Bitwa graniczna (1914)

Belgijskie plany wojenne opierały się na założeniu, że inne mocarstwa zagwarantują neutralność Belgii, wypierając najeźdźcę z jej terytorium. Prawdopodobieństwo niemieckiej inwazji nie skłoniło belgijskiego rządu do postrzegania Francji i Wielkiej Brytanii jako potencjalnych sojuszników i nie zamierzał on zrobić nic więcej poza obroną swojej niepodległości. Ententa angielsko-francuska (1904) uświadomiła Belgom, że brytyjskie nastawienie do Belgii uległo zmianie i że będą walczyć o obronę niepodległości Belgii. Belgijski Sztab Generalny został utworzony w 1910 roku, ale jego szef gen. mjr Harry Jungbluth przeszedł w stan spoczynku 30 czerwca 1912 roku i został zastąpiony dopiero w maju 1914 roku przez gen. por. Chevaliera de Selliers de Moranville’a^[3].

Moranville rozpoczął planowanie koncentracji armii i spotkał się z urzędnikami kolejowymi 29 lipca. Wojska belgijskie miały być skoncentrowane w centralnej Belgii, przed Redutą Narodową, gotowe do wymarszu na każdą z belgijskich granic, podczas gdy Twierdza Liège i Twierdza Namur miały zabezpieczyć same granice. Po mobilizacji król Belgów miał stać się Naczelnym Dowódcą i decydować o miejscu koncentracji armii. W obliczu zakłóceń w nowym programie zbrojeń, zdezorganizowani i słabo wyszkoleni żołnierze belgijscy mieli korzystać z Reduty Narodowej, aby opóźnić marsz agresora, ale potrzebowali również fortyfikacji do obrony na granicy. Z kolei jedna ze szkół w tamtym czasie postulowała powrót do rozmieszczenia wojsk na pograniczu, zgodnie z francuskimi teoriami wojennymi. Belgijskie plany stały się kompromisem między tymi dwoma koncepcjami, w którym armia polowa skoncentrowała się za rzeką Gete, z dwiema dywizjami wysuniętymi w kierunku Liège i Namur^[3].

Alfred von Schlieffen, szef niemieckiego Cesarskiego Sztabu Generalnego (Oberste Heeresleitung, OHL) w latach 1891–1906, opracował plany decydującej bitwy z armią francuską w Niemczech, Belgii lub Francji. Aufmarsch I West był planem awaryjnym na wypadek wojny francusko-niemieckiej, w którym Francja (z powodu mniejszej liczebności armii) miała być w defensywie, a Niemcy miały zaatakować, dokonując inwazji na Belgię między Antwerpią a Namur, aby posunąć się na południe i przełamać linię obrony Verdun – Marna – Paryż. Armie niemieckie miały się wówczas zatrzymać do czasu naprawy linii kolejowych i zgromadzenia zapasów na drugą operację ofensywną.[6] Helmuth von Moltke Młodszy zastąpił Schlieffena na stanowisku w 1906 roku i przekonał się, że z powodu sytuacji politycznej odizolowana wojna francusko-niemiecka jest niemożliwa i że siły włoskie oraz austro-węgierskie nie będą dostępne do akcji na granicy francusko-niemieckiej, jak planowano. Aufmarsch I został anulowany, ale w 1914 roku von Moltke próbował zaadaptować ofensywną strategię Aufmarsch I do planu wojennego Aufmarsch II zakładającego wojnę na dwóch frontach. W 2014 roku Terry Holmes napisał:

Główne siły niemieckie nadal miały posuwać się przez Belgię, aby zaatakować na południe, w kierunku Francji, wskutek czego armie francuskie zostałyby okrążone z lewej strony i odepchnięte za rzeki Moza, Aisne, Somma, Oise, Marna i Sekwana, nie mogąc wycofać się do centralnej Francji. W ten sposób Francuzi albo zostaliby unicestwieni przez manewr z północy, albo stworzyliby warunki do niemieckiego zwycięstwa w centrum lub w Lotaryngii na wspólnej granicy^[5].

Zgodnie z Planem XVII, armia francuska w czasie pokoju miała utworzyć pięć armii polowych liczących łącznie ok. 2 000 000 żołnierzy, z „Grupami Dywizji Rezerwowych” przydzielonymi do każdej armii oraz Grupą Dywizji Rezerwowych na każdej ze skrajnych flanek. Armie miały się skoncentrować naprzeciwko granicy niemieckiej wokół Épinal, Nancy i linii Verdun – Mezières, z armią w rezerwie wokół St. Ménéhould i Commercy. Od 1871 roku budowa kolei zapewniła francuskiemu Sztabowi Generalnemu szesnaście linii prowadzących do granicy niemieckiej, w porównaniu z trzynastoma liniami, którymi dysponowała armia niemiecka; dzięki temu Francuzi mogli sobie pozwolić na czekanie, aż niemieckie zamiary będą jasne. Francuzi mieli być gotowi do odparcia niemieckiej ofensywy w Lotaryngii lub przez Belgię. Przewidywano, że Niemcy użyją oddziałów rezerwowych, ale spodziewano się również mobilizacji dużej armii niemieckiej na granicy z Rosją, co pozostawi armii niemieckiej na Zachodzie liczbę żołnierzy wystarczającą jedynie do przemarszu przez Belgię na południe od Mozy i Sambry. Ponadto francuski wywiad uzyskał wyniki gry wojennej niemieckiego Sztabu Generalnego z 1905 roku, w której wojska niemieckie nie dotarły dalej na północ niż do Namur i doszedł do błędnych wniosków, że plany oblężenia belgijskich fortów były jedynie środkiem obronnym przed armią belgijską^[6].

