Lufta Shqiptaro-Çetnike

Në prill dhe maj 1941, grupet lokale të rezistencës shqiptare u angazhuan në operacione mbrojtëse kundër forcave çetnike të udhëhequra nga Draža Mihajlović dhe njësive të xhandarmërisë serbe nga garnizoni i Mitrovicës. Beteja u zhvilluan rreth fshatrave Beçuk Mihaliq, Prilluzhe dhe Druar në Kosovë. Shqiptarët arritën të pengojnë sulmet, duke ndaluar forcat çetnike të vendosnin kontroll në këto zona.^[9]

Në korrik 1941, forcat shqiptare nisën një sulm ndaj Gjorgjevo-Stuba, një kodre strategjike në rajonin e Sanxhakut që kontrollonte qasjen në Novi Pazar. Megjithë burimet dhe municionin e kufizuar, pozicioni u kap, duke siguruar zonën dhe parandaluar avancimin e armikut.^[10]

Në vitin 1941, forcat çetnike përpiqeshin të hynin në zonën e Artakollit, duke synuar fshatrat përfshirë Bivelak, Strofc, Mihalic, Dërvar, Beçuk Shipitulle, Sibovc, Kollë, Žilivode dhe Pestovë. Ata mbërritën me tren në fshatin Prelluzhe, ku banorët e Artakollit dhe Drenicës organizuan një mbrojtje të koordinuar. Gjatë përleshjeve, shumë luftëtarë çetnikë u vranë në urën e Glavotinit dhe përgjatë lumit Sitnica, i cili ishte përmbytur në atë kohë. Luftimet zgjatën gjatë gjithë ditës. Udhëheqës lokalë si Mehmet Gradica dhe Sadri Klinaku morën pjesë në mbrojtje.^[11]

Pas ngjarjeve në Artakoll, njësitë çetnike përpiqeshin të hynin në veri të Drenicës dhe pjesë të Istogut, përfshirë Suhogërlën, Banjën, Cerkolezin, Uçën, Rakoshin, Kotorin, Radishevën dhe Runikun. Banorët lokalë organizuan rezistencë të armatosur dhe ndodhën përleshje midis çetnikëve dhe luftëtarëve vendas. Të dyja palët pësonin humbje të larta, dhe forcat çetnike tërhiqeshin nga zona.^[12]

Më 10 qershor 1941, forcat çetnike të udhëhequra nga Živko Devergjiq nga Radishevo, Zarie Ruishić, Radivoje Galak etj., sulmuan fshatrat shqiptare në luginën e Ibrit, Koshtovë dhe Çabrë. Në këtë kohë, detashmentet çetnike ishin të përqendruara në fshatrat Zubin-Potok, duke intensifikuar përpjekjet e tyre për t’u bashkuar me fshatrat e banuara nga serbët të nënprefekturës së Skënderajt, që kishin mbetur në zonën italiane të pushtimit.^[13]

Në vitin 1941, në Pejë, në fund të qershorit, forcat shqiptare të udhëhequra nga Major Rexhep Gilani dhe Kole Bibe Mirakaj u takuan me qëllim mbrojtjen e kufirit shqiptar kundër forcave çetnike malazeze. Shpejt ata vendosën forca nën komandën e Sak Faslias në vijën kufitare të Morinës. Forcat malazeze sulmuan Velika Morinën, Zhanicën, Pepajn dhe Nikshiqin. Ofensiva malazeze u ndalua nga forcat shqiptare, ndaj Keniq Vukosava, komandanti malazez, tentoi pa sukses të vriste Sak Faslian. Forcat shqiptare numëronin 3000 dhe detyruan malazezët të tërhiqeshin.^[14][15]

Më 22 korrik, forcat vullnetare shqiptare vazhduan sulmin ndaj trupave malazeze për t’i dëbuar nga pjesa e territorit shqiptar që kishin okupuar më parë. Komiteti i Partisë Komuniste Jugosllave për rrethet e Andrijevicës, Beranit dhe Kolašinit përballoi rezistencë të fortë nga vullnetarët shqiptarë. Për këtë arsye, Komiteti urdhëroi forcat e veta të tërhiqeshin në kufirin shqiptar–malazez të vitit 1912. Ai gjithashtu dërgoi një delegacion të udhëhequr nga Bogdan Shoshkiqi dhe Milutin Igiqi për të takuar komandantët shqiptarë Demë Ali Pozhar, Ali Bajraktar dhe Selim Shabani. Të dyja palët ranë dakord për të ndaluar luftimet.

