Bolero (Chopin)

Bolero
Ilustracja
Okładka pierwszego wydania francuskiego

(wyk. Christoph Zbinden)
Kompozytor

Fryderyk Chopin

Opus/Oznaczenie

op. 19

Forma muzyczna

bolero z introdukcją

Czas powstania

1833

Dedykacja

Emilie Flahault

poprzednia
Walc Es-dur op. 19		 następna
Scherzo h-moll op. 20

Bolero op. 19 – utwór na fortepian skomponowany przez Fryderyka Chopina w 1833 roku. Wydany drukiem rok później w Paryżu i Lipsku. Bolero Chopina odzwierciedla panującą we Francji modę na muzykę hiszpańską. Kompozytor znał ją z muzyki operowej, a Hiszpanię odwiedził dopiero w roku 1838. Opus 19 ma formę stylizowanego bolera poprzedzonego introdukcją. Jego tonacja, a-moll lub C-dur, jest przedmiotem sporów. Pod koniec XIX wieku Bolero stało się przedmiotem dyskusji na temat jego hiszpańskiego charakteru. Frederick Niecks nazwał je bolero à la Polonaise.

Historia

W twórczości Chopina – poza mazurkami, polonezami i walcami – gatunki taneczne mają znaczenie marginalne[1]. Bolero, obok Taranteli As-dur op. 43, jest jednym z dwóch jego tańców o genezie śródziemnomorskiej[2].

Bolero skomponowano w roku 1833[3], w fazie twórczości Chopina nazywanej fazą wirtuozerii w stylu francuskim obejmującej lata 1832–1835[4]. W tym samym roku Chopin pracował również nad Rondem Es-dur op. 16 oraz Walcem Es-dur op. 18 (Grande Valse Brillante), a do wydania przygotowywał Nokturny op. 15 oraz Mazurki op. 17 i 24[3]. Niecks datował powstanie utworu na lata wcześniejsze[a][5]. Utwór dedykowano Emilii Flahault (fr. A Mademoiselle la Comtesse Emilie de Flahault)[6], jednej z pierwszych uczennic Chopina[7].

1 listopada 1834 r. Bolero zarejestrowano w Bibliographie de la France. Jako wydawcę wymieniono Pleyel et Cie. Prawdopodobnie Camille Pleyel sprzedał później prawa do wydania op. 19 oficynie Prilipp et Cie.[8] We francuskiej Bibliothèque nationale przechowywany jest egzemplarz wydania francuskiego należącego do Jane Stirling. W zbiorach warszawskiego Muzeum Fryderyka Chopina znalazł się egzemplarz wydania francuskiego należący do Napoleona Odry[9][10].

Utwór należy do rzadko wykonywanych podczas Konkursów Chopinowskich[11]. W 1995 r. wykonała go Gabriela Montero[12]. W 2005 r. Bolero wykonał Piotr Banasik (I etap)[13]. W 2010 r. wykonali go Nikołaj Choziainow (I etap)[14] oraz Ingolf Wunder (II etap)[15]. W 2015 r. opus 19 wykonali Rina Sudo (II etap)[16] i Tony Yike Yang (III etap)[17]. W 2025 r. wykonał je Gabriele Strata (II etap)[11].

Budowa

Kompozycja o budowie dwuczęściowej[18] – ABA z introdukcją[19]. Rozpisana została w 260 taktach[6]. Utwór utrzymany jest w paryskiej odmianie stylu brillant, podobnie jak m.in. Grande Valse Brillante Es-dur op. 18[20]. Jego tonacja jest przedmiotem sporów[21][22]. Źródła określają ją jako a-moll[5][23] lub C-dur[6][24].

Utwór rozpoczyna introdukcja pozbawiona budowy okresowej[25]. Metrum 3/8[26], w tempie molto allegro risoluto[18], w tonacji C-dur[2][27]. Cechuje się melodyką figuracyjną[25]. Właściwe Bolero rozpoczyna się w a-moll[21]. Przed repryzą tematu głównego pojawia się szereg opadających akordów sekstowych opartych na skali melodyjnej[28]. Utwór kończy się codą w A-dur[2][21].

