. Meqenëse Galeni pohon se po përdorte vëzhgime të majmunëve (disekimi i njerëzve ishte i ndaluar) për të dhënë një përshkrim se si dukej trupi, Vesaliusi mund ta paraqiste veten duke përdorur qasjen e Galenit të përshkrimit të vëzhgimit të drejtpërdrejtë, për të krijuar një regjistrim të detajeve të sakta të trupit njerëzor, meqë ai punonte në një kohë kur disekimi i njerëzve lejohej. Galeni argumentonte se anatomia e majmunëve ishte mjaftueshëm e ngjashme me atë njerëzore, në mënyrë që mjekët të mësonin anatominë përmes disekimit të majmunëve dhe më pas të bënin vëzhgime të strukturave të ngjashme në plagët e pacientëve të tyre, në vend që të përpiqeshin të mësonin anatominë vetëm nga plagët e pacientëve njerëzorë, siç do ta bënin studentët e trajnuar sipas modelit empirist.[100] Shqyrtimet e Vesaliusit hodhën poshtë gjithashtu teoritë mjekësore të Aristotelit dhe Mondino de Liuzzit. Një nga shembujt më të njohur të përmbysjes së galenizmit nga Vesaliusi ishte demonstrimi i tij se septumi ndërkomorial i zemrës nuk ishte i përshkueshëm, siç kishte mësuar Galeni (Nat Fac III xv). Megjithatë, kjo ishte zbuluar dy vjet më parë nga Michael Servetus në veprën e tij fatale "Christianismi restitutio" (1553), nga e cila kanë mbijetuar vetëm tri kopje, të cilat mbetën të fshehura për dekada; pjesa tjetër u dogj shpejt pas botimit për shkak të përndjekjes së Servetusit nga autoritetet fetare.

Michael Servetus, i cili gjatë qëndrimit të tij në Francë përdori emrin "Michel de Villeneuve", ishte shok klase i Vesaliusit dhe galenisti më i mirë në Universitetin e Parisit, sipas Johann Winter von Andernach-ut,[101] i cili i mësoi të dy. Në galenizmin e Rilindjes, botimet e Opera Omnia të Galenit ishin shumë të rëndësishme, duke filluar me editio princeps-in e vitit 1525 në Venecia, botuar nga Shtypshkronja Aldine.[102] Atë e pasoi në Venecia në vitet 1541–1542 botimi i Giuntas. Nga ajo datë deri në 1625 pati katërmbëdhjetë botime të librit. Vetëm një botim u prodhua nga Lion mes viteve 1548 dhe 1551. Botimi i Lionit përmban komente mbi frymëmarrjen dhe rrjedhën e gjakut, të cilat korrigjojnë veprën e autorëve më të hershëm të njohur, si Vesaliusi, Caius, apo Janus Cornarius. "Michel De Villeneuve" kishte kontrata me Jean Frellon-in për këtë punë, dhe studiuesi-kërkuesi i Servetusit, Francisco Javier González Echeverría,[103][104] paraqiti një kërkim që u pranua si komunikim në Shoqatën Ndërkombëtare për Historinë e Mjekësisë,[105] i cili arriti në përfundimin se Michael De Villeneuve (Michael Servetus) është autori i komenteve të këtij botimi të Frellon-it, në Lion.[106][107]

Një rast tjetër bindës, ku kuptimi i trupit u zgjerua përtej pikës ku e kishte lënë Galeni, erdhi nga këto demonstrime mbi natyrën e qarkullimit të gjakut njerëzor dhe puna e mëvonshme e Andrea Cesalpinos, Fabricios nga Acquapendente, dhe William Harvey-t.[8] Disa mësime galeniane, si theksi i tij te gjakderdhja terapeutike si ilaç për shumë sëmundje, megjithatë, mbetën me ndikim deri thellë në shekullin XIX.[108]

Studimet bashkëkohore

Studimet mbi Galenin mbeten një fushë intensive dhe e gjallë, ku interesi për veprën e Galenit është përforcuar nga enciklopedia gjermane Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft.[73]

Kopje të veprave të tij, të përkthyera nga Robert M. Green, ruhen në Bibliotekën Kombëtare të Mjekësisë në Bethesda, Maryland.[109]