Przewidywano niemiecki atak z południowo-wschodniej Belgii w kierunku Mézières oraz możliwą ofensywę z Lotaryngii w kierunku Verdun, Nancy i Saint-Dié; plan stanowił ewolucję Planu XVI i przewidywał większą możliwość niemieckiej ofensywy przez Belgię. Armie: 1., 2. i 3. miały skoncentrować się między Épinal i Verdun naprzeciw Alzacji i Lotaryngii, 5 Armia miała się zgromadzić w Montmédy, w kierunku Sedan i Mézières, a 4 Armia miała być zatrzymana na zachód od Verdun, gotowa do przesunięcia się na wschód, aby zaatakować południową flankę niemieckiej inwazji przez Belgię lub na południe przeciwko północnej flance ataku przez Lotaryngię. Nie przewidziano formalnie wspólnych działań z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym, ale podjęto wspólne ustalenia. W 1911 roku, podczas drugiego kryzysu marokańskiego, Francuzom powiedziano, że mogą spodziewać się sześciu dywizji brytyjskich operujących wokół Maubeuge^[7].

O północy z 31 lipca na 1 sierpnia rząd niemiecki wysłał Rosji ultimatum i ogłosił stan Kriegsgefahr. W ciągu dnia rząd osmański zarządził mobilizację, a londyńska giełda została zamknięta. 1 sierpnia rząd brytyjski zarządził mobilizację marynarki wojennej, rząd niemiecki zarządził powszechną mobilizację i wypowiedział wojnę Rosji. Rozpoczęły się działania wojenne na granicy z Polską, rząd francuski zarządził powszechną mobilizację, a następnego dnia rząd niemiecki wysłał ultimatum do Belgii, żądając przejścia przez terytorium belgijskie, gdy wojska niemieckie przekraczały już granicę z Luksemburgiem. Na granicy z Francją rozpoczęły się działania wojenne, Lipawa została ostrzelana przez niemiecki lekki krążownik SMS „Augsburg”, a rząd brytyjski zagwarantował ochronę morską francuskich wybrzeży. 3 sierpnia rząd belgijski odrzucił niemieckie żądania, a Wielka Brytania zagwarantowała wsparcie militarne Belgii w przypadku niemieckiej inwazji. Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, rząd brytyjski zarządził powszechną mobilizację, a Włochy ogłosiły neutralność. 4 sierpnia rząd brytyjski wysłał Niemcom ultimatum i wypowiedział im wojnę o północy z 4 na 5 sierpnia. Belgia zerwała stosunki dyplomatyczne z Niemcami, a Niemcy wypowiedziały wojnę Belgii. Wojska niemieckie przekroczyły granicę belgijską i zaatakowały Liège^[8].

Joseph Joffre, który był naczelnym dowódcą armii francuskiej od 1911 roku, oraz minister wojny Adolphe Messimy spotkali się 1 sierpnia 1914 roku, aby uzgodnić, że prowadzenie wojny będzie leżało wyłącznie w gestii naczelnego dowódcy. 2 sierpnia, gdy małe oddziały niemieckich żołnierzy przekroczyły granicę francuską, Messimy powiedział Joffre’owi, że ma swobodę wydawania rozkazów francuskim wojskom, aby przekroczyły granicę niemiecką, ale nie belgijską. Joffre wysłał rozkazy ostrzegawcze do sił osłonowych w pobliżu granicy, nakazując VII Korpusowi przygotowanie się do natarcia w kierunku Mühlhausen (Miluzy) na północny wschód od Belfort, a XX Korpusowi – przygotowanie się do rozpoczęcia ofensywy na Nancy. Gdy tylko dotarła wiadomość o wkroczeniu wojsk niemieckich do Luksemburga, 4 Armia otrzymała rozkaz przejścia między 3. a 5 Armią, gotową do ataku na północ od Verdun. Operacje w Belgii zostały zakazane, aby pozbawić Niemców pretekstu do zaatakowania tego kraju, aż do 4 sierpnia, kiedy to stało się jasne, że wojska niemieckie naruszyły już granicę belgijską. Aby dostosować się do sojuszu francusko-rosyjskiego, Joffre nakazał inwazję na Alzację i Lotaryngię na 14 sierpnia, choć przewidywał niemiecką ofensywę przez Belgię^[9].