Bronisława Wójcik-Keuprulian wymieniła Bolero wśród pięciu utworów Chopina, które nie nasuwają ani nowych spostrzeżeń, ani nowych zagadnień. Stosują zwroty ornamentalne typowe [...] bądź też posługują się ozdobnikami właściwymi lub melizmatami w sposób typowy[29].

Recepcja

Chopin na grafice Godefroy’a Engelmanna wg wzoru Pierre’a Rocha Vignerona (1833)

W 1837 roku na łamach „Neue Zeitschrift für Musik” ukazała się recenzja Roberta Schumanna[30] pt. Bericht an Jeanquirit in Augsburg über den letzten kunsthistorischen Ball beim Redacteur[31], w której Bolero opisano jako kompozycję delikatną, przepojoną miłością, obraz pełen południowego żaru i wstydliwości, oddania się i nieśmiałości[b][31][32]. Artykuł Schumanna opisującą fikcyjny „bal historyczno-muzyczny u redaktora” Ludwik Bronarski nazwał jednym najoryginalniejszych i «najartystyczniejszych» w zbiorze Schumanna w ogóle[33].

W anonsie na temat „edycji dzieł wszystkich na fortepian na dwie ręce” z 1861 r. zamieszczonym przez „Sankt-Pietierburgskije wiedomosti” wydawca Fiodor Stiełłowski pisał: muzyczne obrazy Chopina zawsze oddają lokalny koloryt przyrody i uczuć, jak dzieje się to na przykład w bolerze, taranteli i barkaroli[34][35].

Marceli Antoni Szulc wymienił Bolero wśród utworów, które Chopin, wedle obiegowej pogłoski, przyciśniony potrzebą i niedostatkiem materialnym w pierwszych latach pobytu w Paryżu, musiał [...] komponować na prędce i na zamówienie. Zdaniem Szulca Bolero, chociaż może najśpieszniej napisane, pełne jest gorącego kolorytu i ognia południowego[36].

Charles Willeby opisał Bolero jako „jedną z najmniej interesujących kompozycji” Chopina[37].

Niecks, który w 1888 r. określił utwór jako bolero à la Polonaise[a][2], sugerował inspirację Chopina operą Niema z Portici Daniela Aubera[38] wystawioną w Paryżu 28 lutego 1828 r.[39] James Huneker, w przeciwieństwie do Arthura Hedley’a, widział w Bolerze nie taniec hiszpański, lecz poloneza[38]. Pisał, że element hiszpański przejawia się w nim słabo. Jest to do pewnego stopnia „Memorandum” z dawniejszych studiów form tanecznych [...] Że jest ono efektowne, tego dowiódł Emil Sauer. Nadaje się dla pianisty o bardzo biegłych palcach[c][21]. Z negowaniem hiszpańskości nie zgodził się Zdzisław Jachimecki, który w 1949 r. pisał, że Chopin w zgoła zadziwiający sposób wżył się w charakter narodowej muzyki hiszpańskiej[d][2]. Wedle Jachimeckiego żaden kompozytor hiszpański nie byłby w stanie napisać bardziej hiszpańskiej muzyki od tej, jaką tchnął Chopin w tę ludową, taneczną formę mieszkańców Iberii[40]. Opinię Niecksa nazwał skonstruowaną nielogicznie i rzeczowo nie usprawiedliwioną[41]. Bolero à la Polonaise Hedley nazwał zupełnie chybionym określeniem utworu, który ma wiele oryginalnego hiszpańskiego kolorytu[42].

Wydania

Okładka pierwszego wydania niemieckiego

Bolero wydano drukiem w październiku 1834 roku na rynku francuskim przez Prilipp et Cie., a na rynku niemieckim przez Edition Peters[6]. Chopin za prawa do wydania utworu otrzymał od niemieckiego wydawcy 500 franków[43]. W kwietniu 1835 r. wydano na rynku brytyjskim przez Wessel & Co.[6] pod nieautoryzowanym przez kompozytora tytułem Wspomnienie z Andaluzji (fr. Souvenir d'Andalousie[44][45])[46]. jako nr 54 serii wydawniczej L'Amateur Pianiste[45]. We wrześniu 1836 r. Bolero ukazało się na rynku włoskim nakładem Francesca Lucci[47]