Në vitin 2018, Universiteti i Bazelit zbuloi se një papirus i mistershëm në gjuhën greke, me shkrim pasqyrë në të dyja anët, i cili ndodhet në koleksionin e Basilius Amerbach-ut, profesor i teorisë juridike në universitet gjatë shekullit XVI, është një dokument mjekësor i panjohur i Galenit ose një koment i panjohur mbi veprën e tij. Teksti mjekësor përshkruan fenomenin e "apnesë isterike".[110]

Shiko edhe

  • Abascantus
  • Formulimi galenik
  • Korpusi galenik
  • Historia e mjekësisë
  • Kronologjia e mjekësisë dhe teknologjisë mjekësore
  • Peri Alypias

Shënime

  1. ↑ Meqë nuk dihet të kenë ekzistuar përshkrime apo portretizime bashkëkohore të Galenit, është e pamundur që përshtypjet e artistëve të mëvonshëm ta kenë riprodhuar saktë pamjen e tij.
  2. ↑ S. Alexandru (2021). "Critical Remarks on Codices in which Galen Appears as a Member of the gens Claudia". Mnemosyne (në anglisht). 74 (4): 553–597. doi:10.1163/1568525x-12342720.
  3. ↑ "Galen", zë në Collins English Dictionary.
  4. ↑ Life, death, and entertainment in the Roman Empire. David Stone Potter, D. J. Mattingly (1999). University of Michigan Press. f. 63. ISBN 0-472-08568-9
  5. ↑ Galen on bloodletting: a study of the origins, development, and validity of his opinions, with a translation of the three works. Peter Brain, Galen (1986). Cambridge University Press. f. 1. ISBN 0-521-32085-2
  6. 1 2 3 4 Nutton Vivian (1973). "The Chronology of Galen's Early Career". Classical Quarterly (në anglisht). 23 (1): 158–171. doi:10.1017/S0009838800036600. PMID 11624046.
  7. ↑ "Galen on the affected parts. Translation from the Greek text with explanatory notes". Med Hist (në anglisht). 21 (2): 212. 1977. doi:10.1017/s0025727300037935. PMC 1081972.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Arthur John Brock (translator), Introduction. Galen. On the Natural Faculties. Edinburgh 1916
  9. ↑ Debru, Armelle (1997). Galen on Pharmacology: Philosophy, History, and Medicine : Proceedings of the Vth International Galen Colloquium, Lille, 16–18 March 1995 (në anglisht). Brill. ISBN 978-9004104037 – nëpërmjet Google Books.
  10. 1 2 3 Rocca, Julius (2003). "Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century AD". Studies in Ancient Medicine (në anglisht). 26. Brill: 1–313. doi:10.1163/9789047401438. ISBN 978-90-47-40143-8. PMID 12848196.
  11. ↑ Nutton, V. (2005). "The Fatal Embrace: Galen and the History of Ancient Medicine". Science in Context (në anglisht). 18 (1): 111–121. doi:10.1017/S0269889705000384. PMID 16075496.
  12. 1 2 3 4 Hankinson, R. J. (2008). "The man and his work". përmbledhur nga Hankinson, R. J. (red.). The Cambridge Companion to Galen. Cambridge Companions to Philosophy (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 1–33. ISBN 978-0-521-81954-1.
  13. ↑ Dean-Jones, Lesley (2018). "Galen and the Culture of Dissection". përmbledhur nga Bell, Sinclair (red.). At the Crossroads of Greco-Roman History, Culture, and Religion: Papers in Memory of Carin M. C. Green (në anglisht). Archaeopress Publishing. fq. 229–248. ISBN 978-1-78969-014-9.
  14. ↑ West, John (1985). "Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age". Journal of Applied Physiology (në anglisht). 105 (6): 1877–1880. doi:10.1152/japplphysiol.91171.2008. PMC 2612469. PMID 18845773.
  15. ↑ Andreas Vesalius (1543). De humani corporis Fabrica, Libri VII (në latinisht). Bazeli, Zvicra: Johannes Oporinus. Arkivuar nga origjinali më 1 shtator 2016. Marrë më 7 gusht 2010.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  16. ↑ O'Malley, C., Andreas Vesalius of Brussels, 1514–1564, Berkeley: University of California Press
  17. ↑ Siraisi, Nancy G., (1991) Girolamo Cardano and the Art of Medical Narrative, Journal of the History of Ideas. pp. 587–88.
