Kargowa

Kargowa

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ratusz w Kargowej
Herb Flaga
Państwo	Polska
Województwo	lubuskie
Powiat	zielonogórski
Gmina	Kargowa
Data założenia	1360
Prawa miejskie	1655
Burmistrz	Marta Paron
Powierzchnia	4,55 km²
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość	3768[1] 828,1 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 68
Kod pocztowy	66-120
Tablice rejestracyjne	FZI
Położenie na mapie gminy Kargowa Kargowa
Położenie na mapie Polski Kargowa
Położenie na mapie województwa lubuskiego Kargowa
Położenie na mapie powiatu zielonogórskiego Kargowa
52°04′19″N 15°51′55″E/52,071944 15,865278[2]
TERC (TERYT)	0809044
SIMC	0988448
Strona internetowa

Kargowa – miasto w Polsce położone w powiecie zielonogórskim, w województwie lubuskim, siedziba gminy Kargowa, położone w Kotlinie Kargowskiej, nad Obrzycą.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 4,55 km²^[3].

Kargowa leży w historycznej Wielkopolsce^[4].

W okolicy Kargowej znajdują się trzy jeziora: Linie, Zacisze i Wojnowskie.

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w dokumencie z 1360 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Cargowo”, 1400 pod obecną nazwą Kargowa, 1434 Gargowa, 1443 Dargowa, 1510 Tharghowa, 1580-1581 „Kargowa”, 1619 „Kargowo”^[5][6].

Według językoznawców nazwa miasta pochodzi od nazwy osobowej „Karg, Karga, Kargol” z Sufiksem „-owo, -owa”. W XVI wieku występowały wahania rodzaju nijakiejo i żeńskiego. Od nazwy miejscowej Kargowa, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Kargowskich, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości^[5][6].

W 1641 miejscowość została zakupiona przez starostę gnieźnieńskiego hrabiego Jerzego Unruga i nazwana od jego nazwiska Unrugowem. W 1661 król polski Jan II Kazimierz Waza w uznaniu zasług Krzysztofa Unruga podczas potopu nadał miejscowości Unrugowo prawa miejskie ^[7]

Po rozbiorach Polski pruska administracja urzędowo wprowadziła zgermanizowaną nazwę „Unruhstadt” utworzoną od nazwy polskiej. W 1846 odnotowano nazwy polskie we fragmencie „Kargowa górna, Kargowa dolna dwie wsi, Kargowa miasto”. W 1882 odnotowano polską nazwę „Kargowa” oraz niemiecką „Karge”. W XX wieku notowano także polskie i niemieckie nazwy: na miasto „Kargowa – Unruhstadt”, oraz na sąsiadujące osady „Kargowa Dolna – Niederdorf”, „Kargowa Górna – Oberdorf”, „Kargowa wieś – Karge”^[6].

Tereny, na których powstała miejscowość były jednak zasiedlone wcześniej. Na obszarze Kargowej Starej archeolodzy zidentyfikowali pozostałości po średniowiecznym grodzisku^[5].

Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Początkowo była wsią szlachecką, własnością polskiej szlachty wielkopolskiej z rodu Kotwiczów, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko Kargowskich. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1463 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1408 leżała w w parafii Niałek Wielki, a później w parafii Kopanica^[5].

W 1360 w dokumencie sądowym odnotowano pierwszą wzmiankę o istnieniu osady, której właścicielem był wówczas Dzierżykraj - świadek w procesie. Od XV wieku właścicielami miejscowości był ród Kotwiczów. W latach 1400–1402 zanotowano Witka Kotwicza, nazwanego również Wojtkiem. W 1400 był on w sporze sądowym z Przybysławem Gryżyńskim, a w 1402 w sporze z Grzymkiem Brodzkim o 50 grzywien poręki. W latach 1408–1444 właścicielami w miejscowości byli Nikiel Kargowski oraz jego brat niedzielny Bernard lub Burchard Kotwicz. W 1439-1453 właścicielem wsi był Wincenty Kargowski. W 1451 kupił on za 300 grzywien połowę Kargowej od braci Jana i Wincentego z Goździchowa i Puszczykowa koło Wielichowa^[5].

W XV wieku miejscowość leżała blisko granicy Polski oraz księstwa głogowskiego. W 1453 Wincenty z Kargowej oraz z Kolska leżącego wówczas w księstwie oraz Wojciech Jarogniewski z Jaromierza polubownie rozgraniczyli Kargową z Jaromierzem. W 1463 Jędrzych lub Henryk zwany Kargowskim zapisał swojej żonie Katarzynie po 30 grzywien posagu oraz wiana na połowie wsi^[5].

W latach 1466-1467 odnotowany został Wincenty syn zmarłego Wincentego z Kargowej. W 1466 był w sporze sądowym z Jerzym Szczepankowskim ze Szczepankowa koło Śmigla. W 1467 Wincenty Kargowski wraz ze stryjami Andrzejem, który był prawdopodobnie identycznym z Henrykiem Kotwiczem z Kargowej oraz Mikołajem Dłuskim z rodu Kotwiczów ze wsi Długie Stare oraz wujami Filipem z Chobienic, Mikołajem z Tomic chorążym poznańskim i Janem Czackim zapisał czynsz roczny w kwocie 6 grzywien Małgorzacie, Barbarze i Jadwidze córkom Mikołaja Godziemby z Trzcianki koło Opalenicy i z Puszczykowa koło Wielichowa^[5].