W liście z 15 września 1834 r. Heinrich Probst, jako pracownik wydawnictwa Breitkopf & Härtel, informował Gottfrieda Christopha Härtela o planowanym wydaniu przez Petersa Bolera Chopina. Pisał również, że „położył kres działaniom Kellera”, który miał pośredniczyć między Chopinem a Petersem. W odpowiedzi z 24 września oraz innym liście z 8 października Härtel wyraził zaniepokojenie ogłoszeniem wydania Bolera, bowiem wydawca liczył na stałą współpracę z kompozytorem na rynku niemieckim[48]. Breitkopf & Härtel było głównym niemieckim wydawcą utworów Chopina[49].

Wydania francuskie i niemieckie są do siebie zbliżone. Przedstawiają takie samo ułożenie taktów z wyjątkiem dwóch stron oraz to samo palcowanie w pasażach szesnastkowych. Rzadko przedstawiają różne oznaczenia wysokości dźwięków. W wydaniu Petersa w taktach 76, 77 i 79 brakuje oznaczeń pedalizacji występujących u Prilippa. Występuje z kolei oznaczenie zwolnienia pedału w ostatnim takcie, którego brak w wydaniu Prilippa. Sam Chopin często pomijał końcowe zwolnienie pedału[50].

Wydanie angielskie oparto na odbitce korektorskiej wydania francuskiego. Umowę z Wesselem na wydanie op. 18–24 sporządzono ponad rok po ukazaniu się trzech pierwszych opusów. W tym czasie Chopin nie wysyłał rękopisów do Londynu. Edycja Wessela powiela palcowanie podane przez Prilippa, uzupełniając je o własne oznaczenia. Wessel podaje w t. 206 i 240 oznaczenie piano niewystępujące w edycji Prilippa[51].

Rękopis utworu nie zachował się. Na jego podstawie w 1876 r. czasopismo „Le Journal de musique” opublikowało Bolero Chopina pt. Chanson de Zingara: Souvenir du voyage en Espagne[e][52].

Nagrania

Bolero op. 19 nagrali m.in. Lily Dymont (1928), Edward Isaacs (ok. 1929), Louis Kentner (ok. 1939), Gyula Károlyi (po 1950), Tatjana Nikołajewa (po 1950), Lidia Grychtołówna (ok. 1960), Artur Rubinstein (1965), Adam Harasiewicz (ok. 1965)[53], Wojciech Świtała (1998), Danuta Dworakowska (2000), Agnieszka Chmurzyńska (2006), Garrick Ohlsson (2008) Nikolai Demidenko (2010), a także Anatol Ugorski[54], George Banhalmi i Wilfrid Maggiar[55].

Transkrypcje

Peters i Wessel wydali wersje na 4 ręce, kolejno w 1837 i przed 1846 rokiem. Louis Mayeur opracował transkrypcję na klarnet i fortepian, która ukazała się w Paryżu nakładem Evette (przed 1900). Carl Markees i Gustav Zanger przygotowali wersję na skrzypce i fortepian, którą wydał Georg Bratfisch jako op. 72 nr 58 Zangera (przed 1908)[56].

Leopold Grützmacher był najpłodniejszym autorem transkrypcji utworów Chopina na wiolonczelę i fortepian. W latach 1880–1888 Henry Litolff wydał w Brunszwiku 51 transkrypcji jego autorstwa[57], w tym Bolero (1880)[56].

