Ballada op. 52 (Chopin)

Ballada f-moll
Ilustracja
(początek utworu)

(wyk. Randolph Hokanson, 2006)
Kompozytor

Fryderyk Chopin

Opus/Oznaczenie

op. 52

Forma muzyczna

sonatowa, wariacyjna

Czas powstania

1842–1843

Miejsce powstania

Paryż, Nohant

Czas trwania

ok. 12 min

Dedykacja

Charlotte de Rothschild

poprzednia
Impromptu Ges-dur op. 51		 następna
Polonez As-dur op. 53

Ballada f-moll op. 52 – czwarta i ostatnia ballada na fortepian skomponowana przez Fryderyka Chopina. Powstała w latach 1842–1843.

Historia

Fragment rękopisu ze zbiorów Biblioteki Bodlejańskiej

7 maja 1842 roku Chopin wyjechał z George Sand do Nohant, gdzie przebywali do 27 września. Jedynie 30 lipca wrócili do Paryża na dziesięć dni w celu wynajęcia mieszkań przy Square d'Orléans[1]. Podczas lata Chopin pracował nad kompozycjami z opusów 50–54[2]. Nie są znane szczegółowe źródła dotyczące prac nad tymi utworami[1]. W grudniu Chopin zaproponował niemieckiej firmie Breitkopf & Härtel wydanie przyszłych op. 52–54. Balladę f-moll autor wycenił na 600 franków. Informował również o nowym impromptu Ges-dur. Ukazało się ono najwcześniej, jako op. 51[3]. Okres od 22 maja do 28 października 1843 r. Chopin ponownie spędził w Nohant[4], pojawiając się 13–17 sierpnia w Paryżu, gdzie prawdopodobnie przekazał wydawcy Maurice'owi Schlesingerowi rękopisy op. 52–54[5]. 15 października wysłał bankierowi Auguste’owi Léo kopie tych utworów, przeznaczone dla londyńskiej firmy Wessel & Stapleton[6][a]. Tego samego dnia Chopin wysłał rękopisy op. 52–54 do Lipska. Począwszy od opusu 50 Chopin samodzielnie przygotowywał kopie dla wydawców[7].

Ballada f-moll op. 52, Polonez As-dur op. 53 oraz Scherzo E-dur op. 54 ukazały się drukiem w 1843 r. nakładem Breitkopfa i Härtela w Lipsku (listopad) oraz w Paryżu nakładem Schlesingera (grudzień). W marcu następnego roku wydał je Wessel w Londynie[8]. Ballada dedykowana została Charlotte de Rothschild (oryg. fr. A Madame la Baronne C. Nathaniel de Rothschild)[9] podobnie jak Walc cis-moll op. 64 nr 2[10].

Od 20 kwietnia od 23 listopada 1848 r. Chopin przebywał w Wielkiej Brytanii[11]. 28 sierpnia wykonał m.in. Balladę f-moll w Concert Hall w Manchesterze. Koncert ten zrecenzowany został w czasopismach „The Manchester Guardian”[12][b] oraz „The Musical World”[13][c].

Budowa

Utwór w tempie andante con moto[14], liczy 239 taktów[9]. Jego wykonanie trwa ok. 12 minut[15], co czyni ją najdłuższą z ballad Chopina[14]. Wraz z Balladą As-dur op. 47 należy do przedostatniej, późnoromantycznej fazy twórczości Chopina przypadającej na lata 1841–1845[16].

Utwór cechuje się dwoma rodzajami genre’u balladowego: balladowością narracyjną (np. w taktach 1–37) oraz dramatyczną (np. w taktach 195–239)[17]. James Huneker pisząc w 1900 o Balladzie f-moll, użył określenia „ton narracyjny” (ang. narrative tone)[d], które stało się synonimem „tonu balladowego”, używanego w również w kontekście innych gatunków[18][e]. Hellmut Federhofer pisał w kontekście op. 52 o „balladowym tonie narracyjnym”[19], a Jim Samson o „toku narracyjnym” (ang. narrative flow)[20].

Ballada f-moll cechuje się wariacyjnością[21] zmianami tempa (charakterystycznymi w twórczości Chopina dla większych form jednoczęściowych)[22], chromatyzacją ekspresywną (np. w taktach 7–12)[23] oraz toposem cercar la notte polegającym na zejściu melodii z piątego na pierwszy stopień skali (np. w takcie 16)[24].

{\key f \minor \time 6/8 \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo "t. 16" 4 = 65 ges''8 f''16 c''16 es''16 des''16 bes'8 r8 r8}

Samson widział w formie Ballady f-moll złoty podział[25].