8 sierpnia na mocy Instrukcji Ogólnej nr 1 5 Armia otrzymała rozkaz zajęcia pozycji na lewym skrzydle 4 Armii, w gotowości do ataku na południową flankę sił niemieckich nacierających od strony Mézières i Mouzon, przez trudny teren pomiędzy nimi. Wszystkie cztery korpusy osłaniały ten front do 12 sierpnia, kiedy Joffre pozwolił gen. Charlesowi Lanrezacowi przesunąć I Korpus na północ do Givet, aby przeciwstawić się potencjalnej niemieckiej próbie sforsowania Mozy między Givet a Namur, 35 km dalej na północ, co wydłużyło front armii do 80 km. Gdy Lanrezac zdał sobie sprawę z wielkości sił niemieckich w Belgii i chciał wzmocnić lewą flankę, przesuwając się do Namur, Joffre jednak odmówił, aby uniknąć kolejnego przedłużenia frontu armii aż do 110 km i nakazał Lanrezacowi utrzymanie armii w centralnej pozycji w pobliżu Mézières, gotowej do przeciwstawienia się niemieckiej ofensywie z Mouzon do Namur. 14 sierpnia Joffre i Lanrezac spotkali się, ale Joffre uznał, że tylko kilka niemieckich oddziałów kawalerii i piechoty przekroczyło Mozę. Wraz z przesunięciem Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego do Maubeuge i Hirson, przegrupowanie 5 Armii zakłóciłoby rozmieszczenie pozostałych armii. 14 sierpnia nowy raport wywiadu wskazywał na obecność ośmiu niemieckich korpusów między Luksemburgiem a Liège, a następnego dnia Joffre zezwolił na przesunięcie 5 Armii na północ, aby mogła operować poza Mozą. XI Korpus został przeniesiony do 4 Armii, a XVIII Korpus z 3 Armii do 5 Armii, która otrzymała zasadnie obrony Maubeuge^[10].

Joffre zaczął zwalniać dowódców na początku sierpnia, zaczynając od dowódcy VII Korpusu, gen. mjr. Louisa Bonneau; do 6 września odwołał dwóch dowódców armii, dziesięciu dowódców korpusów i 38 dowódców dywizji, przenosząc ich do Limoges. VII Korpus na południu został wzmocniony dwiema dywizjami, dywizją kawalerii i 1 Grupą Dywizji Rezerwowych. Korpus przemianowano na Armię Alzacji, aby odciążyć 1 Armię z odpowiedzialności za sytuację w Alzacji podczas prowadzenia przez nią operacji w Lotaryngii. Dwa korpusy zostały odłączone od 2 Armii i stały się strategiczną rezerwą^[11]. Joffre spotkał się z gen. Johnem Frenchem 16 sierpnia i dowiedział się, że Brytyjczycy osiągną gotowość bojową nie wcześniej niż 24 sierpnia. Joffre zorganizował również dywizje terytorialne, aby pokryć obszar od Maubeuge do Dunkierki. Niemieckie oblężenie fortów Liège zakończyło się 16 sierpnia, a 1. i 2 Armia z dwunastoma korpusami oraz 3 Armia z czterema korpusami zaczęły nacierać pod osłoną kawalerii. 18 sierpnia Joffre rozkazał 5 Armii przygotować się do odparcia niemieckiej ofensywy na obu brzegach Mozy lub spotkać się z niewielkimi siłami na północnym brzegu. 19 sierpnia 5 Armia rozpoczęła marsz w kierunku Namur, w narożniku rzek Mozy i Sambry, co wymagało od niektórych jednostek przemarszu na dystansie 100 km^[12].

5 sierpnia Joffre nakazał VII Korpusowi, na prawym skrzydle 1 Armii, rozpoczęcie ofensywy w kierunku Miluzy 7 sierpnia. Przejęte 7 sierpnia rozkazy bojowe 2 Armii przekonały Joffre’a, że siła niemieckich sił na skrzydłach osłabiła centrum i naraziła je na ofensywę w kierunku Neufchâteau i Arlon^[13]. 8 sierpnia Joffre wydał Instrukcję Generalną nr 1, zawierającą jego strategiczny zamiar zniszczenia armii niemieckiej, a nie zdobycia terenu. Ofensywa na Alzację oraz ofensywa 1. i 2 Armii na Lotaryngię miały unieruchomić siły niemieckie i przyciągnąć tam posiłki wroga, podczas gdy główna ofensywa dalej na północ miała wedrzeć się do niemieckiego centrum i oskrzydlić siły niemieckie w Belgii od południa. Joffre spodziewał się, że atak na niemieckie centrum napotka niewielki opór. 1. i 2 Armia miały nacierać na południe od niemieckiego obszaru umocnionego w rejonie Metz – Thionville, a 4 Grupa Rezerwowa miała strzec północnej flanki w pobliżu Hirson, aby obserwować przełęcz Chimay i odeprzeć niemiecki atak z północy lub wschodu. Strategia zakładała, że główne siły niemieckie zostaną rozmieszczone wokół Luksemburga i w obszarze Metz – Thionville, a mniejsze siły w Belgii. 9 sierpnia raport wywiadu wskazywał na jeden aktywny korpus niemiecki w pobliżu Fryburga, blisko granicy ze Szwajcarią, trzy w pobliżu Strasburga, cztery w Luksemburgu na północ od Thionville i sześć w Liège w Belgii, rozwiniętych w kierunku północnego krańca Luksemburga, co oznaczało, że pięć korpusów pozostało bez rozlokowania. Francuski sztab generalny wywnioskował, że znajdowały się one między obszarem Metz – Thionville a Luksemburgiem, gotowe do natarcia w kierunku Sedanu lub Mézières^[14].