Alan Kogosowski włączył Bolero op. 19 jako trzecią część zrekonstruowanego trzeciego koncertu fortepianowego Chopina wydanego przez Pressera (1999). Nagranie w wykonaniu Kogosowskiego i Detroit Symphony Orchestra pod dyrekcją Neeme Järviego zarejestrowano podczas koncertu 8 października 1999 r.[58]

Uwagi

  1. 1 2 Zob. Niecks 2011 ↓, s. 434–435
  2. ↑ Du kennst diese zarte liebetrunkene Composition, dies Bild von südlicher Gluth und Schüchternheit, von Hingebung und Zurückhaltung. Zob. Robert Schumann, Bericht an Jeanquirit in Augsburg, „Neue Zeitschrift für Musik”, 6 (40), 19 maja 1837, s. 159–161 (niem.). publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  3. ↑ Zob. Huneker 1922 ↓, s. 244
  4. ↑ Zob. Jachimecki 1957 ↓, s. 251–252
  5. ↑ Zob. Chopin, Chanson de Zingara, „Le Journal de musique”, 8, 22 lipca 1876, s. 6 (fr.). publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać

Przypisy

  1. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 479.
  2. 1 2 3 4 5 Tomaszewski 2022 ↓, s. 523.
  3. 1 2 Tomaszewski 2022 ↓, s. 99.
  4. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 319.
  5. 1 2 Huneker 1922 ↓, s. 244.
  6. 1 2 3 4 5 Chomiński i Turło 1990 ↓, s. 77–78.
  7. ↑ Zieliński 2021 ↓, s. 378.
  8. ↑ Kallberg 1983a ↓, s. 551.
  9. ↑ Ekier i Kamiński 2010 ↓, s. 7.
  10. ↑ Chomiński i Turło 1990 ↓, s. 25.
  11. 1 2 Baranowska 2025 ↓, s. 3.
  12. ↑ Polskie Radio, 2 lutego 2024 ↓.
  13. ↑ Dux.pl ↓.
  14. ↑ Allison 2010 ↓, s. 2.
  15. ↑ Majchrowski 2010 ↓, s. 3.
  16. ↑ Polskie Radio, 10 października 2015 ↓.
  17. ↑ Polskie Radio, 14 października 2015 ↓.
  18. 1 2 Tomaszewski 2022 ↓, s. 403.
  19. ↑ Zieliński 2021 ↓, s. 375.
  20. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 946.
  21. 1 2 3 4 Jonson 1908 ↓, s. 131–132.
  22. ↑ Bońkowski 2009 ↓, s. 44.
  23. ↑ Bronarski 1935 ↓, s. 4, 12.
  24. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 286.
  25. 1 2 Tomaszewski 2022 ↓, s. 467.
  26. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 402–403.
  27. ↑ Bronarski 1935 ↓, s. 19.
  28. ↑ Bronarski 1935 ↓, s. 74.
  29. ↑ Wójcik-Keuprulian 1930 ↓, s. 199.
  30. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 524.
  31. 1 2 Leichtentritt 1905 ↓, s. 63.
  32. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 524, 830.
  33. ↑ Bronarski 1961 ↓, s. 218–219.
  34. ↑ Wiśniewski 2010 ↓, s. 87.
  35. ↑ Poniatowska 2011 ↓, s. 163.
  36. ↑ Szulc 1986 ↓, s. 91–92.
  37. ↑ Willeby 1892 ↓, s. 142.
  38. 1 2 Tomaszewski 2022 ↓, s. 830.
  39. ↑ Niecks 2011 ↓, s. 434–435.
  40. ↑ Jachimecki 1957 ↓, s. 72.
  41. ↑ Jachimecki 1957 ↓, s. 251–252.
  42. ↑ Hedley 1949 ↓, s. 185.
  43. ↑ Lenneberg 1983 ↓, s. 179.
  44. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 109, 523.
  45. 1 2 Brown 1958 ↓, s. 366.
  46. ↑ Tomaszewski 2022 ↓, s. 272, 523.
  47. ↑ Bruni 2023 ↓, s. 80.
  48. ↑ Kallberg 1983b ↓, s. 802–803.
  49. ↑ Ekier 1974 ↓, s. 84.
  50. ↑ Kallberg 1983b ↓, s. 805.
  51. ↑ Kallberg 1983a ↓, s. 560.
  52. ↑ Brown 1972 ↓, s. 86–87.
  53. ↑ Kański 1986 ↓, s. 32.
  54. ↑ Chopin.edu.pl ↓, s. 801–811.
  55. ↑ Walker 1966 ↓, s. 306.
  56. 1 2 Janczewska-Sołomko i Pigła 2023 ↓, s. 12.
  57. ↑ Mizia 2012 ↓, s. 188.
  58. ↑ Gołąb 2024 ↓, s. 151.

