Franz Fühmann

Franz Fühmann

Data i miejsce urodzenia	15 stycznia 1922 Rochlitz an der Iser (obecnie Rokytnice nad Jizerou, Czechy)
Data i miejsce śmierci	8 lipca 1984 Berlin Wschodni
Narodowość	niemiecka
Język	niemiecki
Gatunek	opowiadania, eseje, literatura dziecięca
Odznaczenia
Nagroda im. Heinricha Manna (1956); Nagroda Państwowa NRD (1957, 1974); Nagroda im. Johannesa R. Bechera (1963); Nagroda Braci Schollów (1982)

Franz Fühmann (ur. 15 stycznia 1922 w Rochlitz an der Iser, zm. 8 lipca 1984 w Berlinie Wschodnim) – niemiecki pisarz, tłumacz, autor opowiadań i literatury dziecięcej, jeden z ważniejszych twórców literatury NRD. W młodości związany z narodowym socjalizmem, po wojnie przeszedł przez radzieckie obozy jenieckie i „antyfaszystowskie” szkoły przysposobienia, a następnie przez lata ewoluował ku niezależnej, krytycznej postawie wobec rzeczywistości NRD^[1][2].

Dzieciństwo spędził w Rochlitz an der Iser (dziś Rokytnice nad Jizerou). W latach 1932–1936 uczęszczał do jezuickiego kolegium w Kalksburgu pod Wiedniem; kontynuował naukę w Reichenbergu (dziś Liberec) i Hohenelbe (dziś Vrchlabí), gdzie w 1941 zdał maturę^[1]. Po aneksji Sudetów w 1938 wstąpił do nazistowskich bojówek SA (wcześniej był m.in. członkiem niemieckiego towarzystwa gimnastycznego); od 1941 służył w Wehrmachcie jako żołnierz łączności, m.in. w Grecji i na froncie wschodnim^[1][2]. W maju 1945 dostał się do niewoli radzieckiej; przebywał m.in. w Nieftiegorsku (Kaukaz), Nogińsku pod Moskwą, Riazaniu i Ogrze pod Rygą, w ośrodkach „reedukacji antyfaszystowskiej”^[1].

Na Boże Narodzenie 1949 został zwolniony do NRD i osiadł w Berlinie Wschodnim. W latach 1950–1958 był etatowym pracownikiem Narodowo-Demokratyczna Partii Niemiec (NDPD; od 1952 członek władz partii), pełniąc m.in. funkcję osobistego referenta gen. Vincenza Müllera; jednocześnie był członkiem władz Niemieckiego Związku Pisarzy (od 1953). W latach 1954–1959 figurował jako nieoficjalny współpracownik Stasi o kryptonimie „Salomon”, z czego został zwolniony z powodu braku zaangażowania^[1][2].

Jako pisarz debiutował w 1942 w Hamburgu; po 1958 pracował jako wolny twórca, mieszkając w Märkisch Buchholz i w Berlinie. Wczesne uznanie przyniosły mu opowiadania wojenne; nowela „Kameraden” została w 1957 sfilmowana przez DEFA^[1]. W 1962 ukazał się cykl „Das Judenauto”, będący rozrachunkiem z doświadczeniami lat 1930/31–1949 i mechanizmami ideologii oraz tworzenia obrazów wroga^[1].

Choć w latach 60. publicznie bronił budowy Muru Berlińskiego, z biegiem czasu – w kontekście realiów „realnego socjalizmu” i doświadczeń Praskiej Wiosny – przyjmował coraz bardziej krytyczną postawę. Przełom osobisty i artystyczny odnotował w dzienniku „Zweiundzwanzig Tage oder Die Hälfte des Lebens” (1973), nazywanym przez autora jego „właściwym wejściem do literatury”; w tym okresie leczył także uzależnienie od alkoholu (klinika uniwersytecka w Rostocku, 1968)^[1].

Od połowy lat 70. angażował się w obronę wolności twórczej: w 1976 znalazł się wśród pierwszych sygnatariuszy protestu przeciwko przymusowej emigracji Wolfa Biermanna; w następstwie jego działalność publiczna była ograniczana, a niektóre spotkania autorskie blokowane. Wkrótce zrezygnował z funkcji w związkach twórczych; w latach 80. wspierał młodych autorów i angażował się w ruch pokojowy^[1][2].

Zmarł 8 lipca 1984 w Berlinie Wschodnim; pochowany został w Märkisch Buchholz^[1].

Obok prozy i esejów Fühmann tworzył literaturę dziecięcą (m.in. Vom Moritz, der kein Schmutzkind mehr sein wollte, 1959; Die Suche nach dem wunderbunten Vögelchen, 1960), pisał scenariusze (Simplicius Simplicissimus, Der Nibelunge Not) oraz intensywnie przekładał z węgierskiego i czeskiego^[1]. Od końca lat 60. poświęcił wiele prac E.T.A. Hoffmannowi; interesował się także Novalisem, Tieckiem i Jean-Paulem^[1]. Około 1980 zwrócił się ku psychoanalizie Freuda, popularyzując ją i przyczyniając się do wznowień jego pism w NRD po 1982^[1].

Za jedno z najważniejszych dzieł uznawany jest esej o poezji Georga Trakla – Vor Feuerschlünden. Erfahrung mit Georg Trakls Gedicht (1982), szeroko czytany zarówno w NRD, jak i w RFN. Z notatek pośmiertnie ogłoszono fragment Im Berg. Bericht eines Scheiterns (1991)^[1].

Jego Saians-Fiktschen (1981) zrecenzował Wawrzyniec Sawicki dla „Fantastyki” (12/85, s. 55), opisując zawarte w nim opowiadania jako „interesujące traktaty filozoficzne o przyszości człowieka”.

• Nagroda im. Heinricha Manna (1956)^[2].
• Nagroda Państwowa NRD (III klasy w 1957, II klasy w 1974)^[2].
• Nagroda im. Johannesa R. Bechera (1963)^[2].
• Nagroda Braci Schollów (1982), m.in. za Der Sturz des Engels^[2].

W 1999 przy Berlińskiej Bibliotece Państwowej powołano „Franz-Fühmann-Freundeskreis”, który od 2006 działa jako „Internationaler Franz-Fühmann-Freundeskreis”, zajmujący się popularyzacją i udostępnianiem dorobku autora^[1].

• Paul Alfred Kleinert: Fühmann, Franz. Deutsche Biographie (NDB-online), 1 stycznia 2023. [dostęp 7 listopada 2025]. (niem.).zły zapis daty dostępu
• Fühmann, Franz. Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur. [dostęp 7 listopada 2025]. (niem.).zły zapis daty dostępu
• Fühmann, Franz. DEFA Film Library (University of Massachusetts Amherst). [dostęp 7 listopada 2025]. (ang.).zły zapis daty dostępu