Joffre ustalił 14 sierpnia jako datę inwazji 1. i 2 Armii na Lotaryngię pomiędzy Toul i Épinal, na południe od niemieckiego obszaru ufortyfikowanego Metz – Thionville. 1 Armia miała zaatakować na południu czterema korpusami, w kierunku Sarrebourga, 60 km na wschód od Nancy i Donon, 25 km na południe od Sarrebourga. Przełęcze w Wogezach na południe od Donon miały zostać zdobyte przed rozpoczęciem głównego natarcia. 2 Armia miała zaatakować w kierunku Morhange, 45 km na północny wschód od Nancy, z dwoma korpusami na północ od 1 Armii i trzema nacierającymi kolejno za lewym skrzydłem korpusu na południu, aby odeprzeć niemiecki atak z Metzu. Sytuację komplikowało rozchodzenie się obu armii w miarę ich natarcia, zwłaszcza na trudnym terenie na południu. Połączone fronty miały ostatecznie osiągnąć szerokość 150 km^[15]. Postępy 1. i 2 Armii miały na celu przyciągnięcie sił niemieckich na południe, podczas gdy w Belgii i Luksemburgu miał zostać wykonany francuski manewr, mający na celu przebicie słabego punktu w niemieckiej formacji, a następnie zniszczenie głównych sił niemieckich^[16].

Wiadomość o ataku wojsk niemieckich na mosty na Mozie na południe od Namur sprawiła, że Joffre spodziewał się niemieckiego ataku z Mézières do Givet, 40 km dalej na północ, mającego na celu okrążenie północnej flanki francuskiej oraz próby sforsowania Mozy na odcinku od Montmédy do Sedanu. 12 sierpnia Joffre pozwolił Lanrezacowi przesunąć I Korpus na zachód do Dinant nad Mozą, a 15 sierpnia Joffre nakazał głównej części 5 Armii przesunięcie się na północny zachód za Sambrę. Nie spodziewano się przekroczenia Mozy na północ od dużych sił niemieckich, co utwierdziło francuski sztab generalny w przekonaniu, że niemieckie centrum jest słabsze niż oczekiwano. 18 sierpnia Joffre nakazał 3., 4. i 5 Armii, wraz z Belgami i Brytyjczykami, zaatakować armie niemieckie wokół Thionville i Luksemburga, gdzie prawdopodobnie zgromadziło się 13–15 korpusów niemieckich. 3. i 4 Armia miały pokonać siły niemieckie między Thionville a Bastogne, atakując na zachód w kierunku Montmédy i Sedanu. 5 Armia miała przechwycić siły niemieckie nacierające w kierunku Givet, a następnie 4 Armia miała skierować się na północ i zaatakować południową flankę armii niemieckich. 3. i 4 Armia miały pokonać główne armie niemieckie na zachodzie, w tym celu do czterech korpusów 4 Armii dodano dwa kolejne, pochodzące z armii flankujących^[16].

Pierwsza francuska ofensywa w tej wojnie, znana jako bitwa pod Miluzą, rozpoczęła się 7 sierpnia. Joffre nakazał 1. i 2 Armii zaatakować jak najwięcej niemieckich dywizji, aby wesprzeć siły francuskie operujące dalej na północ. Francuski VII Korpus z 14. i 41 Dywizją, pod dowództwem gen. Bonneau, posuwał się z Belfort do Miluzy i Colmaru, 35 km na północny wschód. Francuzi szybko zdobyli przygraniczne miasto Altkirch, 15 km na południe od Miluzy, w szarży na bagnety^[17]. 8 sierpnia Bonneau ostrożnie kontynuował natarcie i zajął Miluzę, wkrótce po tym, jak niemiecki garnizon opuścił miasto. Dowódca 1 Armii, gen. Auguste Dubail, wolał okopać się i dokończyć mobilizację swojej armii, ale Joffre nakazał kontynuację natarcia. Wraz z przybyciem dwóch korpusów niemieckiej 7 Armii ze Strasburga, rankiem 9 sierpnia Niemcy rozpoczęli kontratak pod pobliskim Cernay. Miluza została odbita 10 sierpnia, a Bonneau wycofał się w kierunku Belfort, aby uciec przed niemieckim okrążeniem^[18].

Gen. Paul Pau objął dowództwo nad nową Armią Alzacji, a Bonneau, dowódca VII Korpusu, został zwolniony przez Joffre’a. VII Korpus został wzmocniony 44 Dywizją, 55 Dywizją Rezerwową, 8 Dywizją Kawalerii i 1 Grupą Dywizji Rezerwowych (58., 63. i 66 Dywizja Rezerwowa), aby ponownie zaatakować Alzację 14 sierpnia, w ramach większej ofensywy 1. i 2 Armii na Lotaryngię, która odciągnęła większość niemieckiej 7 Armii na północ. Armia Alzacji rozpoczęła nową ofensywę przeciwko czterem brygadom Landwehry. VII Korpus nacierał z Belfort z dwiema dywizjami po prawej stronie, przechodząc przez Dannemarie, na czele doliny rzeki Ill. Na lewym skrzydle dwie dywizje nacierały we współpracy z batalionami strzelców, które wkroczyły do doliny rzeki Fecht 12 sierpnia. Wieczorem 14 sierpnia Thann zostało zdobyte, a do 16 sierpnia najbardziej wysunięte oddziały wkroczyły na zachodnie przedmieścia Thann, Cernay i Dannemarie. 18 sierpnia VII Korpus zaatakował Miluzę i zdobył Altkirch na południowo-wschodniej flance, podczas gdy północna flanka posuwała się w kierunku Colmaru i Neuf-Breisach^[19].