  18. ↑ Bigotti, Fabrizio (2019). Physiology of the Soul. Mind, Body and Matter in the Galenic Tradition of the Late Renaissance (1550-1630) (në anglisht). Brepols. fq. 21–40. ISBN 978-2-503-58161-3.
  19. ↑ Claudii Galeni Pergameni (1992). Odysseas Hatzopoulos (red.). "That the best physician is also a philosopher" with a Modern Greek Translation (në anglisht). Athina, Greqia: Odysseas Hatzopoulos & Company: Kaktos Editions.
  20. ↑ Theodore J. Drizis (vjeshtë 2008). "Medical ethics in a writing of Galen". Acta Med Hist Adriat (në anglisht). 6 (2): 333–336. PMID 20102254. Marrë më 7 gusht 2010.
  21. ↑ Brian, P., 1977, "Galen on the ideal of the physician", South Africa Medical Journal, 52: 936–938 pdf Arkivuar 24 shkurt 2021 tek Wayback Machine
  22. 1 2 3 4 5 6 Bigotti, Fabrizio (2019). Physiology of the Soul: Mind, Body and Matter in the Galenic Tradition of Late Renaissance (1550-1630) (në anglisht). Brepols. ISBN 978-2-503-58161-3.
  23. ↑ Frede, M. and R. Walzer, 1985, Three Treatises on the Nature of Science, Indianapolis: Hacket.
  24. ↑ De Lacy P (1972). "Galen's Platonism". American Journal of Philology. 1972 (1): 27–39. doi:10.2307/292898. JSTOR 292898. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  25. ↑ Cosans C 1997, fq. 35–54
  26. ↑ Cosans C (1998). "The Experimental Foundations of Galen's Teleology". Studies in History and Philosophy of Science (në anglisht). 29 (1): 63–80. doi:10.1016/s0039-3681(96)00005-2.
  27. ↑ Todman, D. (2007). "Galen (129–199)". Journal of Neurology (në anglisht). 254 (7): 975–976. doi:10.1007/s00415-007-0625-5. PMID 17676358. S2CID 33437522.
  28. ↑ γαληνός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek–English Lexicon, on Perseus Digital Library
  29. ↑ Galen and roman medicine
  30. 1 2 Metzger BM. New Testament Studies: Philological, Versional, and Patristic. Brill 1980, ISBN 978-90-04-06163-7
  31. ↑ "Galen | Biography, Achievements, & Facts". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2020-12-18.
  32. ↑ "Hippocrates Collected Works I". daedalus.umkc.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2011-09-30. Marrë më 2009-12-11.
  33. 1 2 Ustun C. Galen and his anatomic eponym: Vein of Galen. Clinical Anatomy Volume 17 Issue 6 454–457, 2004
  34. ↑ Galen; Grant, Mark (2018). Galen on Food and Diet (në anglisht). Psychology Press. ISBN 9780415232333 – nëpërmjet Google Books.
  35. ↑ Gleason, M. Making Men: Sophists and Self-Presentation in Ancient Rome. Princeton 1995
  36. ↑ Luis Garcia-Ballester, 2002, Galen and Galenism, Burlington: Ashgate-Variorum, p. 1641
  37. ↑ Arthur John Brock, 1929, Greek Medicine, London: J. M. Dent and Sons, Ltd., p. 207.
  38. ↑ Luis Garcia-Ballester, 2002, Galen and Galenism, Burlington: Ashgate-Variorum, p. 1663
  39. ↑ Arthur John Brock, 1929, Greek Medicine, London: J. M. Dent and Sons, Ltd., p. 212.
  40. 1 2 D.E. Eichholz, 1951, Galen and His Environment, Greece & Rome 20 no. 59, Cambridge University Press, pp. 60–71
  41. ↑ Elizabeth C. Evans, 1956, Galen the Physician as Physiognomist, American Philological Association
  42. 1 2 3 4 R. J. Littman and M. L. Littman, 1973 Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology 94 no. 3, pp. 243–255
  43. ↑ Amari, M. Biblioteca Arabo-sicula, vëll. 2, Loscher, Torino, Romë, f. 503–504.
  44. ↑ Nutton, V. (2004). Ancient Medicine (në anglisht). Routledge. fq. 226–227. ISBN 9781134884568.
  45. ↑ Boudon-Millot V (bot. dhe përkth.) Galien: Introduction générale; Sur l'ordre de ses propres livres; Sur ses propres livres; Que l'excellent médecin est aussi philosophe. Paris: Les Belles Lettres. 2007, lxxvii–lxxx.
  46. ↑ Kilgour, Frederick G. (1957). "GALEN". Scientific American (në anglisht). 196 (3): 105–117. Bibcode:1957SciAm.196c.105K. doi:10.1038/scientificamerican0357-105. ISSN 0036-8733. JSTOR 24940775.