Bibliografia

  • John Allison, Między nutami, „Chopin Express” (13), 2010, s. 2, ISSN 2082-2774 [zarchiwizowane 2014-01-07].
  • Klaudia Baranowska, Uchem recenzenta, „Kurier Chopinowski”, 11, 14 października 2025, s. 3, ISSN 2719-6186 [zarchiwizowane 2026-02-28].
  • Wojciech Bońkowski, Dziewiętnastowieczne edycje dzieł Fryderyka Chopina jako aspekt historii recepcji, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009, ISBN 978-83-229-3078-6.
  • Ludwik Bronarski, Harmonika Chopina, Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze Muzyki Polskiej, 1935, OCLC 749507176.
  • Ludwik Bronarski, Szkice chopinowskie, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1961, OCLC 830173531.
  • Maurice J.E. Brown, Chopin and His English Publisher, „Music & Letters”, 39 (4), 1958, s. 363–371, DOI: 10.1093/ml/XXXIX.4.363 (ang.).
  • Maurice J.E. Brown, Chopin: an Index of His Works in Chronological Order, wyd. 2, London: MacMillan Press, 1972, ISBN 978-1-349-01493-4 (ang.).
  • Silvia Bruni, Recepcja Fryderyka Chopina we Włoszech, Warszawa: NIFC, 2023, ISBN 978-83-958096-8-2.
  • Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska-Chomińska, Formy muzyczne, t. 1. Małe formy instrumentalne, Kraków: PWM, 1983, ISBN 83-224-0176-0.
  • Józef Michał Chomiński, Teresa Dalila Turło, Katalog dzieł Fryderyka Chopina, Kraków: PWM, 1990, ISBN 83-224-0407-7.
  • Jan Ekier, Wstęp do Wydania narodowego dzieł Fryderyka Chopina (WN). Cz. 1. Zagadnienia edytorskie, Warszawa: Towarzystwo im. Fryderyka Chopina, 1974, OCLC 838988613 [zarchiwizowane z adresu 2026-02-03]. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Jan Ekier, Paweł Kamiński, Komentarz wykonawczy i źródłowy, [w:] Fryderyk Chopin, Wydanie Narodowe: seria A, wyd. 2, t. XII. Dzieła różne, Warszawa: Fundacja Wydania Narodowego Dzieł Fryderyka Chopina, 2010, ISBN 83-89003-85-6 [zarchiwizowane z adresu 2024-02-16]. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Maciej Gołąb, Muzyka Chopina i jej transkrypcje, „Muzyka”, 69 (1), 2024, s. 145–154, DOI: 10.36744/m.2537.
  • Arthur Hedley, Chopin, Łódź: St. Jamiołkowski i T.J. Evert, 1949, OCLC 749469239.
  • James Huneker, Chopin: człowiek i artysta, Lwów: Wydawnictwo Polskie, 1922, OCLC 1424171561. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Zdzisław Jachimecki, Chopin: rys życia i twórczości, Kraków: PWM, 1957, OCLC 69470155.
  • Katarzyna Janczewska-Sołomko, Włodzimierz Pigła, Transkrypcje utworów Fryderyka Chopina : katalog rękopisów, druków i nagrań (1830–2020), Warszawa: NIFC, 2023, ISBN 978-83-966692-6-1.
  • George Charles Ashton Jonson, A handbook to Chopin's works, wyd. 2, London: W. Reeves, 1908, OCLC 833550073 (ang.). publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Józef Kański, Dyskografia chopinowska: historyczny katalog nagrań płytowych, Kraków: PWM, 1986, ISBN 83-224-0340-2.
  • Jeffrey Kallberg, Chopin in the Marketplace: Aspects of the International Music Publishing Industry in the First Half of the Nineteenth Century. Part I: France and England, „Notes”, 39 (3), 1983a, s. 535–569, OCLC 5548130383 (ang.).
  • Jeffrey Kallberg, Chopin in the Marketplace. Part II: The German-Speaking States, „Notes”, 39 (4), 1983b, s. 795–824, OCLC 5548131134 (ang.).