Bronisława Wójcik-Keuprulian scharakteryzowała utwór następująco: Temat pierwszy ornamentalny ze zwrotem trylowym oraz obiegnikiem przed akcentowaną końcówką. Te obydwa zwroty są wyzyskane w tematycznej przeróbce jako samodzielne motywy. Polimelodyczne opracowanie, a zwłaszcza zastosowanie techniki warjacyjnej do powtórzenia tematu nadają tej balladzie piętno odrębne od innych ballad i od scherz, gdzie oba te rodzaje techniki niewielkie miały zastosowanie. W ostatnim ustępie pierwiastek wirtuozowski (akordowe i zygzakowate zwroty w przeróżnych połączeniach) podobny jak w innych balladach, czyni Balladę f-moll najbogatszą ze wszystkich[26].

Artur Szklener sugerował podobieństwo Ballady f-moll z Barkarolą Fis-dur op. 60, zwracając uwagę na podobieństwa w partii lewej ręki oraz miarowy ruch rytmiczny przebiegu opadającego po pewnym zatrzymaniu na dźwiękach inicjalnych[27].

Recepcja

Jan Kleczyński pisał w Tygodniku Ilustrowanym w roku 1870: Czwarta ballada mniej nam się podoba. Pochodzi ona widocznie z tej epoki, w której tworzenie Szopena było cięższe i wyszukana kombinacja zastępować czasem musiała prostotę[28]. Frederick Niecks pisał, że deklaracja, że ta czy inna Ballada jest najpiękniejsza, byłaby niemądra i pretensjonalna; bezpieczniejsze wydaje się stwierdzenie, że czwarta Ballada (f-moll) op. 52 jest godna swych sióstr[29].

Utwór zdobył popularność w okresie międzywojennym, wypierając z repertuaru koncertowego ballady g-moll op. 23 i F-dur op. 38[30]. James Huneker w artykule w „The Musical Quarterly” z 1915 r. nazwał czwartą balladę najbardziej dopracowaną[31][f]. Porównał ją również do portretu Mony Lisy Leonarda da Vinci[32]. Zdzisław Jachimecki pisał 1910 r., że dla Hunekera porównanie to miało znaczenie poetyckiego dopowiedzenia przy analizie Ballady f-moll, dla nas nabiera wartości wyższej i ogólnej[33]. Alexander Brent-Smith w 1924 r. pisał o niej w „Music & Letters”: zakładając, że śpiewem wyraża on [Chopin] swe troski, wyśpiewuje «te żale w wiekuiste strefy» nawiązując do wiersza For the Fallen Laurence’a Binyona[34][g]. Jarosław Iwaszkiewicz pisał w 1933 r. o Balladzie w „Wiadomościach Literackich”, porównując ją z Barkarolą Fis-dur op. 60, że ze swoimi skałami, pieśniami bardów nuconemi półgłosem i niewytłumaczalnemi nagomardzeniami akordów stanowi pejzaż zrozpaczonej i niedostępnej duszy, której wnętrze przypomina kratery księżyca[35][h]. Wiktor Dielson widział w ekspozycji utworu elementy improwizacji, podobnie jak w Allegrze Sonaty h-moll op. 58[36].

Alfred Cortot sugerował inspirację Chopina poematem Trzech Budrysów Adama Mickiewicza[37]. Iwaszkiewicz pisał z kolei w swojej biografii Chopina, że głupstwem jest uważać Etiudę a-moll za wiatr syberyjski albo widzieć w Balladzie f-moll opowiadanie o trzech Budrysach[38].

Ballada f-moll jest najczęściej wykonywanym utworem podczas Międzynarodowych Festiwali Chopinowskich w Dusznikach-Zdroju (48 wykonań w latach 2000–2020)[39].

Odniesienia w kulturze

W 1945 roku powstała krótkometrażowa impresja filmowa Andrzeja Panufnika pt. Ballada f-moll: transkrypcja filmowa, w której widoki zburzonej Warszawy zestawione zostały z utworem Chopina[40][i].

W 2010 r. powstał krótkometrażowy czarno-biały film animowany pt. Ballada w reż. Joanny Jasińskiej-Koronkiewicz, w której muzykę stanowiła Ballada f-moll w wykonaniu zespołu Novi Singers[41][42][j].

W 2010 r. w pobliżu siedziby Muzeum Chopina w Warszawie, pałacu Gnińskich-Ostrogskich umiejscowiono ławkę, jedną z tzw. ławeczek Chopina, która odtwarzała 30-sekundowy fragment Ballady f-moll[43].

Nagrania

Odsłuchaj
(wyk. 2006)
(wyk. ok. 2014)
(wyk. Mónica Zubczuk)
Problem z odtwarzaniem tych plików? Zobacz strony pomocy.