  47. 1 2 Grant, Mark (2000). Galen on Food and Diet (në anglisht). Psychology Press. ISBN 9780415232333.
  48. ↑ Lois N. Magner (1992). A History of Medicine (në anglisht). CRC Press. fq. 91. ISBN 9780824786731.
  49. ↑ Leffler CT, Hadi TM, Udupa A, Schwartz SG, Schwartz D (2016). "A medieval fallacy: the crystalline lens in the center of the eye". Clinical Ophthalmology (në anglisht). 2016 (10): 649–662. doi:10.2147/OPTH.S100708. PMC 4833360. PMID 27114699.
  50. ↑ Brain P (përkth.) Galen on Bloodletting: A study of the origins, development, and validity of his opinions, with a translation of the three works. Cambridge, 1986.
  51. ↑ 'Tragically, the prohibition of human dissection by Rome in 150 BC arrested this progress and few of their findings survived', Arthur Aufderheide, 'The Scientific Study of Mummies' (2003), p. 5
  52. ↑ Claudii Galeni Pergameni (1956). translated by Charles Joseph Singer (red.). Galen on anatomical procedures: De anatomicis administrationibus (në anglisht). London: Geoffrey Cumberlege, Oxford University Press/Wellcome Historical Medical Museum. fq. 195–207.
  53. ↑ Claudii Galeni Pergameni (tetor 1956). "Galen on Anatomical Procedures". Proceedings of the Royal Society of Medicine (në anglisht). 49 (10): 833. doi:10.1177/003591575604901017. PMC 1889206.
  54. ↑ Claudii Galeni Pergameni (1528). "De usu partium corporis humani, libri VII, cap. IV". përmbledhur nga Nicolao Regio Calabro (Nicolaus Rheginus) (red.). De usu partium corporis humani, libri VII (në latinisht). Paris: ex officina Simonis Colinaei. fq. 339. Marrë më 7 gusht 2010.
  55. ↑ A. Barrington Baker (tetor 1971). "Artificial respiration, the history of an idea". Medical History (në anglisht). 15 (4): 336–351. doi:10.1017/s0025727300016896. PMC 1034194. PMID 4944603.
  56. ↑ "BBC – History – Historic Figures: Galen (c. 130 – c. 210)". www.bbc.co.uk (në anglishte britanike). Marrë më 18 dhjetor 2020.
  57. 1 2 3 4 Aird, W. C. (korrik 2011). "Discovery of the cardiovascular system: from Galen to William Harvey: Discovery of the cardiovascular system". Journal of Thrombosis and Haemostasis (në anglisht). 9: 118–129. doi:10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x. PMID 21781247. S2CID 12092592.
  58. ↑ Kuusela, P. J. (2014). "The heart exhibits right to left communication between the fibres of the muscular part of the interventricular septum". Folia Morphologica (në anglisht). 73 (1): 42–50. doi:10.5603/FM.2014.0006. ISSN 1644-3284. PMID 24590522.
  59. ↑ Furley, D, dhe J. Wilkie, 1984, Galen On Respiration and the Arteries, Princeton University Press, dhe Bylebyl, J (ed), 1979, William Harvey and His Age, Baltimore: Johns Hopkins University Press
  60. ↑ Pasipoularides, Ares (2014). "Galen, father of systematic medicine. An essay on the evolution of modern medicine and cardiology". International Journal of Cardiology (në anglisht). 172 (1): 47–58. doi:10.1016/j.ijcard.2013.12.166. PMID 24461486.
  61. ↑ "Galen: A Pioneer of Spine Research : Spine". LWW (në anglishte amerikane). Marrë më 18 dhjetor 2020.
  62. 1 2 Charles, G Gross (maj 1998). "Galen and the Squealing Pig". Research Gate (në anglisht). doi:10.1177/107385849800400317. Marrë më 2026-06-03.
  63. 1 2 3 4 5 6 Gill C (2007). "Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?". Phronesis (në anglisht). 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  64. 1 2 3 4 5 6 Lloyd G (2007). "Pneuma between body and soul". Journal of the Royal Anthropological Institute (në anglisht). 13: S135–S146. doi:10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x.
  65. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Hankinson R. J. (1991). "Galen's anatomy of the soul". Phronesis (në anglisht). 36 (2): 197–233. doi:10.1163/156852891321052787.
