Akcja Pensjonat
| II wojna światowa | |||
| Czas |
5/6 sierpnia 1943 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Terytorium | |||
| Przyczyna |
potrzeba uwolnienia uwięzionych żołnierzy AK | ||
| Wynik |
powodzenie akcji, uwolnienie 66 więźniów politycznych; łącznie więzienie opuściło ok. 180 osób | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
Położenie na mapie Jasła  | |||
Położenie na mapie okupowanej Polski w latach 1941–1944  | |||
Położenie na mapie województwa podkarpackiego  | |||
Położenie na mapie powiatu jasielskiego  | |||
 49°44′52″N 21°28′17″E/49,747778 21,471389 | |||
Pensjonat – kryptonim akcji przeprowadzonej przez Kedyw Podokręgu Armii Krajowej Rzeszów w nocy z 5 na 6 sierpnia 1943 roku. Jej celem było uwolnienie członków polskiego ruchu oporu osadzonych w jasielskim więzieniu. W wyniku akcji uwolniono 66 więźniów politycznych, a łącznie więzienie opuściło około 180 osób.[1]
Historia
W połowie 1943 r. na Podkarpaciu doszło do kolejnej fali aresztowań członków Armii Krajowej. Niemcy częściowo rozbili jasielsko-krośnieński ośrodek Kedywu o kryptonimie „Olgierd”, a w więzieniu w Jaśle osadzono wielu żołnierzy podziemia. Rozkaz uwolnienia aresztowanych, wydany przez komendanta Okręgu Kraków AK płk. Józefa Spychalskiego „Lutego”, Podokręg AK Rzeszów otrzymał 14 lipca 1943 r. Przygotowanie akcji i skompletowanie zespołu uderzeniowego powierzono ppor. Zenonowi Sobocie „Korczakowi”.[1]
W domu Ludwiki i Stanisława Bochenków w Moderówce, określanym jako dom „Michałów”, rozpoczęto przygotowania do akcji na więzienie w Jaśle.[2][3]
24 lipca 1943 r. Zbigniew Zawiła „Żbik”, Zbigniew Cerkowniak „Boruta” i Stanisław Dąbrowa-Kostka „Dąbrowa” przybyli z Przemyśla do Jasła i udali się do willi Ludwika i Florentyny Madejewskich przy ul. Mickiewicza. Dom ten stał się ich kwaterą i miejscem przygotowań do akcji. Wspierała ich czteroosobowa rodzina Madejewskich. Inż. Ludwik Madejewski „Antoni”, „Łukasz” działał w wywiadzie AK, a jego żona Florentyna „Antonina”, „Łukaszowa” była łączniczką między strażnikami jasielskiego więzienia a Zenonem Sobotą „Korczakiem”. Ich starszy syn Ludwik „Krupa” był żołnierzem Kedywu, młodszy Zdzisław uczestniczył w tajnym nauczaniu. W przygotowaniach aktywnie pomagali również strażnicy więzienni Jan Wawszczak i Józef Okwieka „Trójka”, który następnie wziął bezpośredni udział w akcji. Przez dwa dni zespół dywersyjny dopracowywał szczegóły i analizował przebieg akcji w pokoju na poddaszu willi Madejewskich.[1]
Termin akcji ostatecznie wyznaczono na noc z 5 na 6 sierpnia 1943 r. Zespół Kedywu Podokręgu AK Rzeszów tworzyli: dowódca ppor. Zenon Sobota „Korczak”, Zbigniew Zawiła „Żbik”, Zbigniew Cerkowniak „Boruta”, Stanisław Dąbrowa-Kostka „Dąbrowa”, Stanisław Magura „Paw” oraz Józef Okwieka „Trójka”.[1]
Około godz. 23 Okwieka dał umówiony sygnał z bramy więziennej. Sobota, Cerkowniak, Zawiła i Dąbrowa-Kostka dostali się do więzienia, podczas gdy Magura pozostał na zewnątrz jako ubezpieczenie. Uczestnicy akcji sterroryzowali strażników i przejęli klucze do kolejnych części więzienia. Okwieka otwierał cele, a wypuszczanych więźniów formowano w kolumnę. Części z nich przekazano broń znajdującą się w więzieniu. Przed wyjściem przecięto połączenia telefoniczne. Po godz. 0.30 zasadnicza grupa opuściła więzienie; pozostających w celach więźniów poinformowano, że po kilkunastu minutach również mogą uciekać.[1]