Niemieccy obrońcy zostali wyparci ze wzgórz na zachód od Miluzy, po obu brzegach rzeki Doller, na przedmieścia miasta, gdzie rozegrała się bitwa o każdy dom. Ulice i domy Dornach były systematycznie zdobywane, a wieczorem 19 sierpnia Francuzi odbili miasto. Po zdobyciu, Niemcy pospiesznie wycofali się przez las Hardt, aby uniknąć odcięcia, i przekroczyli Ren ścigani przez Francuzów, wycofując się do Ensisheim, 20 km na północ. Francuzi zdobyli wzięli 3000 jeńców, zdobyli 24 działa i znaczną ilość sprzętu^[19]. Po zdobyciu mostów na Renie i dolin prowadzących na równinę, Armia Alzacji przejęła kontrolę nad górną Alzacją. Francuzi skonsolidowali zdobyte tereny i przygotowywali się do kontynuowania ofensywy, jednak 23 sierpnia przygotowania zostały zawieszone, ponieważ pojawiły się doniesienia Porażki w Lotaryngii i Belgii przyniosły Francuzom straty; zamiast tego Francuzi wycofali się i umocnili grzbiet za ufortyfikowanym regionem Belfort. 26 sierpnia Francuzi wycofali się z Miluzy na łatwiejsza do obrony linię w pobliżu Altkirch, aby zapewnić posiłki francuskim armiom bliżej Paryża^[20]. Armia Alzacji została rozwiązana, a VII Korpus przeniesiony nad Sommę. 8 Dywizja Kawalerii została przyłączona do 1 Armii, a dwie kolejne dywizje wysłano później^[19].

Haelen było małym miasteczkiem targowym wzdłuż głównej osi natarcia armii cesarskiej i stanowiło dobry punkt przeprawy przez rzekę Gete. Bitwa miała miejsce 12 sierpnia między siłami niemieckimi, dowodzonymi przez Georga von der Marwitza, a wojskami belgijskimi dowodzonymi przez Léona de Witte. Belgijscy inżynierowie wysadzili most nad Gete, ale konstrukcja zawaliła się tylko częściowo, a Niemcy przerzucili przez niego ok. 1000 żołnierzy do centrum Haelen^[21]. Główna belgijska linia obrony znajdowała się na zachód od miasta w terenie, który dawał atakującemu bardzo ograniczony widok na pole bitwy. 17. i 3 Brygada Kawalerii wsparły kawalerzystów w Haelen i na południe od niego, co umożliwiło przesunięcie artylerii na skraj wioski, ale ataki na pola kukurydzy zostały odparte z wieloma stratami, a część kawalerii została uwięziona przez druciane ogrodzenia. Jegrzy również zostali odparci pomimo wsparcia 2 Gwardyjskiego Oddziału Karabinów Maszynowych i spieszonych strzelców kawalerii^[22].

Pod koniec dnia Marwitz przerwał starcie; 2 Dywizja Kawalerii wycofała się w kierunku Hasselt, a 4 Dywizja Kawalerii do Alken^[22]. De Witte odparł ataki niemieckiej kawalerii, wydając kawalerii, w skład której wchodziła kompania cyklistów i jeden z pionierów, rozkaz walki spieszonych i odparcia ataku zmasowanym ogniem karabinowym, który zadał Niemcom znaczne straty. Niemieckiej kawalerii udało się zamaskować działania na prawym skrzydle niemieckim i ustanowić front równoległy do Liège, odkrywając pozycje belgijskiej armii polowej, ale nie udało jej się przebić przez belgijską linię frontu i wykryć belgijskich pozycji w dalszej odległości^[23][24]. Choć bitwa zakończyła się belgijskim sukcesem, miała niewielki wpływ na sytuację strategiczną: armie niemieckie oblegały i zdobywały ufortyfikowane regiony Namur, Liège i Antwerpii, od których zależała belgijska strategia^[25].

Główna ofensywa francuska na południu rozpoczęła się 14 sierpnia, kiedy 1 Armia wkroczyła dwoma korpusami w Wogezy i dwoma korpusami na północny wschód w kierunku Sarrebourga, a dwa prawe korpusy 2 Armii gen. Noël de Castelnau nacierały na lewe skrzydło 1 Armii. Jeden korpus i 2 Grupa Dywizji Rezerwowych powoli posuwały się w kierunku Morhange, tworząc osłonę flanki przed niemieckim atakiem z Metzu. Od 8 sierpnia 1 Armia zdobyła kilka przełęczy dalej na południe, aby chronić południową flankę w miarę posuwania się armii w kierunku Donon i Sarrebourga. Pomimo ostrzeżeń Joffre’a przed dywergencją, armia musiała posuwać się w kierunku przełęczy Wogezów na południowy wschód, na wschód w kierunku Donon i na północny wschód w kierunku Sarrebourga. Wojska niemieckie wycofały się w ciągu dnia, Donon został zdobyty, a na lewym skrzydle nastąpił natarcie o 10–12 km. O zmierzchu 26 Dywizja XIII Korpusu zaatakowała Cirey, ale została odparta przez zmasowany ogień artylerii i karabinów maszynowych, ponosząc ciężkie straty. 15 sierpnia 2 Armia doniosła, że niemiecka artyleria dalekiego zasięgu jest w stanie bez przeszkód ostrzeliwać francuską artylerię i piechotę, a okopana piechota niemiecka zadała Francuzom wiele strat podczas ataku^[26].