W 1480 Barbara córka zmarłego Jana Niemierzy Kopanickiego z Lubosza, tenutariusza w Kopanicy, żona Floriana z Żychlina w powiecie koneckim sprzedała swej matce Katarzynie, wdowie po Janie Niemierzy Kopanickim za 700 złotych węgierskich Kargową i 1/4 łąk w Chwalimiu. W 1503 Katarzyna wdowa po Janie Niemierzy Kopanickim dała swej córce Barbarze Kopanickiej żonie Mikołaja z Lubienia, podkomorzego brzeskiego całą wieś Kargowę, która stanowiła jej posag oraz wiano, a Mikołaj z Lubienia jej drugi zięć zapisał jej na wsi Kargowa czynsz roczny w kwocie 14 grzywien oraz świadczenia: 6 kop serów, kamień masła oraz wszystkie należne z tej wsi kury i jaja. W 1503 Barbara wdowa po Florianie Kopanickim zwanym też Żychlińskim, a żona Mikołaja z Lubienia wraz z wujem Abrahamem Zbąskim i stryjem Stanisławem Mnyskim ze wsi Mnichy dała wsie Kargowa i Chwalim swojemu drugiemu mężowi w dożywocie; dzieci zmarłego Floriana Żychlińskiego, jeżeli będą chciały dokonać równego podziału majątku z dziećmi Mikołaja z Lubienia, muszą im przedtem zapłacić 400 złotych węgierskich. W 1513 król polski Zygmunt I Stary zatwierdził podział dóbr ojczystych Kargowa i Chwalim oraz dóbr królewskich Kopanica i innych do podziału pomiędzy braci Wojciecha i Jana z Żychlina^[5].

W 1528 ustalono przebieg granicy z Klinicami leżącymi wówczas w księstwie głogowskim wzdłuż rzeki Mościska, która wypływała z Wielkiego Lasu identyfikowanego z okolicami obecnej wsi Karszyn. W 1554 odnotowano kopce narożne wsi Kargowa, Kopanicy i Uścia należącego do Jaromierza, które stały nad rzeką Obrzycą. W latach 1542–1603 granica Kargowej z Kopanicą przebiegała w pobliżu ostrowu oraz lasu zwanego Dźwinne. W 1571 podkomorzy wytyczył granicę między Kargową a częścią Chwalimia należącego do cystersów z Obry. Przebiegała ona od kopca na wzgórzu Strzyżyna przy ujściu rzeki Mościska do rzeki Głogownik^[5].

Zachowały się historyczne zapisy z rejestrów podatkowych dotyczących miejscowości. W 1510 dokumenty podatkowe odnotowały w Kargowej 9 półłanków osiadłych i 8 półłanków opustoszałych, 2 karczmy, młyn opustoszały o jednym kole oraz folwark. W 1530 odnotowany został pobór podatków z 3 łanów. W 1563 pobór z 4 łanów, karczmy, młyna wodnego walnego o jednym kole. W 1564 w miejscowości odnotowano 7 łanów. W 1581 miał miejsce pobór z 4 łanów, 1/4 łana należącego do karczmy, a także od 7 zagrodników, 5 komorników, jednego najemnego robotnika zwanego ratajem, 4 rzemieślników, rybaka, owczarza wypasającego 80 owiec, młyna walnika o jednym kole, piłę o jednym kole, wyszynk gorzałki oraz wiatraka dorocznego^[5].

Miejscowość położona była w 1581 roku w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczpospolitej Obojga Narodów^[8].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego.

• 1637 – z nadania przez króla Władysława IV miejscowość otrzymuje przywilej organizacji czterech jarmarków w roku i jednego targu w tygodniu
• 1641 – miejscowość zostaje zakupiona przez starostę gnieźnieńskiego hrabiego Jerzego Unruga i nazwana Unrugowem (miasto pozostaje własnością rodziny Unrugów od 1661 do 1837 roku)
• 1661 – Kargowa (Unrugowo) otrzymała pełne prawa miejskie z nadania króla Jana Kazimierza w uznaniu zasług Krzysztofa Unruga podczas potopu. Osiedleńcami byli głównie uciekinierzy ze Śląska, którzy byli prześladowani za przekonania religijne^[9]. Miasto było położone na granicy Brandenburgii i Śląska przy szlaku z Poznania przez Wolsztyn i Gubin do Drezna, toteż pełniło rolę komory celnej i miejsca postoju podczas podróży do Drezna władców Polski Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa. Taki stan rzeczy powodował, że w mieście stacjonował stały posterunek kompanii piechoty.