Megjithatë, marrëveshja nuk zgjati shumë. Udhëheqësit e Komitetit të Partisë Komuniste Jugosllave për rrethin e Andrijevicës e shkelën atë. Më 26 korrik, ndërsa bisedimet për paqe vazhdonin, Komiteti urdhëroi dy batalione Partizan–Çetnike dhe një njësit artilerie, të udhëhequra nga Gjorgje Lašić dhe Andrija Vesković, të mblidhen në Morinë e Maslenicës dhe të përgatiten për betejë.^[3]

Si rezultat, ndodhën beteja të shumta në Morinë, Zhanicë, Nokšiç dhe përgjatë rrugëve drejt Çakorr dhe nga Morina drejt fshatit Pepaj. Luftimet më të rënda ndodhën më 25 dhe 27 korrik 1941, në Zhanicë dhe Morinë. Për shkak të kësaj situate, komunistët kosovarë dhe udhëheqësit e forcave shqiptare vendosën të merrnin një pozicion të bashkuar.

Si rezultat, Xhevdet Doda dhe Bedri Pejani, kryetar i Komitetit të Kosovës, kërkuan nga udhëheqësit malazezë që të mos zgjeronin veprimet ushtarake në zonat etnike shqiptare, duke shpjeguar se nuk do të mund të ndalonin mobilizimin e vullnetarëve shqiptarë për të mbrojtur tokat e tyre. Bazuar në këtë mirëkuptim, në gusht 1941 u arrit një marrëveshje mos-agresioni midis njësive partizane serbe–malazeze aktive në rajonet e Rashkës dhe Pazarit të Ri dhe Aqif Blytës, i cili koordinonte forcat patriotike shqiptare përgjatë kufirit me Serbinë dhe Malin e Zi.

Megjithatë, kjo marrëveshje u shkel shpejt nga Partizanët dhe Çetnikët serbë. Sulmet e tyre ishin të fokusuar ndaj Novit Pazarit, Luginës së Ibrit dhe veçanërisht rajonit të Shalës. Në Cerajë, Koshtovë dhe Bistricë, forcat çetnike filluan të digjnin shtëpi dhe kryenin masakra ndaj grave, fëmijëve dhe të moshuarve.^[3]

Në gusht 1941, forcat çetnike të udhëhequra nga Mashan Gjuriç, Zhika Markoviç dhe Vojsllav Llukačević nisën një sulm ndaj fshatit Cerajë në Kosovë, duke synuar pastrimin etnik të zonës dhe zgjerimin e kontrollit të tyre. Megjithatë, ata u përballën me rezistencë të fortë nga forcat vullnetare shqiptare nën udhëheqjen e Ahmet Selacit, së bashku me xhandarmërinë nga Shala dhe Mitrovica. Çetnikët u detyruan të tërhiqeshin drejt Rashkës pas betejës.^[16]

Kur fillove rrugën e fatit, e dija çfarë plane kishe për jugun tonë. Besoj se në Sanxhak, në Dukagjin dhe në Fushë-Kosovë, nuk do të mbetet asnjë plis për mbjellje. Për dy muaj, Llapi dhe Sitnica do të mbajnë kokat e shqiptarëve.

— Një letër e dërguar te Kosta Pecanac nga Lubo Novaković më 12 shtator 1941^[3]

Më 15 tetor 1941, forcat çetnike nga Suva Planina sulmuan milicinë Vulnetari, duke shkaktuar fillimisht humbje të mëdha dhe duke i detyruar ata të tërhiqen përtej lumit Ceranje. Megjithatë, Vulnetarët u rigruan dhe më pas mundën çetnikët. Pas kësaj, çetnikët hynë në Ceranjë, duke djegur shtëpitë shqiptare. Ato mbrëmje, arritën forca të fuqishme përforcimi nga Šalja, duke i detyruar çetnikët të tërhiqeshin gjatë natës.