  66. ↑ Dennis Sepper (2015). "Animal Spirits". përmbledhur nga Nolan, Lawrence (red.). The Cambridge Descartes Lexicon (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 26–28. doi:10.1017/CBO9780511894695.011. ISBN 9780521193528.
  67. ↑ "Mapping the Soul in the Instrumental Body: Galen on the Functions of the Parts of the Human Body" (në anglisht).
  68. ↑ David Sedley. Socrates vs Darwin (në anglisht). Christ's College, Cambridge.
  69. 1 2 Roberts, Eric J. (1905). "Plato's View of the Soul". Mind (në anglisht). 14 (55): 371–389. doi:10.1093/mind/XIV.3.371. ISSN 0026-4423.
  70. 1 2 3 King, D. Brett (2009). The Roman Period and the Middle Ages. In King, D. B., Viney, W., Woody, W. D. (Eds.) A History of Psychology: Ideas and Context (4th ed., pp. 70–71) Boston, Massachusetts: Pearson Education, Inc.
  71. ↑ Susanne Bobzien, "Peripatetic Hypothetical Syllogistic in Galen", Rhizai 2, 2004, f. 57–102.
  72. ↑ Marechal, Patricia; Mathesis Publications (2019). "Galen's Constitutive Materialism". Ancient Philosophy (në anglisht). 39 (1): 191–209. doi:10.5840/ancientphil201939110. ISSN 0740-2007. S2CID 172100654.
  73. 1 2 3 4 5 6 Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304
  74. ↑ Younker, J. Marin (2018). Bleed, blister, puke, and purge : America's medical middle ages (në anglisht). San Francisco: Zest Books. fq. 51. ISBN 978-1-5415-8168-5. OCLC 1132383841.
  75. ↑ James E. McClellan III; Harold Dorn. Science and Technology in World History: An Introduction. JHU Press; 14 April 2006. ISBN 978-0-8018-8360-6. p. 92.
  76. ↑ "Philip van der Eijk: Translating Galen" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 dhjetor 2013.
  77. ↑ Houston 2003, f. 45–47.
  78. ↑ Boylan, Michael. "Galen". Internet Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
  79. ↑ "Rosen RM. Review of Vivian Nutton (ed.) Galen. On My Own Opinions. Corpus Medicorum Graecorum 5.3.2 Galeni De Proprius Placentis. Bryn Mawr Classical Review August 24 2000" (në anglisht).
  80. 1 2 Nutton, Vivian (7 mars 1990). "The Patient's Choice: A New Treatise by Galen". The Classical Quarterly (në anglisht). 40 (1): 236–257. doi:10.1017/s000983880002694x. JSTOR 639325. S2CID 170328892.
  81. ↑ Coxe, John Redman, The Writings of Hippocrates and Galen. Epitomised from the Original Latin translations. Philadelphia: Lindsay and Blakiston, 1846
  82. ↑ Nutton V. "Galen in the eyes of his contemporaries". BHM 58(3) fall 1984 315–24
  83. ↑ George of Pisida. Hexameron 1.1588f
  84. 1 2 3 4 5 "Nutton V. From Galen to Alexander, aspects of medicine and medical practice in late antiquity. Dunbarton Oaks Papers. 38, 1984" (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-12-16.
  85. ↑ Temkin O. Studies on late Alexandrian medicine. Bull Hist Med 3: 405–30, 1935
  86. ↑ Translated works listed in Alphonse Mingana (ed.); Job of Edessa, Encyclopaedia of Philosophical and Natural Sciences as Taught in Baghdad about A.D. 817, or Book of Treasures (W. Hefer & Sons, 1935), p. xix.
  87. ↑ Pancaroǧlu, Oya (2001). "Socializing Medicine: Illustrations of the Kitāb al-diryāq". Muqarnas (në anglisht). 18: 155–172. doi:10.2307/1523306. ISSN 0732-2992. JSTOR 1523306.
  88. ↑ "All Books". press.princeton.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 tetor 2008.
  89. ↑ Reflections Chairman's (2004). "Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting". Heart Views (në anglisht). 5 (2): 74–85 [80].
  90. ↑ Al-Dabbagh S. A. (1978). "Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation". The Lancet (në anglisht). 311 (8074): 1148. doi:10.1016/s0140-6736(78)90318-5. PMID 77431. S2CID 43154531.