Balladę f-moll op. 52 nagrali m.in. Jacques Dupont (1931), Józef Hofmann (1938[k], 1946), Arnaldo Estrela (1949), Monique de la Bruchollerie (1949), Vladimir Horowitz (ok. 1949, 1951), Benno Moiseiwitsch (ok. 1953[l]) i Jeffrey Swann (1970[m])[44].

Ponadto komplet ballad Chopina nagrali m.in. Robert Casadesus (1929–1930, 1955?), Alfred Cortot (1929), Raul Koczalski (1938), Jean Doyen (1942), Anna Krečmarowa (1947), Artur Rubinstein (po 1950), Claudio Arrau (1953, 1977), Gyula Károlyi (1954), Friedrich Gulda (1955), Orazio Frugoni (ok. 1955), Cor de Groot (ok. 1956), Ruth Slenczynska (1957), Jan Ekier (1958), Ginette Doyen (1959), Gary Graffman (ok. 1959), Fu Cong (1961), Lew Oborin (1962), Vlado Perlemuter (1967), Adam Harasiewicz (1968), Miłosz Magin (1976), Nikita Magaloff (1978), Bella Dawidowicz (ok. 1982) oraz Cyprien Katsaris (1984[n])[45].

Uwagi

  1. ↑ Zob. Listy Chopina – Dwór Nohan[t], pod La Châtre, (Indre) 15 paźdz. 1843, Chopin.nifc.pl [zarchiwizowane 2025-11-30].
  2. ↑ Zob. Concert Hall, Manchester, „The Manchester Guardian” (2050), 30 sierpnia 1848, s. 7 (ang.).
  3. ↑ Zob. Music in Manchester (From our Correspondent), „The Musical World”, XXIII (37), 9 września 1848, s. 577–578 (ang.).
  4. ↑ Zob. James Huneker, Chopin: the man and his music, New York: Charles Scribner's Sons, 1900, s. 163 (ang.).
  5. ↑ Hugo Leichtentritt pisząc o Nokturnie fis-moll op. 48 użył określenia „opowiadający ton balladowy” (niem. Der erzählende balladeske Ton)[18].
  6. ↑ Zob. James Huneker, The Classic Chopin, „The Musical Quarterly”, I (4), 1915, s. 519–525, DOI: 10.1093/mq/I.4.519, " (ang.).
  7. ↑ Zob. Alexander E. Brent Smith, A Note on Frederic Chopin, „Music & Letters”, 5 (2), 1924, s. 103–108, DOI: 10.1093/ml/V.2.103 (ang.).
  8. ↑ Zob. Jarosław Iwaszkiewicz, „Barcarolla” Chopina, „Wiadomości Literackie” (55), 24 grudnia 1933, s. 25.
  9. ↑ Por. Ballada f-moll w bazie filmpolski.pl
  10. ↑ Por. Ballada w bazie filmpolski.pl
  11. ↑ Recital w Curtis Institute of Music. Wyd. lata 70’[44].
  12. ↑ Wersja z tercjami przed codą[44].
  13. ↑ Nagranie z VIII Konkursu Chopinowskiego[44].
  14. ↑ Album otrzymał nagrodę w pierwszej edycji konkursu Grand Prix du Disque Towarzystwa im. Fryderyka Chopina[45][46].