Më 16 tetor, çetnikët nisën një sulm tjetër, duke detyruar Vulnetarët të tërhiqen përsëri përtej lumit Ceranje. Pas betejave më 14 dhe 15 tetor, çetnikët u detyruan të tërhiqeshin plotësisht, duke djegur të gjitha shtëpitë serbe midis Sllatinës dhe Leshakut gjatë tërheqjes.^[17][18]

Më 14 nëntor 1941, kur forcat shqiptare nisën një ofensivë ndaj pozicioneve çetnike në rajonin e Rashkës, duke detyruar forcat serbe të tërhiqeshin. Megjithë humbjet e mëdha nga të dyja palët, çetnikët nuk arritën të rimerrnin kontrollin e rajonit, dhe avancimi i tyre u ndal përkohësisht. Më 21 nëntor 1941, forcat shqiptare arritën të dëbonin çetnikët nga Novi Pazar, pas një serie përplasje në zonën e Kishës së Stupcës.^[3][19]

Më 6 maj 1942, bazuar në udhëzimet e Draza Mihailovic, u formua Korpusi i 1-rë Çetnik i Kosovës, i cili do të operonte në zonat e Shan, Nerodim, Graçanicë, Vushtni dhe Llapi. Udhëzimet e Komandës së Përgjithshme parashikonin që në çdo divizion të formoheshin dy brigada në veprim dhe në rezervë. Të tilla ishin Brigada e Mitrovicës, Brigada e Nerodimës, Brigada e Gjilanit dhe Brigada e Sharrit.

Në të njëjtën kohë, u mbajtën bisedime pranë Kullës së Moknës, të cilave iu morën pjesë Novica Popović, Vuksan Kenić, Blagoje Babić, Novaku dhe Kolludra përfaqësues të palës malazeze dhe përfaqësues të palës shqiptare Zhujë Keri, Sak Fazlia, Sali Rama, Zhukë Haxhia, Rizë Zymeri.

Gjatë takimit, delegacioni malazez kërkoi ndalimin e konflikteve në zhvillim dhe propozoi një fushatë të përbashkët kundër forcave komuniste. Ata gjithashtu kërkuan të vendosnin lidhje më të afërta dhe të lejoheshin të kalonin lirshëm përmes Grykës së Rugovës drejt Fushës së Dukagjinit.

Megjithatë, bisedimet dështuan. Përfaqësuesit shqiptarë refuzuan propozimet, duke i konsideruar ato një tentativë për të kompromentuar udhëheqësinë e Rugovës dhe për të krijuar kushte që forcat malazeze të depërtonin në rajonin e Dukagjinit.

Në qershor 1942, gjatë një vizite në Pejë, Kryeministri Mustafa Kruja lavdëroi dhe dekoroi Sak Faslin për veprimin e tij gjatë luftës.^[3]

Në qershor 1942, forcat malazeze çetnike, tani të koordinuara nën komandën e Pavle Gjurishić, nisën një sulm të përqendruar mbi Grykën e Rugovës, një kalim jetik që lidhte Fushën e Dukagjinit me Kosovën dhe pjesën tjetër të Shqipërisë.

Çetnikët malazezë u fokusuan në marrjen e kontrollit mbi rajonin e Moknës dhe Kullën e Vogël, ku valonte flamuri shqiptar.

Sulmi çetnik mbi Moknën filloi më 20 qershor 1942 dhe u përball me rezistencën shqiptare. Shqiptarët, të udhëhequr nga Sak Faslia dhe Sali Rama, arritën të pengojnë avancimin çetnik në një seri betejash që zgjatën deri më 20 korrik, megjithë humbjet e mëdha.^[3]

Më 20 korrik 1942, forcat malazeze sulmuan një grup Rugovash pranë Kullës së Moknës, duke shkaktuar një betejë gjashtë-orëshe. Çetnikët, pavarësisht numrit, nuk arritën të thyenin mbrojtjen, dhe Rugovasit vazhduan të furnizonin vijën e frontit, të ndihmuar nga përforcime nga Riza Zymeri dhe Zhuke Haxhina.^[3]

Më 21 korrik 1942, çetnikët nisën një tjetër sulm në zonën e Qafë i Sekiricës, duke shpresuar të kapnin pozicionet shqiptare.

