Italia jugore

Italia jugore Italia meridionale Sud Italia
Rajon statistikor
Vendndodhja e Italisë jugore në Itali
Vendi	Italia
Rajonet	Abruco Molize Kampania Pulia Bazilikata Kalabria
Sipërfaqja [1]
• Total	73.799,18 km2 (2,849,402 sq mi)
Popullsia  (31 dhjetor 2024)[2]
• Total	13.381.314
• Dendësia	18/km2 (47/sq mi)
Gjuha	Italishtja
Gjuhë dhe dialekte të tjera	dialektet jugore italiane napolitanishtja sicilishtja në disa kuptime kulturore më të gjera

Italia jugore (italisht: Italia meridionale ose Sud Italia) është një nga pesë ndarjet statistikore të Italisë të përdorura nga ISTAT. Ajo përbën një rajon statistikor të nivelit NUTS 1, me kodin ITF, dhe përfshin gjashtë rajone: Abrucon, Molizen, Kampanian, Pulian, Bazilikatën dhe Kalabrinë.^[3]

Kjo zonë shtrihet në pjesën jugore të gadishullit italian, ndërmjet Italisë qendrore dhe Italisë ishullore. Ajo laget nga Deti Tirren në perëndim, nga Deti Adriatik në verilindje dhe nga Deti Jon në juglindje. Qyteti më i madh dhe qendra kryesore urbane është Napoli.

Në përdorim historik, kulturor dhe ekonomik, termi lidhet shpesh me konceptin më të gjerë të Mezzogiorno-s, i cili zakonisht përfshin edhe Siçilinë dhe Sardenjën. Megjithatë, në ndarjen statistikore të ISTAT-it, Siçilia dhe Sardenja bëjnë pjesë në Italinë ishullore.

Më 31 dhjetor 2024, Italia jugore kishte 13.381.314 banorë.^[2]

Italia jugore përfshin gjashtë nga njëzet rajonet italiane.

^[2]

Italia jugore përfshin pjesën jugore të gadishullit italian. Territori është kryesisht kodrinor dhe malor, me zona të gjera të Apenineve jugore dhe me fusha bregdetare në Kampania, Pulia dhe Kalabria.

Në perëndim ndodhet bregdeti tirren, me Gjirin e Napolit, Gjirin e Salernos dhe bregdetin kalabrez. Në lindje shtrihet bregdeti adriatik i Abrucos, Molizes dhe Pulias, ndërsa në juglindje ndodhet bregdeti jonian i Bazilikatës, Pulias dhe Kalabrisë.

Ndër relievet kryesore janë masivet e Gran Sasso-s dhe Majella-s në Abruco, Apeninet samnite, Matese, Apeninet lucane, Pollino, Sila dhe Aspromonte. Në territor ndodhen edhe zona vullkanike të rëndësishme, ndër të cilat Vezuvi pranë Napolit.

Qyteti më i madh i Italisë jugore është Napoli, një nga qendrat urbane, historike dhe kulturore më të rëndësishme të Italisë. Qytete të tjera të rëndësishme janë Bari, Taranto, Foggia, Salerno, Rrexho Kalabria, Peskara, Katanxaro, Kozenca, Potenca, Matera, Kampobaso dhe L'Aquila.

Napoli dhe Bari janë ndër nyjet kryesore të transportit, tregtisë dhe shërbimeve në zonë. Portet e Napolit, Salernos, Barit, Brindizit, Tarantos dhe Gioia Tauro kanë rëndësi të madhe për lidhjet detare dhe tregtare.

Italia jugore ka pasur një rol të rëndësishëm në historinë e Mesdheut. Në antikitet, pjesë të mëdha të bregdetit u kolonizuan nga grekët dhe u bënë pjesë e zonës së njohur si Magna Graecia. Më pas territori u përfshi në botën romake dhe u lidh ngushtë me zhvillimin politik e ekonomik të gadishullit italian.