  91. ↑ Unani Tibb. Science Museum, London. http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/techniques/unanitibb.aspx Arkivuar 10 tetor 2015 tek Wayback Machine qasur më 29 nëntor 2015.
  92. ↑ T. M. Rudavsky, Maimonides, p 6.
  93. ↑ Moshe Halbertal, Maimonides: Life and Thought, p 71.
  94. ↑ Siraisi, Nancy G. (2012). "Medicine, 1450–1620, and the History of Science". Isis (në anglisht). 103 (3): 491–514. doi:10.1086/667970. ISSN 0021-1753. JSTOR 10.1086/667970. PMID 23286188.
  95. ↑ Toby E. Huff, The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West, f. 191–193.
  96. ↑ Joanna Carraway Vitiello, "Forensic Evidence, Lay Witnesses and Medical Expertise in the Criminal Courts of Late Medieval Italy", Medicine and the Law in the Middle Ages, f. 134–135.
  97. ↑ Jones, Raymond F. (1963). "The Anatomist". Stories of Great Physicians (në anglisht). Whitman. fq. 46–47.
  98. ↑ Weiss, Roberto (1947). The Dawn of Humanism in Italy (në anglisht). Londër: H. K. Lewis & Co. Ltd. fq. 19.
  99. ↑ Stefania Fortuna, "The Latin Editions of Galen's Opera omnia (1490–1625) and Their Prefaces", Early Science and Medicine 17 (2012): 391–412.
  100. ↑ Cosans C 1997, fq. 35–54
  101. ↑ 2011 "The love for truth. Life and work of Michael Servetus", (El amor a la verdad. Vida y obra de Miguel Servet.), González Echeverría, Francisco Javier, printed by Navarro y Navarro, Zaragoza, collaboration with the Government of Navarra, Department of Institutional Relations and Education of the Government of Navarra, 607 pp, 64 of them illustrations. Note 481 (.."primum Andrea Vesalem..Post hunc, Michael Villanovanus familiariter milhi in consectionibus adhibitus est, vir in omni genere litterarum ornatissimus in Galenic doctrina, vix illi secundus.." Audrey, Jean
  102. ↑ J. P. Byrne, Encyclopedia of the Black Death, ABC-CLIO, 2012, p. 231
  103. ↑ 2002 " Michael Servetus in the 'Opera Omnia' of Galenus of 1548–1551 printed by Jean Frellon", González Echeverría, Francisco Javier. Book of communications, XII National Congress on History of Medicine., Albacete, 7–9 February, pp. 42–43
  104. ↑ 2004 "The edition of Lyon of the "Opera omnia' by Galenus of the printer Jean Frellon (1548–1551) commented by Michael Servetus", Francisco Javier González Echeverría and Ancín Chandía, Teresa. In: Medicine in the presence of the new millennium: a historical perspective. Coordinators: José Martínez Pérez, Isabel Porras Gallo, Pedro Samblás Tilve, Mercedes Del Cura González, Minutes from the XII Congress in History of Medicine, 7–9 February 2002, Albacete. Ed. Of the University of Castilla-La Mancha. Cuenca, pp. 645–657.
  105. ↑ 2011 September 9th, Francisco González Echeverría VI International Meeting for the History of Medicine, (S-11: Biographies in History of Medicine (I)), Barcelona. New Discoveries on the biography of Michael De Villeneuve (Michael Servetus) & New discoverys on the work of Michael De Villeneuve (Michael Servetus)
  106. ↑ 2011 "The love for truth. Life and work of Michael Servetus", (El amor a la verdad. Vida y obra de Miguel Servet.), Francisco Javier González Echeverría, Francisco Javier, printed by Navarro y Navarro, Zaragoza, collaboration with the Government of Navarra, Department of Institutional Relations and Education of the Government of Navarra, 607 pp, 64 of them illustrations. pp. 194–204
  107. ↑ Michael Servetus Research Arkivuar 2017-02-21 tek Wayback Machine Uebfaqe me një studim mbi Opera Omnia të Galenit, nga Michael de Villanueva
  108. ↑ Brian, P., 1986, Galen on Bloodletting, Cambridge University Press
  109. ↑ "Selected works of Galen / translated by Robert Montraville Green for Sidney Licht [c. 1953] 1951–1979" (në anglisht). National Library of Medicine.
  110. ↑ "Mystery of the Basel papyrus solved" (në anglisht). University of Basel.