Gjatë verës së vitit 1942, tensionet u rritën midis forcave italiane dhe bullgare mbi mosmarrëveshjet kufitare në rajonin e Prizrenit, duke çuar në përkeqësim të marrëdhënieve të tyre. Udhëheqësit çetnikë përpiqeshin të manovronin mes dy palëve për avantazhin e tyre. Nga njëra anë, bullgarët kërkonin t’i fitojnë duke u prezantuar si çlirues të serbëve nga kontrolli shqiptar, dhe nga ana tjetër italianët i shtynin çetnikët të bashkoheshin ushtarakisht, një kërkesë që udhëheqësit çetnikë përpiqeshin të shfrytëzonin për ambiciet e tyre.

Komandanti i përgjithshëm çetnik, Draža Mihailović, urdhëroi udhëheqësit e tij në terren të mos bënin “asnjë marrëveshje në dëm të italianëve.” Ai urdhëroi të pranoheshin armët italiane vetëm “pa komprometuar politikën kombëtare” dhe theksoi se shqiptarët, të cilët përshkruheshin si “kundër nesh”, nuk duhej të armatoseshin. Kërkesat e çetnikëve serbë nuk mbetën pa përgjigje.

Në atë kohë, italianët furnizonin fshehurazi çetnikët me armë në këmbim të informacionit mbi aktivitetet e Lëvizjes Anti-Fashiste.

Në dhjetor 1942, Kapiteni Zhivojin “Zhika” Marković u ngarkua me formimin e Korpusit të Dytë Çetnik të Kosovës, i cili do të operonte përgjatë kufirit midis Kosovës dhe Serbisë, veçanërisht në rrethet e Mitrovicës, Vushtrisë dhe Llapit.^[3]

Në vitin 1943, qyteti i Novi Pazarit u sulmua nga forcat çetnike, të cilat raportohet se synonin popullsinë lokale shqiptare dhe boshnjake. Sulmi përfshinte akte dhune, plaçkitje dhe shkatërrim prone. Operacioni raportohet të ketë qenë i udhëhequr nga komandantët çetnikë Vana Drekanović, Žika Marković dhe Kosta Peqanci. Forcat mbrojtëse raportohet se u përballën me njësitë çetnike për rreth shtatë javë, dhe raportohet se forcat shqiptare vranë 163 luftëtarë çetnikë gjatë konfliktit.^[20]

Në fillim të vitit 1943, forcat çetnike, nën drejtimin strategjik të Draža Mihailović, synonin të shfarosnin rezistencën shqiptare njëherë e mirë. Strategjia ishte të shkëpusin lidhjen e Shqipërisë me Fushën e Dukagjinit dhe të mbytin sentimentin kombëtar shqiptar përmes dhunës sistematike. Ky periudhë pa çetnikët të përpiqeshin të shfrytëzonin rivalitetin Italo-Bullgar dhe tensionin Nazi-Sovjetik, duke tentuar të siguronin armë dhe informacion nga fuqitë e Boshtit.

Forcat vullnetare, të udhëhequra nga Sak Fazlia, Shaban Polluzha, Pajazit Boletini dhe Bislim Bajgora, zhvilluan një fushatë guerile që prishte operacionet çetnike. Sekullar, Ostrijel dhe vende strategjike të tjera u kontestuan në beteja, me shqiptarët që fituan kundër forcave çetnike në rajon.^[3]

Në fillim të vitit 1943, çetnikët nën Draža Mihailović, pas një serie humbjesh dhe pengesash në Ballkan, u fokusuan në një ofensivë të fundit, të plotë ndaj fortesave shqiptare. Ata e kuptuan rëndësinë e Kosovës, Rugovës dhe Fushës së Dukagjinit si çelës për të rivendosur kontrollin serb mbi territoret e banuara nga shqiptarët. Në të njëjtën kohë, forcat malazeze, nën Pavle Gjurishić dhe me mbështetjen e Gardës Shtetërore Serbe, nisën sulme të koordinuara ndaj Plavës, Gucisë, Rozhajës dhe zonave të tjera kufitare, me qëllim destabilizimin e kontrollit shqiptar dhe dëbimin e popullsisë vendase.^[3]