Przypisy

  1. 1 2 Tomaszewski 2022 ↓, s. 157.
  2. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 156.
  3. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 159.
  4. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 160.
  5. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 162.
  6. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 163.
  7. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 270–271.
  8. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 163, 290–291.
  9. 1 2 Chomiński i Turło 1990 ↓, s. 74.
  10. ↑ Niecks 2011 ↓, s. 360, 392.
  11. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 189.
  12. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 192.
  13. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 192–193.
  14. 1 2 Łukaszewski 2014 ↓, s. 247.
  15. ↑ Łukaszewski 2014 ↓, s. 248.
  16. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 957.
  17. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 874–875.
  18. 1 2 Tomaszewski 2022 ↓, s. 841.
  19. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 841–842.
  20. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 842.
  21. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 538–539.
  22. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 421.
  23. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 323–324.
  24. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 359.
  25. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 469.
  26. ↑ Bronisława Wójcik-Keuprulian, Melodyka Chopina, Lwów: Drukarnia K.S. Jakubowskiego, 1930, s. 226, OCLC 233509835.
  27. ↑ Artur Szklener, „Barkarola Fis-dur” op. 60 Chopina: pieśń sentymentalna czy romantyczny poemat?, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio L, Artes”, 7, 2009, s. 85, OCLC 899794278.
  28. ↑ Poniatowska 2011 ↓, s. 76.
  29. ↑ Niecks 2011 ↓, s. 470.
  30. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 992.
  31. ↑ Poniatowska 2015 ↓, s. 351.
  32. ↑ Huneker 1922 ↓, s. 227.
  33. ↑ Poniatowska 2011 ↓, s. 127.
  34. ↑ Poniatowska 2015 ↓, s. 331.
  35. ↑ Poniatowska 2015 ↓, s. 73.
  36. ↑ Poniatowska 2015 ↓, s. 136.
  37. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 899.
  38. ↑ Iwaszkiewicz 1983 ↓, s. 224.
  39. ↑ Irena Poniatowska, O koncertowaniu Chopina, [w:] Zofia Owińska (red.), Ostatnie dwudziestolecie: 75 lat Międzynarodowych Festiwali Chopinowskich w Dusznikach Zdroju 2000-2020, Duszniki Zdrój: Fundacja Międzynarodowych Festiwali Chopinowskich w Dusznikach-Zdroju, 2022, ISBN 978-83-65266-89-7.
  40. ↑ Marek Kosma Cieśliński, Destrukcja jako tworzywo: ikonografia ruin Warszawy w polskim kinie dokumentalnym po II wojnie światowej, „Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication”, 27 (36), 2020, s. 172, DOI: 10.14746/i.2020.36.11.
  41. ↑ Agnieszka Kledzik, Chopin w filmie. Chopin XXI wieku – nie bójmy się ciemności [online], Rp.pl, 27 października 2025 [zarchiwizowane z adresu 2025-11-29].
  42. ↑ Filmografia – Ballada [online], Chopin.nifc.pl [zarchiwizowane z adresu 2025-11-29].
  43. ↑ Andrzej Stasiak (red.), Jolanta Śledzińska (red.), Bogdan Włodarczyk (red.), Szlaki turystyczne: od pomysłu do realizacji, Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 2014, s. 332, ISBN 978-83-7005-562-2.
  44. 1 2 3 4 Kański 1986 ↓, s. 30.
  45. 1 2 Kański 1986 ↓, s. 29.
  46. ↑ Międzynarodowy Konkurs Płytowy Grand Prix du Disque Frederic Chopin [online], Tifc.chopin.pl [zarchiwizowane z adresu 2025-11-29].

Bibliografia

  • Józef Michał Chomiński, Teresa Dalila Turło, Katalog dzieł Fryderyka Chopina, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1990, ISBN 83-224-0407-7.
  • Jarosław Iwaszkiewicz, Chopin, wyd. 5, Kraków: PWM, 1983, ISBN 83-224-0196-5.
  • Zdzisław Jachimecki, Chopin: rys życia i twórczości, Kraków: PWM, 1957, OCLC 69470155.
  • Arthur Hedley, Chopin, Łódź: St. Jamiołkowski i T.J. Evert, 1949, OCLC 749469239.
  • James Huneker, Chopin: człowiek i artysta, Lwów: Wydawnictwo Polskie, 1922, OCLC 1424171561.
  • Józef Kański, Dyskografia chopinowska: historyczny katalog nagrań płytowych, Kraków: PWM, 1986, ISBN 83-224-0340-2.
  • Marcin Tadeusz Łukaszewski, Przewodnik po muzyce fortepianowej, Warszawa: PWM, 2014, ISBN 978-83-224-0948-0.
  • Frederick Niecks, Fryderyk Chopin jako człowiek i muzyk, Warszawa: NIFC, 2011, ISBN 978-83-61142-30-0.
  • Irena Poniatowska (red.), Chopin w krytyce muzycznej (do I wojny światowej): antologia, Warszawa: NIFC, 2011, ISBN 978-83-61142-72-0.
  • Irena Poniatowska (red.), Chopin w krytyce muzycznej (1918-1939): antologia, Warszawa: NIFC, 2015, ISBN 978-83-64823-11-4.
  • Jim Samson, Chopin: cztery ballady, Warszawa: NIFC, 2012, ISBN 978-83-61142-47-8.
  • Mieczysław Tomaszewski, Chopin: człowiek, dzieło, rezonans, wyd. 3, Kraków: PWM, 2022, ISBN 978-83-224-0857-5.

Linki zewnętrzne

  • Ballada op. 52 – nuty dostępne w bibliotece cyfrowej International Music Score Library Project
  • John Rink, Christophe Grabowski, Ballade opus 52, [w:] Annotated Catalogue of Chopin's First Editions [online], Chopinonline.ac.uk [dostęp 2026-02-21].
  • Mieczysław Tomaszewski, Ballada f-moll op. 52, [w:] Cykl audycji „Fryderyka Chopina Dzieła Wszystkie”, Polskie Radio Program II [online], Chopin.nifc.pl [zarchiwizowane 2026-02-21].
  • Artur Bielecki, Ballady, [w:] Gatunki [online], Chopin.nifc.pl [zarchiwizowane 2026-02-21].
  • Analiza ballad Chopina w serwisie Ourchopin.com (ang.)
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.