Bitwa nad Yser

2 sierpnia 1914 roku rząd belgijski odmówił przejścia przez swoje terytorium wojskom niemieckim atakującym Francję, a w nocy z 3 na 4 sierpnia belgijski Sztab Generalny nakazał 3 Dywizji udać się do Liège, aby powstrzymać niemieckie natarcie. Armia niemiecka dokonała inwazji na Belgię rankiem 4 sierpnia^[6]. Osłaniana przez 3 Dywizję, garnizon twierdzy Liège, oddziały osłonowe Dywizji Kawalerii oraz oddziały z Liège i Namur, belgijska armia polowa zbliżyła się do rzeki Gete. Do 4 sierpnia 1 Dywizja zebrała się w Tienen, 5 Dywizja w Perwez, 2 Dywizja w Leuven, a 6 Dywizja w Wavre, osłaniając centralną i zachodnią Belgię oraz linie komunikacyjne w kierunku Antwerpii. Niemiecka kawaleria pojawiła się w Visé wczesnym rankiem 4 sierpnia, zastając miejscowy most wysadzony i widząc wojska belgijskie na zachodnim brzegu; Niemcy przekroczyli więc rzekę przez bród i zmusili Belgów do wycofania się w kierunku Liège. Wieczorem belgijskie naczelne dowództwo zrozumiało, że 3 Dywizja i garnizon w Liège znajdują się na drodze bardzo dużych sił inwazyjnych^[7].

Po otrzymaniu informacji, że pięć niemieckich korpusów regularnych i sześć korpusów rezerwowych znajduje się w Belgii, a belgijska armia polowa nie otrzyma natychmiastowego wsparcia ze strony armii francuskiej ani Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, wieczorem 18 sierpnia wojska belgijskie otrzymały rozkaz wycofania się w kierunku Reduty Narodowej, gdzie dotarły 20 sierpnia. W starciu między 1 Dywizją a niemieckim IX Korpusem w pobliżu Tienen Belgowie stracili 1630 żołnierzy^[8][9]. Belgijski rząd Charles’a de Broqueville’a opuścił Brukselę i udał się do Antwerpii, a stolica Belgii została zajęta bez oporu 20 sierpnia, gdy belgijska armia polowa zakończyła odwrót do Antwerpii. Niemieckie oblężenie Namur zakończyło się kapitulacją Belgów 24 sierpnia; tego samego dnia armia polowa przyprowadziła wypad z Antwerpii w kierunku Brukseli^[10][11]. Niemcy odłączyli od 1 Armii III Korpus Rezerwowy, aby osłonić miasto oraz dywizję IV Korpusu Rezerwowego, aby zająć Brukselę^[12][13].

1 października gen. Hans von Beseler wydał rozkaz ataku na antwerpskie forty Sint-Katelijne-Waver i Walem oraz reduty Bosbeek i Dorpveld, który został przeprowadzony przez 5 Dywizję Rezerwową i Dywizję Marinekops. Do godziny 11:00 fort Walem został poważnie uszkodzony, fort Lier został trafiony pociskiem kalibru 410 mm, fort Koningshooikt oraz reduty Tallabert i Bosbeek były w większości nienaruszone, natomiast obszar między fortem Sint-Katelijne-Waver a redutą Dorpveld został zajęty. Kontratak Belgów zakończył się niepowodzeniem, a 4 Dywizja została zredukowana do 4800 piechoty. Belgijscy dowódcy nakazali lewej flance armii wycofanie się na linię na północ od rzeki Nete, która osłaniała lukę w zewnętrznych umocnieniach i utrzymywała miasto poza zasięgiem niemieckiej superciężkiej artylerii oblężniczej. W ciągu dnia wywieszono obwieszczenia ostrzegające mieszkańców, że król Albert I i rząd belgijski opuszczają Antwerpię^[14]. Wczesnym rankiem 9 października wojska niemieckie zastały niektóre forty wewnętrznego pierścienia obrony puste; Beseler zakończył ostrzał i wezwał gubernatora wojskowego Antwerpii, gen. Victora Deguise’a, do poddania się. Około 30 000 żołnierzy garnizonu antwerpskiego poszło do niewoli, a miasto zostało zajęte przez wojska niemieckie. Około 33 000 żołnierzy (blisko 30% całkowitej siły belgijskich sił zbrojnych) uciekło na północ do neutralnej Holandii, gdzie zostali internowani do końca wojny^[15].