2 Armia musiała atakować metodycznie po przygotowaniu artyleryjskim, ale zdołała odeprzeć niemieckich obrońców. Raporty wywiadowcze zidentyfikowały główną linię oporu niemieckiej 6. i 7 Armii, połączonych pod dowództwem następcy tronu Bawarii, w pobliżu nacierających wojsk francuskich i wskazywały na zbliżającą się kontrofensywę. 16 sierpnia Niemcy przeciwstawili się natarciu ogniem artyleryjskim dalekiego zasięgu, a 17 sierpnia 1 Armia wzmocniła natarcie na miasto w bitwie pod Sarrebourgiem. Kiedy Niemcy opuścili miasto, Joffre nakazał 2 Armii przesunąć się dalej na północ, co zwiększyło rozbieżność między armiami francuskimi. Niemiecki kontratak 20 sierpnia zmusił armie francuskie do stoczenia oddzielnych bitew, które zostały pokonane i zmuszone do wycofania się w chaosie. Niemiecki pościg był powolny, a Castelnau zdołał zająć pozycje na wschód od Nancy i rozszerzyć prawe skrzydło na południe, aby odzyskać kontakt z 1 Armią. 22 sierpnia prawe skrzydło zostało zaatakowane i odepchnięte o 25 km od pozycji, z której ofensywa rozpoczęła się 14 sierpnia. 1 Armia wycofała się, ale zdołała utrzymać kontakt z 2 Armią, a 24 sierpnia obie armie rozpoczęły kontrofensywę w bitwie pod Trouée de Charmes i odzyskały linię z 14 sierpnia na początku września^[27].

Joffre wydał instrukcje 18 sierpnia, ale powstrzymał 3. i 4 Armię, ponieważ rozpoznanie lotnicze i kawaleryjskie wykazało obecność niewielu wojsk niemieckich naprzeciwko obu armii, jedynie dużą siłę przemieszczającą się na północny zachód w odległości 40–50 km. 19 sierpnia 4 Armia gen. Fernanda de Langle de Cary otrzymała rozkaz zajęcia mostów na rzece Semois, ale nie wkraczania do Belgii przed rozpoczęciem ofensywy niemieckiej. 20 sierpnia armie niemieckie na południu zaatakowały francuską 1. i 2 Armię, a następnego dnia 3. i 4 Armia rozpoczęły ofensywę. 4 Armia przekroczyła Semois i posunęła się w kierunku Neufchâteau, a 3 Armia gen. Pierre’a Ruffeya zaatakowała w kierunku Arlon, jako prawa flanka 4 Armii.

Na południe od Verdun 3 Armia została przemianowana na Armię Lotaryngii i miała oczekiwać na niemiecką ofensywę z Metzu, co pozwoliło reszcie 3 Armii skoncentrować się na ofensywie na Belgię. Armie francuskie dokonały inwazji na Belgię z dziewięcioma korpusami piechoty, ale między Metzem a północą Luksemburga znajdowało się dziesięć korpusów niemieckich i sześć brygad rezerwowych 4. i 5 Armii^[28]. Niemiecka 4 Armia pod dowództwem Albrechta, księcia Wirtembergii, i 5 Armia następcy tronu Wilhelma poruszały się wolniej niż 1., 2. i 3 Armia, a francuska ofensywa na nie została zgłoszona 21 sierpnia. Armie francuskie miały niewiele map i nie były świadome liczebności sił niemieckich naprzeciw, ponieważ 3 Armia zepchnęła na bok niewielkie oddziały niemieckie. 22 sierpnia, w rejonie 3 Armii, V Korpus zaatakował okopane wojska niemieckie w Longwy o godzinie 5:00 rano w gęstej mgle i ulewnym deszczu, bez wsparcia artyleryjskiego^[29].

Gdy mgła się rozrzedziła, niemiecka artyleria przyłapała francuskie działa na otwartej przestrzeni i szybko je uciszyła. Niemiecki kontratak rozgromił francuską dywizję, a korpus nie został zmobilizowany aż do wieczora. Na północy IV Korpus również posuwał się we mgle i napotkał okopane wojska niemieckie w pobliżu Virton, po czym został zmuszony do odwrotu wraz z rozgromioną dywizją. Na południowym skrzydle VI Korpus został odepchnięty na niewielką odległość. W rejonie 4 Armii, II Korpus na prawym skrzydle zdołał utrzymać się na równi z 3 Armią na południu, ale nie był w stanie posuwać się dalej. Korpus Kolonialny na lewym skrzydle został pokonany w bitwie pod Rossignol, 15 km na południe od Neufchâteau, tracąc 11 646 żołnierzy. 5 Brygada Kolonialna na lewym skrzydle z łatwością dotarła do Neufchâteau, ale po chwili i ona została odparta z wieloma stratami. Dalej na północ, XII Korpus posuwał się konsekwentnie, ale XVII Korpus dalej został oskrzydlony, a 33 Dywizja straciła większość swojej artylerii. Na północnej flance XI i IX Korpus nie były poważnie zaangażowane w walkę^[29].

