Jarnołtowo

Jarnołtowo
wieś
ilustracja
Państwo

 Polska

Województwo

 warmińsko-mazurskie

Powiat

ostródzki

Gmina

Małdyty

Liczba ludności (2022)

373[1]

Strefa numeracyjna

89

Kod pocztowy

14-330[2]

Tablice rejestracyjne

NOS

SIMC

0481270

Położenie na mapie gminy Małdyty
Mapa konturowa gminy Małdyty, po lewej znajduje się punkt z opisem „Jarnołtowo”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Jarnołtowo”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Jarnołtowo”
Położenie na mapie powiatu ostródzkiego
Mapa konturowa powiatu ostródzkiego, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Jarnołtowo”
Ziemia53°53′48″N 19°39′03″E/53,896667 19,650833[3]
Strona internetowa

Jarnołtowo (dawn. Jarmołtowo, niem. Gross Arnsdorf[4]) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Małdyty. Miejscowość leży w krainie historycznej Prusy Górne.

Zabytki

Kościół w Jarnołtowie

We wsi znajduje kościół gotycki z pierwszej połowy XIV w. jednonawowy, bezwieżowy o masywnych szczytach. Wewnątrz skromny neogotycki wystrój, ołtarz i ambona z 1874 r. Obok wolno stojąca neogotycka dzwonnica z przejazdem bramnym z 1926 roku[5].

W Jarnołtowie znajduje się dąb tzw. „Jagiełły” z XIV wieku. Według opowieści przy tym dębie Jagiełło z wojskiem miał obozować, gdy wędrował do Malborka, aby podbić zamek krzyżacki (informację tę należy traktować w kategorii legendy).

Natura

Jarnołtowskie Góry (niem. Arnsdorfer Berge) – wzgórze o wysokości 141 m, położone na zachód od wsi Barty[6].

Jarnołtowski Las (niem. Gross Arnsdorfer Wald) – las położony na południowy zachód od wsi Jarnołtowo[6].

Jarnołtowski Rów (niem. Haupt Graben) – strumień, prawy dopływ strumienia Trumpina, który wpada do jeziora Ewingi[6].

Historia

Wieś została założona przez komtura dzierzgońskiego Zygharda von Schwarzburga pomiędzy rokiem 1301 a 1311[7] jako wieś czynszowa na 75 włókach. 19 listopada 1334 komtur Gunter von Schwarzburg nadał wsi kolejny przywilej. W czasach krzyżackich wieś należała do komturii dzierzgońskiej (po 1466 przezmarskiej), początkowo do komornictwa Niemoje, a od około 1400 do komornictwa Przezmark[4].

Pierwotna niemiecka nazwa wsi to Arnoldisdorff (dosł. "wieś Arnolda", prawdopodobnie od imienia zasadźcy). Obecna nazwa jest jej spolszczeniem. Kościół powstał już w XIV w. Jarnołtowo było siedzibą parafii.

Od 1525 w okręgu górnopruskim Prus Książęcych (będących lennem Polski) w starostwie przezmarskim. W wyniku wojny pruskiej wieś była niemal całkowicie opuszczona. 1 grudnia 1530 została ponownie lokowana na prawie magdeburskim i nadana Jakubowi von Dieben i jego spadkobiercom[4]. 12 lutego 1543 roku wieś odwiedzili książę Albrecht i biskup Jerzy Polenz.

Od 1742 roku majątek ziemski należał do rodziny von Hülsen[8]. Od ich nazwiska pochodzi nazwa dworu Hülsenhof (dziś przysiółek Przyborowo).

Jarnołtowo (Arnsdorf) na mapie powiatu morąskiego (1818–1975).

Od 1752 w powiecie Morąg (Kreis Mohrungen) jako parafia (Kirchspiele Arnsdorf), która podlegała starostwu (Hauptamt) w Przezmarku i ewangelickim władzom kościelnym w Zalewie. W 1874 parafia jako jednostka administracyjna została zastąpiona gminą zbiorową (Amtsbezirk Arnsdorf). W 1926 obszar dworski (Gutsbezirk Gross Arnsdorf) został przekształcony w gminę wiejską (Gemeinde Gross Arnsdorf), do której w 1929 włączono też Przyborowo i Jarnołtówko[4].

W roku 1782 we wsi odnotowano 32 domy (dymy), natomiast w 1858 w 22 gospodarstwach domowych było 275 mieszkańców. W latach 1937–1939 było 609 mieszkańców.

Od 1818 do 1975 roku wieś należała do powiatu morąskiego. Od 1973 w gminie Małdyty, poczta Połowite. W latach 1946–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

W latach 1945–1946 miejscowość nosiła nazwę Arniewo[9].

Związek z Immanuelem Kantem

Około 1750 roku w Jarnołtowie mieszkał Immanuel Kant, późniejszy wybitny filozof, który w młodości był nauczycielem domowym synów majora Karla Friedricha von Hülsena[10][8].

Fakt ten upamiętniono tu w kwietniu 1994 pamiątkową tablicą. W 2013 we wsi stanęła rzeźba, przedstawiająca królewieckiego filozofa w skali 1:1, wykonana przez Ryszarda Fereńca, rzeźbiarza hobbystę i byłego mieszkańca Jarnołtowa[11].

W 2012 roku w remizie powstało małe Muzeum Kanta.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-06].
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 376 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 44530.
  4. 1 2 3 4 Groß Arnsdorf – GenWiki [online], wiki.genealogy.net [dostęp 2025-10-28].
  5. ↑ Piotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8, s. 258.
  6. 1 2 3 Gustaw Leyding „Nazwy Fizjograficzne”, W: „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.
  7. ↑ Zyghard von Schwarzburg był komturem Dzierzgonia w latach 1301–1306 i 1308-1311.
  8. 1 2 Hülsenowie i Immanuel Kant w Jarnołtowie – Jarnołtowo [online] [dostęp 2025-10-28].
  9. ↑ „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.
  10. ↑ PARAFIA JARNOŁTOWO [online], www.jarnoltowo.org [dostęp 2025-10-28].
  11. ↑ W Jarnołtowie stanęła rzeźba wybitnego filozofa niemieckiego – Małdyty.

Bibliografia

  • Janusz Jasiński, „Historia Królewca, Szkice z XIII–XX stulecia”, Książnica Polska, Olsztyn, 1994, ISBN 83-85702-03-2.
  • „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.