Podczas oblężenia Antwerpii armie niemieckie i francuskie stoczyły bitwę graniczną (7 sierpnia – 13 września), po której Niemcy ścigali Francuzów i Brytyjczyków na południe, w głąb Francji, czego kulminacją była I bitwa nad Marną (5–12 września), a następnie I bitwa nad Aisne (13–28 września). Wzajemne próby armii francusko-brytyjskiej i niemieckiej okrążenia północnej flanki armii przeciwnika, tzw. „wyścig do morza”, miały miejsce w Pikardii, Artois i Flandrii (17 września – 19 października). „Wyścig” zakończył się na belgijskim wybrzeżu Morza Północnego, gdy ostatni otwarty obszar od Diksmuide do Morza Północnego został obsadzony przez wojska belgijskie wycofujące się z Antwerpii^[16].

Siły brytyjskie i francuskie w Belgii osłaniały wycofywanie się Belgów i Brytyjczyków z Antwerpii^[17]. 1., 3. i 4 Dywizja dotarły do Ostendy, 5. i 6 Dywizja do Torhout i Diksmuide, a wojska garnizonu antwerpskiego przesunęły się na obszar położony na północny zachód od Gandawy. Niemiecka 4 Dywizja Zapasowa i oddziały Landwehry z Lokeren i Moerbeke skierowały się na wschód w kierunku Gandawy, zanim jeszcze odwrót Belgów został wykryty. III Korpus Rezerwowy i 4 Dywizja Zapasowa otrzymały następnie rozkaz skierowania się na zachód i natarcia na Kortrijk, aby przedłużyć główny front niemiecki, po czym zostały wysłane w kierunku Gandawy i Brugii z rozkazem dotarcia do Blankenberge i Ostendy na wybrzeżu. 11 października wykryto niemieckie wojska nacierające na Gandawę, w tym czasie belgijskie wojska forteczne dołączyły do swojej armii polowej. Odwrót z Gandawy trwał od 15:00 do 22:00, po czym wojska niemieckie wkroczyły do miasta. Podczas wycofywania się z miasta zburzono kilka mostów, jednak tłumy cywilów na głównych mostach drogowych i kolejowych uniemożliwiły ich wysadzenie i przez to wpadły w ręce Niemców nienaruszone^[18].

Do 18 października wojska belgijskie, brytyjskie i francuskie w północnej Francji i Belgii utworzyły nową linię obronną. Brytyjski II Korpus zgromadził się z 5 Dywizją na północ od kanału La Bassée do Beau Puits, 3 Dywizja z Illies do Aubers, a trzy dywizje francuskiego Korpusu Kawalerii (gen. Louis Conneau) zostały rozmieszczone pomiędzy Fromelles a Le Maisnil. Brytyjski III Korpus dysponował 6 Dywizją rozciągniętą od Radinghem do Epinette i 4 Dywizją stacjonującą na odcinku od Epinette do Pont Rouge, a brytyjski Korpus Kawalerii z 1. i 2 Dywizją Kawalerii od Deûlémont do Tenbrielen. Brytyjski IV Korpus z 7 Dywizją i 3 Dywizją Kawalerii zajmował pozycje od Zandvoorde do Oostnieuwkerke; francuska Grupa Bidon i Korpus Kawalerii de Mitry pokrywały teren od Roeselare do Kortemark; 87. i 89 Dywizja Terytorialna od Passchendaele do Boesinghe, a następnie belgijska armia polowa i oddziały forteczne stacjonowała od Boezinge do Nieuwpoort. Brygada strzelców piechoty morskiej (kadm. Pierre Alexis Ronarc'h) z sześcioma batalionami, złożonymi głównie z rezerwistów, licząca 6670 ludzi, w tym 1450 strzelców, zawierająca kompanię karabinów maszynowych (16 sztuk) i po cztery karabiny maszynowe w każdym batalionie piechoty została wysłana z Pierrefitte, niedaleko Paryża 7 października, a 18 października dotarła do Diksmuide^[19].

