Shtëpia e Savojës
Shtëpia e Savojës | |||
|---|---|---|---|
_(2).svg.png) | |||
| |||
Informacione | |||
| Themelimi | 1003[1] | ||
| Vendi i origjinës | Savoia, Mbretëria e Burgonjës | ||
| Anëtarë të shquar |
| ||
| Veçantitë | Ordine Supremo della Santissima Annunziata | ||
| Traditat | Katolicizmi | ||
| Pronat |
| ||
List
| |||
Shtëpia e Savojës (italisht: Casa Savoia; frëngjisht: Maison de Savoie) ishte një dinasti evropiane me origjinë në rajonin historik të Savojës. Ajo ishte një nga shtëpitë sunduese më të vjetra të Evropës dhe, gjatë afro një mijëvjeçari, sundoi mbi Qarkun e Savojës, më pas mbi Dukatin e Savojës, Piemontin, Mbretërinë e Siçilisë, Mbretërinë e Sardenjës dhe, në fund, mbi Mbretërinë e Italisë nga viti 1861 deri më 1946.[3][4] Themeltar i saj konsiderohet zakonisht Umberto I Biancamano.[3][4]
Historia
Origjina dhe zgjerimi mesjetar
Origjina e dinastisë lidhet me Umberto I Biancamano, i cili në mesin e shekullit XI kontrollonte Savojën dhe zotërime të tjera në lindje të lumit Rhône dhe në jug të liqenit të Gjenevës.[3] I biri, Oddone, i zgjeroi zotërimet duke u martuar me Adelaide, mbajtësen e Markës së Torinos, gjë që e lidhi dinastinë në mënyrë të qëndrueshme me territorin piemontes.[4] Gjatë Mesjetës pasardhësit e tyre zgjeruan pushtetin përtej Alpeve; nën Amedeun VII u fitua porti i Nicës, ndërsa Amedeu VIII mori titullin e dukës në vitin 1416 dhe bashkoi përfundimisht Piemontin me zotërimet savojarde.[3]
Nga dukat në mbretëri
Në fund të shekullit XV dhe në fillim të shekullit XVI rëndësia e shtëpisë ra, duke kulmuar me pushtimin francez të Savojës në vitet 1536–1559.[3] Pas Paqes së Cateau-Cambrésis, Emanuele Filiberto rifitoi shumicën e zotërimeve dhe e zhvendosi kryeqytetin në Torino më 1562, duke e orientuar shtetin gjithnjë e më shumë drejt anës italiane të Alpeve.[3][5]
Me Traktatin e Utrehtit të vitit 1713, Viktor Amedeo II u ngrit nga duka në mbret si sovran i Siçilisë; më 1720 ai e shkëmbeu Siçilinë me Sardenjën, duke themeluar kështu bazën e Mbretërisë së Sardenjës.[3] Pas luftërave revolucionare franceze dhe atyre napoleonike, dinastia rifitoi zotërimet e saj dhe më 1815 Viktor Emanueli I shtoi edhe Gjenovën.[3]
Risorgimento dhe Mbretëria e Italisë
Në fillim të Risorgimentos, shteti sabaud me qendër në Piemont ishte i pazakontë midis shteteve italiane për mungesën e kontrollit të drejtpërdrejtë të huaj dhe për forcën e tij ushtarake relative.[3] Më 1831, pas vdekjes së Karlos Felice, froni kaloi te Karlo Alberti nga dega e Carignanos.[3] Karlo Alberti modernizoi shtetin dhe dha kushtetutën e vitit 1848, ndërsa djali i tij Viktor Emanueli II dhe kryeministri Cavour udhëhoqën procesin që çoi në krijimin e Mbretërisë së Italisë më 1861, me Shtëpinë e Savojës në krye.[3]
Në këtë kuadër, rajoni historik i Savojës dhe Nica iu kaluan përfundimisht Francës në vitin 1860, si çmim politik për mbështetjen e Napoleonit III ndaj formimit të shtetit të ri italian nën drejtimin e Shtëpisë së Savojës.[6]
Savojët dhe Shqipëria
Lidhja më e drejtpërdrejtë midis Shtëpisë së Savojës dhe Shqipërisë u krijua në prill 1939, kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë dhe, pas largimit të mbretit Zog I, Asambleja Kushtetuese shqiptare ia ofroi më 12 prill kurorën shqiptare Viktor Emanuelit III, duke shpallur edhe bashkimin personal midis dy vendeve.[7][8] Në këtë mënyrë, një anëtar i Shtëpisë së Savojës u bë edhe mbret i Shqipërisë, por kjo lidhje ishte e lidhur ngushtë me pushtimin italian dhe zgjati vetëm deri në vitin 1943, kur u shemb kontrolli italian mbi vendin.[9][10]
Rënia e monarkisë
Pas Viktor Emanuelit II, dinastia vazhdoi të sundonte Italinë me Umberto I, Viktor Emanueli III dhe, për një periudhë shumë të shkurtër në vitin 1946, me Umberto II.[3] Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Viktor Emanueli III abdikoi në favor të Umbertos II, por referendumi institucional i 2 qershorit 1946 solli shpalljen e republikës dhe fundin e sundimit të Savojës në Itali.[3] Kushtetuta italiane ndaloi kthimin e meshkujve të familjes në Itali; ky ndalim u hoq vetëm në vitin 2002.[3]
Degët kryesore
Një nga degët më të rëndësishme të dinastisë ishte ajo e Savoia-Carignano, e krijuar në vitin 1625 kur Tommaso Francesco, djali më i vogël i Karlo Emanuelit I, mori titullin princ i Carignanos.[11] Kjo degë arriti në fron me Karlo Albertin në vitin 1831.[3][12] Nga tradita gjenealogjike e Savojës dolën edhe degë të tjera dytësore, si ajo e Nemoursit.[12]
Trashëgimia
Shtëpia e Savojës ka lënë një trashëgimi të rëndësishme politike, arkitekturore dhe kulturore. Një nga dëshmitë më të dukshme të kësaj trashëgimie është kompleksi i Rezidencave Mbretërore të Shtëpisë së Savojës në dhe rreth Torinos, i përbërë nga 22 pallate dhe vila të zhvilluara nga viti 1562 e në vijim dhe i përfshirë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që nga viti 1997.[5]
Nga kjo dinasti doli gjithashtu edhe Amadeo I, djali i dytë i Viktor Emanuelit II, i cili ishte mbret i Spanjës nga viti 1870 deri më 1873.[13]
Shiko edhe
Referime
- ↑ "Umberto I Biancamano" (në italisht). Treccani. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "House of Savoy" (në anglisht). Encyclopaedia Britannica. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 House of Savoy, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 9 prill 2026.
- 1 2 3 Savoia, Enciclopedia Treccani, Dizionario di Storia. Qasur më 9 prill 2026.
- 1 2 Residences of the Royal House of Savoy, UNESCO World Heritage Centre. Qasur më 9 prill 2026.
- ↑ Savoy, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 9 prill 2026.
- ↑ Albania, Enciclopedia Italiana Treccani. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Albania, Dizionario di Storia Treccani. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Zog I, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ House of Savoy, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ SAVOIA, Tommaso Francesco di, principe di Carignano, Enciclopedia Treccani. Qasur më 9 prill 2026.
- 1 2 Savoia, Enciclopedia Italiana Treccani. Qasur më 9 prill 2026.
- ↑ Amadeus, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 9 prill 2026.