Referime

  • Cosans C (1997). "Galen's Critique of Rationalist and Empiricist Anatomy". Journal of the History of Biology. 30 (1). doi:10.1023/a:1004266427468. PMID 11618979. S2CID 35323972. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

Lexime shtesë

  • Bacalexi, Dina (prill 2014). Ancient medicine, humanistic medicine: the Renaissance commentaries of Galen, transmission and transformation of knowledge. International Conference Scientiae 2014: Disciplines of knowing in the Early Modern World, Scientiae International Research Group (në anglisht). Vienna: HAL.
  • Garcia Ballester, Luis. 2002. Galen and Galenism. Theory and Medical Practice from Antiquity to the European Renaissance. Collected Studies Series 710. Aldershot, UK: Ashgate Variorum.
  • Gilbert, N. Ward. 1960. Renaissance Concepts of Method. New York: Columbia University Press.
  • Gill, Christopher, Tim Whitmarsh, dhe John Wilkins, eds. 2012. Galen and the World of Knowledge. Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press.
  • Kudlien, Fridolf, dhe Richard J Durling. 1991. Galen's Method of Healing: Proceedings of the 1982 Galen Symposium. Leiden: E.J. Brill.
  • Lloyd, G. E. R. 1991. Methods and Problems in Greek Science. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Mattern, Susan P. 2013. The Prince of Medicine: Galen In the Roman Empire. New York: Oxford University Press.
  • Nutton, Vivian. 2004. Ancient Medicine. London dhe New York: Routledge.
  • Rocca, Julius. 2003. Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century A.D. Studies in Ancient Medicine 26. Leiden, The Netherlands, dhe Boston: Brill.
  • Rosen, Ralph M. 2013. "Galen on Poetic Testimony" Në Writing Science: Medical and Mathematical Authorship in Ancient Greece. Redaktuar nga M. Asper, 177–189. Berlin: De Gruyter.
  • Rosen, Ralph M. 2013. "Galen, Plato, and the Physiology of Eros." Në Eros Redaktuar nga E. Sanders, C. Carey dhe N. Lowe, 111–127. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Sarton, George. 1954. Galen of Pergamon. Lawrence: University of Kansas Press.
  • Schlange-Schöningen, H. Die römische Gesellschaft bei Galen. Biographie und Sozialgeschichte (= Untersuchungen zur antiken Literatur und Geschichte, Bd. 65) Berlin: de Gruyter, 2003
  • Singer, P. N.; Rosen, Ralph M. (2024). The Oxford handbook of Galen. Oxford, New York: Oxford University Press, ISBN 9780190913687.
  • Speziale, Fabrizio. Culture persane et médecine ayurvédique an Asie du Sud, Leiden – Boston, E. J. Brill, Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies, 2018. ISBN 978-90-04-35275-9.
  • Walzer, Richard. 1949. Galen On Jews and Christians. London: Oxford University Press.
  • Xenophontos, Sophia. Medicine and practical ethics in Galen. Cambridge, 2024 (qasje e hapur)

Burimet parësore

  • Boudon-Millot, V. Introduction Générale, Sur L'ordre de ses Propres Livres, Sur ses Propres Livres, Que L'excellent Médecin est Aussi Philosophe Paris: Les Belles Lettres, 2007.
  • Brock, Arthur John (1929). Greek Medicine, Being Extracts Illustrative of Medical Writers from Hippocrates to Galen (në anglisht). London: Dent.
  • Galen (1991). On the Therapeutic Method (në anglisht). R.J. Hankinson, trans. Oxford: Clarendon Press.
  • Singer, R. N. (2023). Galen: Writings on Health. Cambridge Galen Translations (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-009-15951-7.

Lidhje të jashtme

This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.