23 sierpnia Joffre nakazał francuskim dowódcom kontynuowanie ofensywy tak szybko, jak to możliwe, ponieważ jego strategia zależała od sukcesu 3. i 4 Armii. Ruffey odpowiedział rano, że atak nie może się rozpocząć, dopóki jego dywizje się nie zreorganizują, a wczesnym popołudniem stwierdził, że Niemcy zapobiegli kolejnemu natarciu, spychając V Korpus w środku o 8 km do tyłu, co doprowadziło do wycofania się reszty armii. W rejonie 4 Armii 33 Dywizja XVII Korpusu została rozgromiona, a reszta korpusu wycofała się w nocy z 22 na 23 sierpnia. 5 Brygada Kolonialna wycofała się z Neufchâteau przed świtem 23 sierpnia, odsłaniając prawą flankę XII Korpusu, która również się wycofała. Pod koniec dnia niedobitki 3. i 4 Armii powróciły na pozycje wyjściowe, z wyjątkiem XI i IX korpusu na północnej flance^[30].

19 sierpnia 5 Armia rozpoczęła marsz w kierunku narożnika rzek Mozy i Sambry w pobliżu Namur, co wymagało marszu na dystansie do 100 km i wyprowadziło armię daleko poza lewe skrzydło 4 Armii. Naprzeciwko Francuzów stanęły 2. i 3 Armia, liczące 18 dywizji przeciwko 15 dywizjom francuskim. I Korpus utrzymywał zachodni brzeg Mozy od Givet do Namur, X Korpus skierował się na północny zachód wzdłuż Sambry, III Korpus na zachodzie naprzeciwko Charleroi, a XVIII Korpus dalej na lewo. 20 sierpnia kawaleria francuska na lewym skrzydle starła się z kawalerią niemiecką, a następnego dnia Joffre rozkazał 5 Armii nacierać, a Brytyjski Korpus Ekspedycyjny na lewym skrzydle, aby odszukać i zaatakować siły niemieckie na zachód od Mozy^[31].

Zanim Francuzi zdołali przekroczyć Sambrę, rozpoczął się niemiecki atak między Namur a Charleroi, który doprowadził do zdobycia mostów na Sambrze. 22 sierpnia Francuzi zaatakowali, aby je odbić, ale zostali odparci w centrum. I Korpus otrzymał rozkaz przemarszu na północ, do Namur, co pozostawiło 20 km brzegów Mozy bronionych tylko przez jedną dywizję rezerwową, wskutek czego 3 Armia mogła niemal bez przeszkód przeprawić się na północ od Givet. 23 sierpnia I Korpus zepchnął część 3 Armii z powrotem przez rzekę, ale nie zdołał odbić Dinant. W tym samym czasie Brytyjski Korpus Ekspedycyjny został zaatakowany przez 1 Armię pod Mons. Wraz z ewakuacją Namur i wieściami o wycofaniu się francuskiej 4 Armii z Ardenów, Lanrezac około północy nakazał odwrót w kierunku Givet, co było ostatnim francuskim manewrem w bitwie granicznej^[32].

23 sierpnia niemiecki IX Korpus ruszył naprzód, a część 35 Brygady przekroczyła kanał Mons–Condé na wschód od Nimy; wczesnym popołudniem dotarła do linii kolejowej, ale została odrzucona od miasta. 36 Brygada zdobyła mosty w Obourgu, pokonując zacięty opór, po czym obrońcy Nimy stopniowo się wycofali; mosty na północy zostały zdobyte o godzinie 16:00, podobnie jak wieś. Mons zostało zajęte bez oporu, ale na wzniesieniach na wschodzie obrona była kontynuowana. 17 Dywizja posunęła się do drogi z Saint-Symphorien do Saint-Ghislain. O godzinie 17:00 dowódca dywizji nakazał atak okrążający na Brytyjczyków na wschód od Mons, którzy zostali odparci po obronie na drodze Mons – Givry^[33]. O godzinie 11:00 meldunki dla gen. Alexandra von Klucka, dowódcy 1 Armii, ujawniły, że Brytyjczycy są w Saint-Ghislain i przy przeprawach przez kanały na zachód, aż do mostu w Pommerœul, bez żadnych wojsk na wschód od Condé^[34]. Po otrzymaniu meldunków wskazujących, że prawa flanka jest wolna od wojsk alianckich, Kluck nakazał III Korpusowi natarcie przez Saint-Ghislain i Jemappes na prawo od IX Korpusu, a IV Korpusowi kontynuowanie marszu w kierunku Hensis i Thulies; IV Korpus atakował już w Kanale Centralnym, a II Korpus i IV Korpus Rezerwowy podążały za główną częścią armii^[34].