Część północnej Francji i północnej Belgii, rozciągająca się od Pas-de-Calais do ujścia Skaldy, znana była od XI wieku jako Flandria. Na zachód od linii między Arras i Calais na północy Francji leżą kredowe niziny pokryte glebą wystarczającą do uprawy roli, a na wschód od tej linii teren opada w kierunku Równiny Flandryjskiej. W 1914 roku równinę ograniczały już sztuczne kanały łączące Douai, Béthune, Saint-Omer i Calais. Na południowym wschodzie kanały biegną między Lens, Lille, Roubaix i Kortrijk, rzeka Lys płynie z Kortrijk do Gandawy, a na północnym zachodzie znajduje się wybrzeże Morza Północnego. Równina jest prawie płaska, z wyjątkiem linii niskich wzgórz ciągnących się od Cassel na wschód do Mont des Cats, Mont Noir, Mont Rouge, Scherpenbergu i Kemmelbergu. Od Kemmel na północnym wschodzie rozciąga się niski grzbiet, opadający za miasto Ypres przez Wijtschate, Geluveld i Passchendaele, skręcając na północ, a następnie na północny zachód do Diksmuide, gdzie łączy się z równiną. Pas wybrzeża o szerokości około 16 km znajduje się blisko poziomu morza i otoczony jest wydmami. W głębi lądu teren jest głównie łąkowy, poprzecinany kanałami, wałami, rowami melioracyjnymi i drogami zbudowanymi na groblach. Lys, Yser i górna Skalda zostały skanalizowane, a między nimi poziom wód gruntowych jest bliski powierzchni, jesienią podnosi się jeszcze wyżej i wypełnia wszelkie zagłębienia, których zbocza następnie się zapadają. Powierzchnia gruntu szybko zamienia się w błoto, a na wybrzeżu ruch wojsk był ograniczony wyłącznie do dróg, z wyjątkiem okresów przymrozków, gdy grunt czasowo się stabilizował^[20].

Pozostała część Równiny Flandryjskiej to lasy i niewielkie pola, rozdzielone żywopłotami obsadzonymi drzewami, uprawianymi przez mieszkańców małych wsi i gospodarstw. Teren był trudny dla działań piechoty ze względu na brak możliwości rozpoznania przeciwnika, niemal niemożliwy do prowadzenia działań kawalerii z powodu licznych przeszkód i trudny dla artylerii ze względu na ograniczoną widoczność. Na południe od kanału La Bassée, wokół Lens i Béthune, znajdował się okręg górniczy pełen hałd żużla, wież szybowych (fosses) i domków górników (corons). Na północ od kanału miasta Lille, Tourcoing i Roubaix tworzą kompleks przemysłowy, z zakładami w Armentières, Comines, Halluin i Menen, wzdłuż rzeki Lys i położonymi na uboczu zakładami przetwórstwa buraków cukrowych i produkcji alkoholu oraz hutą stali w pobliżu Aire-sur-la-Lys. Tereny między nimi są rolnicze, z szerokimi drogami na płytkim podłożu, nieutwardzonymi drogami błotnymi we Francji i wąskimi, brukowanymi drogami wzdłuż granicy oraz w Belgii. We Francji drogi zostały zamknięte przez lokalne władze, które podczas odwilży zabezpieczały nawierzchnię i odgradzały ją barierkami (barrières fermėes); w 1914 roku były one jednak zignorowane przez brytyjskich kierowców ciężarówek. Trudności w poruszaniu się po zakończeniu pory letniej pochłonęły znaczną część cywilnej siły roboczej przeznaczonej do pracy przy utrzymaniu dróg, pozostawiając budowę umocnień polowych wyczerpanym żołnierzom frontowym^[21].

Armii belgijskiej i jej sojusznikom udało się utrzymać ostatni nieokupowany skrawek terytorium Belgii, kończąc „wyścig do morza” i okres wojny manewrowej na froncie zachodnim. Linia frontu wzdłuż rzeki Yser była utrzymywana przez Belgów aż do końca wojny w 1918 roku^[4]. Walka armii belgijskiej o utrzymanie terytorium przez resztę wojny oraz doświadczenia zwykłych flamandzkich piechurów doprowadziły też do wzrostu świadomości narodowej i nastrojów nacjonalistycznych wśród Flamandów oraz powstania Frontbeweging, pierwszej partii flamandzkiego ruchu narodowego, w 1917 roku^[32].

Brytyjski oficjalny historyk James Edmonds napisał w 1925 roku w drugim monografii History of the Great War, że od 18 października do 30 listopada 1914 roku między Geluveld a wybrzeżem Niemcy ponieśli szacunkowo 76 250 ofiar^[4]. W 2010 roku Jack Sheldon napisał, że od 18 do 30 października armia belgijska straciła 20 000 żołnierzy, a straty niemieckie mogły być znacznie wyższe^[33].