Një nga këto përpjekje për të shkatërruar rezistencën shqiptare ndodhi në Grykën e Rugovës. Gryka, një rrugë e ngushtë dhe e ashpër që lidhte Kosovën me Shqipërinë, u bë pikë fokale e sulmit çetnik-malazez. Ata tentuan të rrethojnë Rugovën, një vend strategjik dhe simbolik për luftëtarët shqiptarë, duke shpresuar të thyjnë shpirtin e tyre dhe të sigurojnë kontrollin mbi kufirin shqiptar.^[3]

Mbrojtja shqiptare, e udhëhequr nga komandantë si Sak Fazlia, Shaban Polluzha dhe Sali Rama, ishte veçanërisht e vendosur. Ata e dinin se humbja e Rugovës do të nënkuptonte rënien e gjithë Fushës së Dukagjinit dhe do t’i siguronte armikut kalim të lirë drejt Shqipërisë. Beteja për Rugovën midis janarit dhe marsit 1943 pati përleshje të ashpra,^[3]

Ndërsa forcat çetnike-malazeze avancuan më thellë në territor shqiptar, vullnetarët shqiptarë përdorën taktika guerile. Terreni i ashpër i Grykës së Rugovës, Plavës dhe Gucisë ishte ideal për operacione të godit dhe largohu. Shqiptarët përdornin luginat e ngushta, pyjet e dendura dhe kodrat e larta për avantazh. Njësi të vogla, të lëvizshme të rezistencës shqiptare sulmonin patrullat çetnike, vendosnin kurthe dhe kryenin sulme surprize ndaj linjave të furnizimit, duke e bërë të vështirë për armikun të mbante ndonjë pozicion të rëndësishëm në rajon.^[3]

Forcat çetnike merrnin mbështetje nga Garda Shtetërore Serbe dhe disa fraksione brenda ushtrisë italiane. Italianët, të cilët fillimisht ishin përfshirë në pushtimin e Shqipërisë, filluan të zhvendosin fokusin e tyre ndërsa Gjermania naziste filloi të merrte kontroll më të madh mbi Ballkanin. Megjithë ndryshimin e dinamikës gjeopolitike, rezistenca shqiptare vazhdoi të merrte mbështetje indirekte nga fashistët italianë, të cilët, pavarësisht aleancës me fuqitë e Boshtit, ishin të shqetësuar për ndikimin në rritje të forcave gjermane në Ballkan. Në disa raste, komandantë lokalë italianë ofruan mbështetje të kufizuar për forcat shqiptare, megjithëse kjo ishte më shumë rezultat i politikës lokale sesa një politikë konsistente nga Roma.

Megjithatë, ndërsa pushtimi italian rrëzohej deri në shtator 1943 dhe pas dorëzimit të Italisë ndaj Aleatëve, çetnikët intensifikuan bashkëpunimin me Gjermaninë naziste, duke u lidhur më ngushtë me fuqitë e Boshtit në rajon.^[3]

Një tjetër sulm ndodhi në fund të vitit 1943, kur një koalicion i madh i forcave guerile shqiptare, përfshirë njësitë nga Kosova, Drenica dhe Rugova, u sulmua nga një ofensivë çetnike në Fushën e Dukagjinit. Ky operacion, i cili ndodhi në dhjetor 1943, shënoi fundin e ndikimit të konsiderueshëm çetnik në rajon dhe detyroi forcat në një tërheqje mbrojtëse.^[3]

Në nëntor 1943, çetnikët nga Mali i Zi sulmuan një numër të madh fshatrash pranë Pejës.^[21]

Në fillim të vitit 1944, formacionet çetnike dhe mbretërore avancuan përsëri përgjatë luginës së Ibrit drejt zonave minerare të Boletinit dhe Mazhiqit. Forcat lokale nga Shala e Bajgorës u mobilizuan për të mbrojtur rajonin, duke u angazhuar në disa përleshje në shpatet e Kopaonikut dhe rrugët drejt Mitrovicës. Luftimet detyruan grupet çetnike të tërhiqeshin drejt veriut, duke parandaluar sulmet mbi fshatrat shqiptare dhe duke ruajtur kontrollin mbi linjën kyçe të komunikimit midis Boletinit dhe Bajgorës.^[22]

Në fillim të vitit 1944, Lidhja e Popullit Shqiptar, së bashku me milicitë lokale civile dhe disa mbështetje nga lëvizja partizane, konsolidoi kontrollin mbi zonat kufitare. Çetnikët tani ishin në tërheqje.^[3]