Gładczyn

Gładczyn
osada
Ilustracja
Dwór w Gładczynie, stan z 2010 r.
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

pułtuski

Gmina

Zatory

Liczba ludności (2023)

285[1]

Strefa numeracyjna

29

Kod pocztowy

07-214[2]

Tablice rejestracyjne

WPU

SIMC

0523809[3]

Położenie na mapie gminy Zatory
Mapa konturowa gminy Zatory, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Gładczyn”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Gładczyn”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Gładczyn”
Położenie na mapie powiatu pułtuskiego
Mapa konturowa powiatu pułtuskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Gładczyn”
Ziemia52°40′02″N 21°10′32″E/52,667222 21,175556[4]

Gładczyn – osada sołecka[5] w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim, w gminie Zatory[3][6].

Bezpośrednio przy drodze wojewódzkiej nr 618 Wyszków–Pułtusk znajduje się Gładczyn (do 1945 r. Dobra Gładczyn), na północ Gładczyn Rządowy i na południe, nieco dalej od pozostałych osad, Gładczyn Szlachecki. Podział wynika z dawnych przemian własnościowych[7].

Historia

Wieś, w dawnych źródłach nazywana Gładczyno, istnieje od przełomu XII i XIII wieku[7]. Po raz pierwszy została wymieniona w dokumencie Konrada Mazowieckiego z 1203 lub 1235 r. potwierdzającego nadanie ziem biskupom płockim. Na początku XVI wieku osiedliła się w niej drobna szlachta, zaś na końcu XVIII i na początku XIX wieku osadnicy niemieccy[8].

W XIV wieku Gładczyn znajdował się w rękach rycerskiego rodu Lubiczów, ale w 1452 biskup Paweł Giżycki uzyskał dla Kościoła jej północną część. Dało to początek ugruntowanemu w XVI wieku podziałowi na Gładczyn Szlachecki oraz Gładczyn Biskupi, który po sekularyzacji na początku XIX wieku przemianowano na Gładczyn Rządowy[7].

W lustracji dóbr biskupich z 1670 znajduje się opis wizytacji folwarku w Gładczynie[9].

W II połowie XVIII wieku właścicielem części szlacheckiej był Maciej Domański. Po jego śmierci w 1798 majątek odziedziczyły córki – Anna Szymkowska i Rozalia Mieszkowska. Rozalia w 1804 odkupiła udział siostry, a następnie inne części wsi należące do Stanisława Kownackiego (1805) i Józefa Dąbrowskiego (1808). Po śmierci Rozalii jej majątek przeszedł na jej córki: Angelę Jezierską, Joannę Gniewoszową i Annę Mieszkowską[7].

W 1845 majątek, zakupiony na licytacji, przeszedł w posiadanie rodziny Modzelewskich: najpierw Piotra – rewizora gubernialnego, od 1857 Henryka, od 1862 Wiktora. Ostatnim właścicielem majątku, który przejął go w 1907, był Marian Henryk Modzelewski. W latach 20. XX wieku majątek liczył 670 ha. W rękach Modzelewskich pozostał do 1939[10]. Ostatnią właścicielką, od 1934 samodzielną (po przedwczesnej śmierci męża), była Wanda Modzelewska[11].

Zachował się murowany dwór wzniesiony przez Wiktora Modzelewskiego w latach 1897–1900. Powstał na miejscu drewnianego budynku zaprojektowanego przez Bronisława Massalskiego według wytycznych Julii Modzelewskiej. Jest to parterowy budynek na planie prostokąta, dziewięcioosiowy, z piętrową, trzyosiową częścią środkową poprzedzoną czterokolumnowym gankiem. Dwór był remontowany w latach 80. XX wieku, współcześnie jest opuszczony. Wokół rozciągają się pozostałości parku przebudowanego w 1912 według projektu Stefana Celichowskiego. Całe założenie dworskie wpisane jest do rejestru zabytków[10].

Modzelewscy byli szanowani przez okolicznych chłopów za zaangażowanie społeczne i oświatowe. Wanda Modzelewska, zamieszkała w Gładczynie od 1914, gromadziła przykłady sztuki ludowej Kurpi Białych, z których część przepadła podczas II wojny światowej, a ocalona część została przekazana muzeom. Interesowała się haftem na płótnie i na tiulu, tkactwem, meblarstwem, kowalstwem artystycznym, plecionkarstwem i garncarstwem. Z jej inicjatywy kobiety zaczęły przenosić tradycyjne hafty z koszul na serwety. W 1936 powołała zorganizowaną produkcję chałupniczą, czyli kooperatywę – zalążek spółdzielni zarejestrowanej w 1938 jako Kurpiowska Spółdzielnia Przemysłu Ludowego w Gładczynie z siedzibą w Pniewie. Modzelewska była członkinią zarządu spółdzielni, która do 1939 liczyła 140 osób, stwarzając możliwość pozarolniczego źródła utrzymania wielu rodzin. Po II wojnie światowej spółdzielnia została reaktywowana przez Cepelię i przeniesiona do Pułtuska[11].

W trakcie II wojnie światowej Gładczyn znajdował się w granicach III Rzeszy i podlegał pod rejencję ciechanowską. Wanda Modzelewska została zmuszona do opuszczenia dworu w 1940. Budynek, zajęty przez Niemców, służył jako szpital dla wojska. Modzelewska zamieszkała w pobliskim Gładczynie Rządowym, gdzie przebywała do 1943[12].

We wsi działały tkaczki, m.in. Marianna Dymczyk i Władysława Lusa. Istniał również regionalny zespół „Kurpie Gocie”[8].

Po nacjonalizacji majątku w miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rolne Gładczyn[13].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Raport o stanie gminy Zatory w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 14.
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 309 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. 1 2 GUS. Wyszukiwarka TERYT.
  4. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 33229.
  5. ↑ BIP gminy, sołectwa.
  6. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
  7. 1 2 3 4 Adam Dylewski, Tradycja Mazowsza. Powiat pułtuski. Przewodnik subiektywny, Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki Agencja Wydawnicza „Ergos”, 2012, s. 62–63.
  8. 1 2 Tadeusz Halpern, 100 haseł Puszczy Białej. Informator krajoznawczy, Warszawa 1979, s. 52.
  9. ↑ Maria Żywirska, Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 9.
  10. 1 2 Gładczyn [online], Polskie Zabytki [dostęp 2025-10-13].
  11. 1 2 Wanda Modzelewska, Materiały o kulturze i sztuce ludowej Polski, Elżbieta Miecznikowska (red.), Toruń: Muzeum Etnograficzne im, Marii Znamierowskiej-Prufferowej w Toruniu, 2022, s. 31–33.
  12. ↑ Wanda Modzelewska, Materiały o kulturze i sztuce ludowej Polski, Elżbieta Miecznikowska (red.), Etnografia Ocalona, Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, 2022, s. 11, ISBN 978-83-61891-14-7 [dostęp 2023-09-27].
  13. ↑ Dz. U. z 1990 r. Nr 51, poz. 301 (ISAP).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.