  • Hans Lenneberg, Music Publishing and Dissemination in the Early Nineteenth Century. Some Vignettes, „The Journal of Musicology”, 2 (2), 1983, s. 174- 183, DOI: 10.2307/763805, JSTOR: 763805 (ang.).
  • Hugo Leichtentritt, Frédéric Chopin, Berlin: Harmonie, 1905, OCLC 830139774 (niem.). publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Marcin Majchrowski, Nie wystarczy słów, „Chopin Express” (16), 2010, s. 3, ISSN 2082-2774 [zarchiwizowane 2014-01-07].
  • Frederick Niecks, Fryderyk Chopin jako człowiek i muzyk, Warszawa: NIFC, 2011, ISBN 978-83-61142-30-0.
  • Urszula Mizia, Transkrypcje wiolonczelowe utworów Fryderyka Chopina w niemieckim środowisku muzycznym, „Wartości w muzyce”, 4, 2012, s. 185–194, ISSN 0208-6336 [zarchiwizowane z adresu 2026-02-28]. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Henryk Opieński, Chopin jako twórca: objaśnienie jego utworów, Warszawa: M. Arct, 1911, OCLC 891217223. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Irena Poniatowska (red.), Chopin w krytyce muzycznej (do I wojny światowej): antologia, Warszawa: NIFC, 2011, ISBN 978-83-61142-72-0.
  • Marceli Antoni Szulc, Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne: przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty, Kraków: PWM, 1986, ISBN 83-224-0284-8.
  • Mieczysław Tomaszewski, Chopin: człowiek, dzieło, rezonans, wyd. 3, Kraków: PWM, 2022, ISBN 978-83-224-0857-5.
  • Alan Walker (red.), Frédéric Chopin: profiles of the man and the musician, London: Barrie and Rockliff, 1966, OCLC 831301484 (ang.).
  • Charles Willeby, Frederic François Chopin, London: S. Low, Marston & Co., 1892, OCLC 2804485 (ang.). publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Grzegorz Wiśniewski (red.), Fryderyk Chopin w oczach Rosjan: antologia, Warszawa: NIFC, 2010, ISBN 978-83-61142-59-1.
  • Bronisława Wójcik-Keuprulian, Melodyka Chopina, Lwów: Drukarnia K.S. Jakubowskiego, 1930, OCLC 233509835. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać
  • Tadeusz A. Zieliński, Chopin: życie i droga twórcza, wyd. 3, Kraków: PWM, 2021, ISBN 978-83-224-0456-0.
  • Fonoteka UMFC: muzyka polska – katalog, Chopin.edu.pl [zarchiwizowane].
  • Słowiański wieczór na Konkursie Chopinowskim, Polskieradio.pl, 10 października 2015 [zarchiwizowane 2026-03-01].
  • Ostatnie akordy III etapu przesłuchań. Transmisja!, Polskieradio.pl, 14 października 2015 [zarchiwizowane 2026-03-01].
  • Gabriela Montero - Wenezuelka, która świetnie czuje Chopina, Polskieradio.pl, 11 lutego 2024 [zarchiwizowane 2026-02-28].
  • Karłowicz – Wszystkie Dzieła Fortepianowe – Banasik, Dux.pl [zarchiwizowane 2026-03-02].

Linki zewnętrzne

  • Bolero op. 19 – nuty dostępne w bibliotece cyfrowej International Music Score Library Project
  • John Rink, Christophe Grabowski, Bolero opus 19, [w:] Annotated Catalogue of Chopin's First Editions [online], Chopinonline.ac.uk [dostęp 2026-02-21].
  • Mieczysław Tomaszewski, Bolero a-moll op. 19, [w:] Cykl audycji „Fryderyka Chopina Dzieła Wszystkie”, Polskie Radio Program II [online], Chopin.nifc.pl [zarchiwizowane 2026-02-27].
  • Artur Bielecki, Tańce pozostałe, [w:] Gatunki [online], Chopin.nifc.pl [zarchiwizowane 2026-02-27].
  • Bolero op. 19 w serwisie mUltimate Chopin
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.