• 1793 – w wyniku II rozbioru Polski miasto trafia pod administrację Królestwa Prus
  • 27 stycznia – polska kompania piechoty dowodzona przez kapitana Stefana Więckowskiego obsadziła ratusz i otworzyła ogień do wkraczającego do miasta batalionu pruskiego przeciwstawiając się zajmowaniu przez Prusaków ziem polskich^[10]
• 1807 – Kargowa należy do Księstwa Warszawskiego
• 1815 – w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego trafia ponownie do Królestwa Prus
• 1818 – miasto staje się częścią powiatu babimojskiego
• 1919 – miasto zostaje opanowane przez powstańców wielkopolskich, lecz ze względu na wyraźną przewagę ludności niemieckiej Traktat wersalski pozostawia je w granicach Niemiec w ramach Marchii Granicznej Poznań-Prusy Zachodnie.
• 1938 – Wskutek likwidacji Prowincji Marchia Graniczna Kargowa włączona zostaje do powiatu sulechowsko-świebodzińskiego
• 1945 – miasto ponownie włączone do Polski; większość dotychczasowych mieszkańców zostaje wysiedlonych do Niemiec. Po zasiedleniu miasta ludnością narodowości polskiej nastąpił rozwój przemysłu spożywczego (największym pracodawcą była przez wiele lat Fabryka Cukrów "Dąbrówka" – obecnie oddział Nestlé)^[11].

Liczba mieszkańców przed 1945 r.

• 1815 – 1518 mieszkańców
• 1858 – 1920 mieszkańców
• 1885 – 1604 mieszkańców
• 1934 – 1807 mieszkańców

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 3658 mieszkańców^[12].

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Kargowa liczyła 3768 mieszkańców^[1].

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są^[14]:

• miasto, w tym rynek, układ urbanistyczny i zabudowa z XVIII i XIX wieku
• kościół poewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem św. Maksymiliana Kolbego, klasycystyczny, z XVIII w.; przebudowywany w latach 1801–1805, wieża dobudowana w 1832, ul. Górna 2
• ratusz, z XVII w, przebudowany w 1856 roku

• zespół pałacowy, z XVIII wieku:
  • pałac, późnobarokowy pałac z lat 1731–1733, zbudowany na polecenie króla Augusta II Mocnego według projektu Johanna Christopha Knöffela. Pałac zbudowany w pobliżu wcześniejszej rezydencji rodu Unrugów i miał pełnić rolę rezydencji królewskiej w czasie podróży króla na trasie Drezno-Warszawa, jednak śmierć króla w 1733 roku spowodowała przerwanie zaawansowanej budowy. Pałac został spalony przez okoliczną ludność w 1735 roku i następnie odbudowany z uproszczeniem detalu. W 1837 roku zaborcy pruscy przymusowo przejęli pałac by odsprzedać go w ręce niemieckie. W skład zabudowań pałacowych wchodzą również:
  • spichlerz
  • oficyna z drugiej połowy XVIII w.
  • park krajobrazowy z zabytkową aleją lipową oraz wyjątkowo okazałym bukiem odmiany czerwonolistnej, prawdopodobnie drugim najgrubszym w kraju, to drzewo o obwodzie 685 cm (w 2012)^[15]
• domy szczytowe, ul. 27 Stycznia nr 5b; 4, 11, 12, 14, 15, 16, szachulcowe, z około 1800 roku, XVIII wieku, nr 18, 19, 36, szachulcowo-murowane z połowy XIX wieku

inne zabytki:

• synagoga
• cmentarz żydowski
• kościół pw. św. Wojciecha, neogotycki z 1892 roku.
• stacja kolejowa, nieczynna z XIX wieku

Miejscowość leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 32, drogi wojewódzkiej nr 313 oraz drogi wojewódzkiej nr 314.

Przez miasto przebiega nieczynna linia kolejowa Sulechów – Wolsztyn (przewozy pasażerskie zawieszono w 1994)^[16].

W ratuszu działa izba pamięci.

Ofertę kulturalną zapewnia Gminny Ośrodek Kultury^[17]

Od 1947 roku istnieje tu Miejski Klub Sportowy „Cargovia” Kargowa, który występuje w klasie okręgowej^[18].

• Kościół rzymskokatolicki:
  • parafia św. Wojciecha
• Świadkowie Jehowy:
  • zbór Kargowa (Sala Królestwa ul. Ogrodowa 4)^[19][20]

• Powiat babimojski
• Kargowa – stacja kolejowa

• Tomasz Jurek: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I – Ł), zeszyt 2, hasło „Kargowa”. Wrocław: Ossolineum, 1991, s. 136-139.
• Kazimierz Rymut: Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany, Tom IV J-Kn, hasło „Kargowa”. Kraków: Polska Akademia Nauk Instytut Języka Polskiego, 2001, s. 336. ISBN 83-87623-68-7.

• Kargowa w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
• kargowa.pl
• Pałac Kargowa. lukaszmalkiewicz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-03)].
• Kargowa (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 839 .
• Obrona Kargowej 12 lutego 1919 r. (mapa) – Powstanie Wielkopolskie 1918-9 (strona Instytutu Pamięci Narodowej)