Kluck nakazał kontynuację ataku 24 sierpnia, za zachód od Maubeuge, a II Korpus miał dogonić armię za prawym skrzydłem. IX Korpus miał nacierać na wschód od Bavai, III Korpus na zachód od wioski, IV Korpus miał nacierać w kierunku Warnies-le-Grand, 10 km dalej na zachód, a II Korpus Kawalerii miał skierować się w stronę Denain, aby odciąć Brytyjczykom odwrót. O świcie IX Korpus wznowił natarcie i parł naprzód, napotykając na obronne straże, aż do popołudnia, kiedy korpus zatrzymał natarcie z powodu niepewności co do sytuacji na lewym skrzydle i bliskości Maubeuge. O godzinie 16:00 meldunki kawalerii skłoniły gen. Ferdinanda von Quasta do wznowienia natarcia, które zostało spowolnione przez przeszkody ze strony Maubeuge i III Korpusu^[35]. Sztab w kwaterze głównej Klucka twierdził, że dwudniowe walki nie doprowadziły do okrążenia Brytyjczyków z powodu podporządkowania armii gen. Karlowi von Bülowowi i dowództwu 2 Armii, które nalegało, aby 1 Armia trzymała się bliżej zachodniej flanki, zamiast atakować na zachód od Mons. Uważano, że zaangażowana była tylko część Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a główna linia obrony biegła od Valenciennes do Bavai, którą Kluck nakazał okrążyć 25 sierpnia^[36].

Francuska ofensywa została pokonana w ciągu kilku dni; na prawym skrzydle 1. i 2 Armia nacierały 14 sierpnia i powróciły do swoich pozycji wyjściowych 20 sierpnia. Ofensywa 3. i 4 Armii została pokonana w dniach 21–23 sierpnia, a 5 Armia została pokonana nad Sambrą i zmuszona do odwrotu w tym samym okresie. Strategia Joffre’a zawiodła z powodu niedocenienia niemieckich armii i rozproszenia francuskiej ofensywy. Z uwagi na duże siły niemieckie operujące w Belgii, niemieckie centrum wydawało się podatne na ataki 3. i 4 Armii. Błędne wrażenie co do liczebności niemieckich sił w Belgii lub trasy ich natarcia nie było tak istotne, jak błędne informacje o sile armii niemieckich naprzeciw 3. i 4 Armii. Joffre obwiniał innych i twierdził, że francuska piechota nie wykazała się zdolnościami ofensywnymi, pomimo przewagi liczebnej nad armiami niemieckimi w ich najsłabszym punkcie. Twierdzenie to Robert A. Doughty w 2005 roku nazwał „czystym bełkotem”^[37].

W rzeczywistości wiele francuskich strat wynikało z nadmiernego ducha ofensywnego, a 23 sierpnia Ruffey doszedł do wniosku, że piechota zaatakowała bez przygotowania artyleryjskiego ani wsparcia podczas ataku^[38]. Wczesnym rankiem 24 sierpnia Joffre wydał rozkaz wycofania się na linię od Verdun do Mézières i Maubeuge i rozpoczął przerzucanie wojsk ze wschodu, naprzeciwko granicy niemieckiej, na zachodnią flankę. Armie francuskie miały zniszczyć obiekty kolejowe i zadać jak najwięcej ofiar armiom niemieckim, przygotowując się do wznowienia ofensywy. Możliwe były dwie opcje strategiczne: atak na wschodnią flankę 1 Armii lub okrążenie zachodniej flanki wszystkich armii niemieckich. 25 sierpnia Joffre wydał Instrukcję Generalną nr 2, nakazującą wycofanie się na linię z Verdun do Reims i Amiens oraz zgromadzenie dwóch korpusów i czterech dywizji rezerwowych w pobliżu Amiens w celu przeprowadzenia operacji okrążenia. Joffre wezwał do znacznie większej integracji piechoty i artylerii oraz do bardziej taktycznego rozproszenia piechoty w celu zniwelowania niemieckiej siły ognia^[39].

W książce The World Crisis Winston Churchill wykorzystał dane z francuskich zapisów parlamentarnych z 1920 roku, aby podać straty francuskie od 5 sierpnia do 5 września 1914 roku, wynoszące 329 000 zabitych, rannych i zaginionych, straty niemieckie od sierpnia do listopada wynoszące 677 440 żołnierzy oraz straty brytyjskie w sierpniu i wrześniu wynoszące 29 598 żołnierzy^[40]. Do końca sierpnia armia francuska poniosła 75 000 ofiar, z czego 27 000 zginęło 22 sierpnia. Straty francuskie w pierwszym miesiącu wojny wyniosły 260 000, z czego 140 000 miało miejsce w ciągu ostatnich czterech dni bitwy granicznej^[41]. W 2009 roku Herwig odnotował, że straty w 6 Armii w sierpniu wyniosły 34 598, z czego 11 476 poległo, a we wrześniu 28 957, z czego 6687 poległo. 7 Armia poniosła w sierpniu 32 054 straty, z czego 10 328 poległo, a we wrześniu 31 887, z czego 10 384 poległo. W 1 Armii w sierpniu odnotowano 19 980 strat, w tym 2863 zabitych, a w 2 Armii 26 222. W ciągu ostatnich dziesięciu dni sierpnia 1 Armia poniosła 9644 straty, a 2 Armia poniosła straty w wysokości 15 693 żołnierzy^[42]. Herwig napisał, że armia francuska nie publikowała oficjalnych list ofiar, ale Les armées françaises dans la grande guerre (oficjalna historia armii francuskiej podczas I wojny światowej) podaje straty 206 515 ludzi w sierpniu i 213 445 we wrześniu^[43]. Podczas bitwy straty francuskie wyniosły ok. 260 000 ludzi, z czego ok. 75 000 poległo^[44].