Uwolniono 66 więźniów politycznych; wraz z innymi osobami, które skorzystały z możliwości ucieczki, więzienie opuściło około 180 osób.[1] W zagajniku koło Żółkowa Sobota zarządził krótki postój. Około dwudziestu osób skierowało się w stronę Gorlic, pozostali w stronę Bóbrki, docierając o świcie do lasu na skraju Glinika Niemieckiego. Po dalszym odpoczynku grupa ponownie się rozdzieliła. „Korczak”, „Trójka” i „Żbik” wraz z dwiema uwolnionymi kobietami skierowali się w stronę Odrzykonia, kilka osób w stronę Dukli, a około czterdziestu ludzi pod dowództwem „Boruty” i „Dąbrowy” w kierunku Podniebyla, Miejsca Piastowego, Haczowa i Komborni.[1]
Po rozbiciu jasielskiego więzienia, w drodze do Odrzykonia, na krótki odpoczynek w domu Bochenków w Moderówce zatrzymała się grupa prowadzona przez Zenona Sobotę „Korczaka”, w której znajdowali się także Zbigniew Zawiła „Żbik”, Józef Okwieka „Trójka”, Stanisława Sołtykiewicz „Józefa” i Helena Bogulińska „Syrenka”. W domu Bochenków przez dłuższy czas kwaterował również Antoni Strahl ps. „Rzewny”, uwolniony z jasielskiego więzienia i ukrywający się przed Gestapo.[2]
Po akcji Niemcy rozpoczęli poszukiwania jej uczestników, uwolnionych więźniów i osób udzielających im pomocy. Sprawą uwolnienia więźniów zainteresował się generalny gubernator Hans Frank. Szefa jasielskiego Gestapo Wilhelma Raschwitza zastąpił Heinrich Hamann, a naczelnika więzienia Iwana Diducha – Jakub Derla. Frank wezwał również starostę jasielskiego Waltera Gentza i poddał go ostrej krytyce.[1]
3 stycznia 1944 r. Gestapo aresztowało całą rodzinę Madejewskich. 13 stycznia zostali przewiezieni do więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie. Według Wiesława Hapa Ludwik Madejewski oraz jego synowie Ludwik i Zdzisław najprawdopodobniej zginęli jako zakładnicy 4 lutego 1944 r. w Niepołomicach lub Grębałowie. Florentynę Madejewską przewieziono 30 marca 1944 r. z powrotem do więzienia w Jaśle, a następnego dnia rozstrzelano ją w lesie warzyckim.[1]
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Wiesław Hap: 5/6 sierpnia 1943. Akcja „Pensjonat” – zdobycie więzienia w Jaśle. Podkarpacka Historia. [dostęp 2026-08-25].
- 1 2 Dom „Michałów” w Moderówce. „Biuletyn Informacyjno-Historyczny”, s. 27–28, 2000. Krosno: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Zarząd Okręgu Krosno. ISSN 1429-0324. [dostęp 2026-08-25].
- ↑ Stanisław Pomprowicz. Bohaterska rodzina Bochenków z Moderówki-Budzisz. „Biuletyn Informacyjno-Historyczny”, s. 28–29, 2011. Krosno: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Zarząd Okręgu Krosno. ISSN 1429-0324. [dostęp 2026-08-25].
Bibliografia
- Stanisław Dąbrowa-Kostka, Stanisław Maria Jankowski: Rozkaz: zdobyć więzienie. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-02284-9.
- Wiesław Hap. Akcja Pensjonat – 5/6 sierpnia 1943 rok. „Podkarpacka Historia”, 2017.
- Dom „Michałów” w Moderówce. „Biuletyn Informacyjno-Historyczny”, s. 27–28, 2000. Krosno: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Zarząd Okręgu Krosno. ISSN 1429-0324.
- Stanisław Pomprowicz. Bohaterska rodzina Bochenków z Moderówki-Budzisz. „Biuletyn Informacyjno-Historyczny”, s. 28–29, 2011. Krosno: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Zarząd Okręgu Krosno. ISSN 1429-0324.
```