Në Mesjetë dhe në epokën moderne, Italia jugore u përfshi në formacione të ndryshme politike, ndër të cilat Mbretëria normane e Sicilisë, Mbretëria e Napolit dhe më pas Mbretëria e Dy Siçilive. Napoli ishte për një kohë të gjatë një nga kryeqytetet më të mëdha dhe më të rëndësishme të Evropës.

Pas bashkimit të Italisë në shekullin XIX, zona u përball me ndryshime të mëdha politike, ekonomike dhe shoqërore. Çështja jugore, e lidhur me pabarazitë ekonomike dhe sociale midis veriut dhe jugut të vendit, ka qenë një nga temat kryesore të historisë italiane moderne.

Ekonomia e Italisë jugore është e larmishme, por në përgjithësi ka peshë më të ulët industriale dhe të ardhura mesatare më të ulëta se rajonet më të zhvilluara të veriut. Sektorët kryesorë janë shërbimet, tregtia, administrata publike, turizmi, bujqësia, industria ushqimore, transporti detar dhe disa zona industriale të specializuara.

Kampania dhe Pulia janë rajonet më të populluara dhe me peshën më të madhe ekonomike brenda Italisë jugore. Napoli, Bari, Salerno, Taranto dhe Gioia Tauro janë qendra të rëndësishme portuale, ndërsa turizmi ka rëndësi të veçantë në bregdetin kampan, në Pulia, në Matera, në Kalabri dhe në parqet natyrore të Apenineve jugore.

Bujqësia është e rëndësishme në shumë zona, me prodhimin e vajit të ullirit, verës, grurit, frutave, perimeve dhe produkteve tipike mesdhetare. Pulia është ndër zonat kryesore italiane për prodhimin e vajit të ullirit dhe verës.

Italia jugore ka një trashëgimi kulturore shumë të pasur, të formuar nga ndikime greke, romake, bizantine, normane, arabe, spanjolle dhe italiane. Kjo trashëgimi shihet në arkitekturë, dialekte, tradita fetare, muzikë, gastronomi dhe në jetën kulturore të qyteteve.

Ndër qendrat kulturore më të njohura janë Napoli, Matera, Bari, Lecce, Salerno, Taranto, L'Aquila dhe Reggio Calabria. Matera është e njohur për Sassi di Matera, të përfshirë në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCOs, ndërsa Napoli ruan një qendër historike shumë të gjerë dhe të rëndësishme.

Në disa zona të Italisë jugore jetojnë komunitete të pakicave historike gjuhësore, përfshirë arbëreshët, komunitete grekanike, franko-provensale dhe komunitete të tjera lokale.

Italia jugore lidhet me pjesën tjetër të vendit përmes rrjetit autostradal, hekurudhor dhe detar. Aksi kryesor rrugor veriperëndim-juglindje përfshin autostradën A1 deri në Napoli dhe më pas A2 drejt Kalabrisë, ndërsa Pulia lidhet me rrugë dhe hekurudha përgjatë bregdetit adriatik.

Aeroportet kryesore janë ato të Napolit, Barit, Brindizit, Lamezia Terme-s, Reggio Calabria-s dhe Pescaras. Portet e Napolit, Salernos, Barit, Brindizit, Tarantos dhe Gioia Tauro kanë rëndësi për pasagjerët, mallrat dhe lidhjet me ishujt dhe vendet e Mesdheut.

• Italia
• Italia qendrore
• Italia veriore
• Italia ishullore
• Rajonet e Italisë

1. ↑ "Superfici delle unità amministrative a fini statistici. Dati al 9 ottobre 2011" (në italisht). ISTAT. Marrë më 14 maj 2026.
2. 1 2 3 "Censimento della popolazione: dati regionali – Anno 2024" (në italisht). ISTAT. 30 prill 2026. Marrë më 14 maj 2026.
3. ↑ "NUTS 2024, v1" (në anglisht). Statistics Denmark / Eurostat. Marrë më 14 maj 2026.