Kolory liturgiczne

Kolory liturgiczne – w chrześcijaństwie uznawane są za symbole liturgiczne, mają uzewnętrzniać charakter sprawowanych obrzędów, a także wyrazić dynamikę roku liturgicznego. Stosowanie kolorów liturgicznych dotyczy przede wszystkim szat liturgicznych oraz wystroju kościoła.

Kolory liturgiczne i czas ich stosowania w Kościele katolickim obrządku rzymskiego (łacińskiego) reguluje Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, jeśli chodzi o Nowy Ryt. Dokument ten w punkcie 346 zaznacza, iż „co do kolorów szat liturgicznych, należy zachować tradycję” i wymienia sześć kolorów liturgicznych:

• biały – w okresie Bożego Narodzenia oraz Zmartwychwstania. W święta Pańskie (np. Msza Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek), maryjne, aniołów, świętych (nie męczenników), w święta: Wszystkich Świętych, Jana Chrzciciela, Jana Ewangelisty, Nawrócenia św. Pawła oraz Katedry Św. Piotra, a także w czasie mszy obrzędowych (jeżeli nie mają własnych kolorów). Wykorzystywany jest również w mszach pogrzebowych dzieci, a także dorosłych (zgodnie z wolą zmarłego) oraz podczas udzielania sakramentów chrztu i małżeństwa;
• zielony – w okresie zwykłym;
• czerwony – w Niedzielę Męki Pańskiej, Wielki Piątek, Uroczystość Zesłania Ducha Św., święta Apostołów, Ewangelistów i Męczenników, w mszach o tematyce związanej z Duchem Świętym (np. msza obrzędowa bierzmowania), w mszach o Męce Pańskiej i Krzyżu Świętym, a także wyjątkowo podczas niektórych uroczystości pogrzebowych w Rzymie (np. pogrzebu zmarłego papieża)^[1];
• fioletowy – w okresie adwentu i wielkiego postu oraz może być stosowany w mszach za zmarłych – zależnie od lokalnych zwyczajów^[1];
• czarny – może być stosowany w mszach za zmarłych – zależnie od lokalnych zwyczajów^[1];
• różowy – może być stosowany w III niedzielę adwentu (→ Gaudete) oraz IV niedzielę wielkiego postu (→ Laetare) – zależnie od lokalnych zwyczajów^[1].

Oprócz wyżej wymienionych kolorów, obecnie obowiązujące przepisy liturgiczne dopuszczają także stosowanie szat liturgicznych w kolorze złotym i srebrnym. Choć barwy te w ogóle nie pojawiają się w obowiązującym kanonie kolorów liturgicznych, to jednak OWMR w punkcie 346 podaje, iż „w dni bardziej uroczyste można używać okazalszych szat liturgicznych, chociaż nie są w kolorze dnia”. Zasada ta została potwierdzona i doprecyzowana w Instrukcji Redemptionis Sacramentum^[2]. Zgodnie z punktem 127 tego dokumentu, dla zachowania dziedzictwa Kościoła, możliwość stosowania w dni świąteczne okazalszych szat liturgicznych dotyczy z zasady szat zabytkowych, uszytych przed wielu laty, a rozszerzanie jej na nowe szaty tego rodzaju nie może naruszać przyjętych zwyczajów poprzez stosowanie form i kolorów podyktowanych kryteriami czysto subiektywnymi, nie mających żadnego umocowania w tradycji, a tym samym osłabiać ogólnego sensu tego przepisu (warunkiem podstawowym jest tu „dzień bardziej uroczysty”) – niedopuszczalne jest zatem np. używanie szat koloru złotego w zwykłe dni czy też nie mająca żadnego uzasadnienia prawnego praktyka stosowania ornatów barwy niebieskiej w święta maryjne. Szaty liturgiczne koloru złotego i srebrnego mogą być stosowane wymiennie z szatami białymi, zielonymi i czerwonymi, ale nigdy z fioletowymi i czarnymi, a z tymi pierwszymi tylko i wyłącznie w czasie najważniejszych, szczególnie uroczystych celebracji^[3][4][5].

W klasycznym rycie rzymskim, mimo że również występuje 6 kolorów liturgicznych, to czasem w rycie posoborowym zakłada się szaty innego koloru liturgicznego niż te w klasycznym rycie:

• biały – w okresie Bożego Narodzenia oraz Zmartwychwstania. W święta Pańskie, maryjne (często z niebieskimi akcentami), aniołów, świętych (nie męczenników), w Wielki czwartek i w wielką sobotę (wnosząc trianguł/paschał do kościoła oraz na mszy w  wigilię paschalną), w święta: Trójcy Przenajświętszej, Boże ciało, Wszystkich Świętych, Narodzenia Jana Chrzciciela, Jana Ewangelisty, Nawrócenia św. Pawła oraz Katedry Św. Piotra, w mszach wotywnych o Najświętszej Maryi Pannie, o Trójce Przenajświętszej, o Aniołach, o Św. Józefie, o Najświętszym Sercu Pana Jezusa, o Niepokalanym Sercu N. M. P., o Najświętszym Sakramencie, o Chrystusie, Najwyższym i Wiecznym Kapłanie, na konsekrację i rocznicę poświęcenia kościoła a także w czasie mszy obrzędowych (jeżeli nie mają własnych kolorów) oraz podczas udzielania sakramentów chrztu i małżeństwa, diakonatu, prezbiteratu i sakry, w wigilię Wniebowstąpienia Pańskiego. Podczas nabożeństw majowych, czerwcowych, różańca i wystawienia Najświętszego Sakramentu;
• zielony – w okresie po Zesłaniu Ducha Świętego i w okresie po Objawieniu;
• czerwony – w procesję w Niedzielę Palmową, Uroczystość Zesłania Ducha Św. wraz z oktawą, święta Apostołów (bez św. Jana apostoła i ewangelisty), Ewangelistów i Męczenników, w mszach wotywnych o Duchu Świętym, o śś. Piotrze i Pawle, o wszystkich apostołach, o Krzyżu świętym, o Męce Pańskiej, msza obrzędowa bierzmowania, w mszach o Męce Pańskiej i Krzyżu Świętym, w uroczystość Najdroższej Krwi Chrystusa i nabożeństwa lipcowego a także podczas pogrzebu zmarłego papieża, w wigilię Zesłania Ducha Świętego;
• fioletowy – w okresie adwentu, przedpościa i wielkiego postu, podczas mszy w niedzielę palmową, w mszach wotywnych o Rozkrzewienie wiary i w czasie śmiertelności lub zarazy, również w suche dni (oprócz tych które wypadają w oktawie Zesłania Ducha Świętego), w 2. dzień dni krzyżowych, podczas chrztu, święceń subdiakonatu, w wielki piątek podczas rozdawania komunii, w wielką sobotę podczas nabożeństwa wielkosobotniego oraz podczas Świętego Oficjum przed Nieszporami oraz we wspomnienie M. B. Bolesnej (w wielkim poście), we wigilię Narodzenia Św. Jana Chrzciciela, Śś. apostołów Piotra i Pawła, Wniebowzięcia N. M. P., św. Wawrzyńca, Bożego Narodzenia. Często też podczas drogi krzyżowej i gorzkich żali. Stosowany jest także podczas różnych nabożeństw odbywających się przed mszą, np. posypanie głów popiołem albo poświęcenie świec w Oczyszczenie NMP (2 lutego). Również przy chrzcie się zakłada szaty w tym kolorze podczas modlitw odbywających się przed kościołem/ przy drzwiach kościoła;
• czarny – w Wielki Piątek (przez większą część nabożeństwa),w mszach pogrzebowych, podczas egzekwii, mszach codziennych za zmarłych, w dzień zaduszny;
• różowy – w III niedzielę adwentu (→ Gaudete) oraz IV niedzielę wielkiego postu (→ Laetare).^[6]

W niektórych katolickich rytach występuje kolor żółty (w bardzo uroczyste dni) oraz szary ^[7](w V niedzielę wielkiego postu czyli I niedzielę Męki Pańskiej).

W Kościołach ewangelickich, anglikańskich i starokatolickich symbolika kolorów jest bardzo zbliżona. W niektórych Kościołach używa się dodatkowo niebieskiego koloru w święta Maryjne oraz w okresie Adwentu.

W Kościele Katolickim Mariawitów używa się wyłącznie koloru białego i fioletowego, ten ostatni używany jest podczas nabożeństw żałobnych.

Tradycja bizantyjska (np. Cerkiew greckokatolicka) używa pięciu kolorów liturgicznych:

• białego (srebrnego) – na największe święta, takie jak Pascha (Wielkanoc) czy Boże Narodzenie;
• żółtego (złotego) – najczęściej w czasie roku liturgicznego;
• czerwonego – szczególnie w Wielkim Poście, a także na pogrzebach;
• niebieskiego – w czasie świąt maryjnych;
• zielonego – raz w roku w święto Pięćdziesiątnicy (Zesłanie Ducha Świętego).

• Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów: Rzeczy potrzebne do sprawowania mszy świętej. [w:] Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego z trzeciego wydania Mszału Rzymskiego, Rzym 2002 [on-line]. KKBiDS, 6 listopada 2003. [dostęp 2012-03-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].

Liturgia rzymska Kościoła katolickiego

obrzędy liturgiczne	msza Novus Ordo Missae klasyczny ryt rzymski inne obrzędy sakramentów chrzest bierzmowanie sakrament pokuty i pojednania namaszczenie chorych sakrament święceń sakrament małżeństwa inne liturgia godzin sakramentalia
paramenty liturgiczne	kielich patena puszka (cyborium) kustodia melchizedek monstrancja konopeum naczynie na krzyżmo waskulum ampułki trybularz (kadzielnica) łódka aspersorium kropidło dzwonki mszalne tintinnabulum baldachim umbraculum sztandar procesyjny feretron relikwiarz krzyż procesyjny
księgi liturgiczne	mszał rytuał pontyfikał brewiarz ewangeliarz lekcjonarz kolektarz graduał antyfonarz martyrologium psałterz sakramentarz agenda liturgiczna rubrycela
bielizna kielichowa	korporał palka puryfikaterz ręczniczek welon kielichowy bursa
szaty liturgiczne	humerał alba cingulum manipularz (sudarium) tunika (tunicella) stuła dalmatyka ornat kapa (pluwiał) pierścień pektorał pastorał mitra paliusz welon naramienny (tuwalnia)
strój chórowy	sutanna koloratka biret komża rokieta mucet piuska habit coculla
szaty papieskie	Pierścień Rybaka camauro subcinctorium falda fanon mantum tiara
powiązane pojęcia	ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego rok liturgiczny kolory liturgiczne nabożeństwa