Krzyżmo

Krzyżmo jest niezbędne do sprawowania katolickich sakramentów bierzmowania i chrztu oraz odgrywa ważną rolę przy święceniach kapłańskich. Nowo wyświęceni kapłani są namaszczani krzyżmem na dłoniach, a nowo konsekrowani biskupi — na czole. Krzyżmo jest używane także przy konsekracji kościołów i ołtarzy.

W liturgii sprawowanej według form sprzed Soboru Watykańskiego II, wciąż stosowanej przez niektóre wspólnoty kościelne, użycie krzyżma przy udzielaniu święceń kapłańskich różniło się od formy obecnej: kapłani byli namaszczani na dłoniach wyłącznie olejem katechumenów, a biskupi — zarówno na głowie, jak i na dłoniach — krzyżmem.

Przed reformami Soboru Watykańskiego II krzyżmo musiało być stosowane do konsekracji pateny i kielicha. Czynnością tą mógł dokonać wyłącznie biskup lub kapłan z odpowiednimi uprawnieniami. Zgodnie z nowymi rubrykami wystarczy zwykłe błogosławieństwo, choć nadal wolno biskupowi konsekrować krzyżmem.

Krzyżmo sporządzane jest z oliwy z oliwek i jest aromatyzowane wonnym perfumem, zazwyczaj balsamem. W normalnych okolicznościach krzyżmo jest konsekrowane przez biskupa w obecności prezbiterium podczas Mszy Krzyżma, odbywającej się w Wielkim Tygodniu, zazwyczaj rano w Wielki Czwartek. Na tej samej Mszy błogosławione są olej katechumenów i olej chorych.

Mszał Rzymski przewiduje dwie modlitwy^[2] konsekracji krzyżma świętego, z których każda składa się z dwóch części. Pierwsza część ma charakter anaforyczny, czyli wychwalający dzieła Boże w historii zbawienia. Druga część ma charakter epikletyczny, czyli przywołuje zstąpienie mocy Bożej dla uświęcenia oleju.

Święte oleje przechowywane są zazwyczaj w specjalnych naczyniach zwanych chrismariami, umieszczanych w szafkach liturgicznych. Dostarczane kapłanom do duszpasterskiego użytku są przekazywane w mniejszym naczyniu z trzema przegrodami, zwanym „zasobnikiem olejowym".

Święta Ampułka

Święta Ampułka (Sainte Ampoule) to szklana fiolka, która — od jej pierwszego odnotowanego użycia przez papieża Innocentego II przy namaszczeniu Ludwika VII w 1131 r. aż po koronację Ludwika XVI w 1775 r. — zawierała olej do namaszczania królów Francji. Przy każdej koronacji jedna kropla tego oleju była mieszana z krzyżmem. Legenda głosi, że Ampułka zstąpiła z nieba, aby namaścić Chlodwiga I po jego nawróceniu na chrześcijaństwo. Przechowywana w Opactwie Saint-Remi w Reims, Ampułka została zniszczona w 1793 r. podczas rewolucji francuskiej; pozostałości jej zawartości umieszczono w nowym relikwiarzu wykonanym na koronację Karola X i od 1906 r. przechowuje się je w arcybiskupstwie Reims.

Głównym zastosowaniem krzyżma w kościołach ewangelicko-luterańskich i anglikańskich jest ryt namaszczenia jako część chrztu, nawet niemowląt. Krzyżmo jest stosowane także przy bierzmowaniu, choć praktyka ta nie jest powszechna w anglikańskich wspólnotach o tradycji ewangelikalnej.

Liturgia Kościoła Anglii stwierdza: „Olej zmieszany z aromatycznymi korzeniami (tradycyjnie zwany krzyżmem), wyrażający błogosławieństwa ery mesjańskiej i bogactwo Ducha Świętego, może być użyty wraz z bierzmowaniem".^[3] W liturgii ordynacji kapłanów Kościoła Anglii przewidziano, że „Biskup może namaścić dłonie każdego nowo wyświęconego kapłana". Biskupi są namaszczani na głowie.

Szczególnie ważnym zastosowaniem krzyżma w anglikanizmie jest namaszczenie podczas koronacji monarchy brytyjskiego. Arcybiskup Canterbury namaszcza władcę na głowę, dłonie i serce. Anglikanie uważają ten obrzęd za najświętszy moment całej ceremonii, zasłaniany przed wzrokiem wiernych baldachimem. Nie był filmowany podczas koronacji królowej Elżbiety II w 1953 r. Podczas koronacji Karola III w maju 2023 r. zastosowano specjalnie wykonane przenośne ekrany. Olej użyty przy tej koronacji został konsekrowany przez Patriarchę Jerozolimy i arcybiskupa anglikańskiego w Jerozolimie w Bazylice Grobu Świętego.^[4] Nie zawierał składników odzwierzęcych — oliwę aromatyzowano olejkami eterycznymi z sezamu, róży, jaśminu, cynamonu, neroli i benzoe, a także kwiatem pomarańczy.

W praktyce liturgicznej współczesnych Kościołów prawosławnych krzyżmo (miro) odgrywa rolę w wielu nabożeństwach i sakramentach. Pierwszym sakramentem, w którym jest używane, jest miropomazanie — drugi z trzech sakramentów inicjacji (chrztu, miropomazania i Boskiej Eucharystii). W prawosławiu miropomazanie musi być kanonicznie udzielane łącznie z chrztem, z wyjątkiem przypadku konieczności. Błogosławieństwo biskupa nad krzyżmem pełni tu rolę zastępczą wobec bezpośredniego nałożenia rąk.

Krzyżmo jest przygotowywane wyłącznie pod nadzorem zwierzchnika odpowiedniej Cerkwi autokefalicznej^[5]. Poświęcenie mira przysługuje wyłącznie biskupom i jest dokonywane nie częściej niż raz w roku — w Wielkim Tygodniu. Miro powstaje z wielu składników, co ma symbolizować różnorodność i bogactwo darów Ducha Świętego.^[6]

Kościół prawosławny przygotowuje miro w czasie Wielkiego Tygodnia, a kulminacja następuje podczas Boskiej Liturgii w Wielki Czwartek, gdy miro jest wnoszone w Wielkim Wejściu i umieszczane na ołtarzu. Składa się przede wszystkim z oliwy z oliwek z dodatkiem licznych aromatów, wzorowanych na oleju namaszczenia opisanym w Księdze Wyjścia (Wj 30,22–33).

Patriarchat Konstantynopolitański przygotowuje krzyżmo mniej więcej raz na 10 lat, według starożytnej receptury obejmującej 64 składniki.^[8] Płomień do podgrzania mieszaniny pochodzi ze spalania starych i zniszczonych ikon.^[9] Przygotowaniem kieruje komisja zwana Kosmētores Myrepsoí (Κοσμήτορες Μυρεψοί, „Dziekani Perfumiarze"), na czele z Árchōn Myrepsós — „Panem Perfumiarzem". Świeccy członkowie komisji przechodzą rodzaj tymczasowej ordynacji i przez czas czterodniowej posługi noszą nadany przez patriarchę złoty „Krzyż Posługi". Do przygotowania używa się trzech miedzianych kotłów: największy zawiera oliwę, najmniejszy — wodę z aromatami, a środkowy — wino, które pozwala oleju wrzeć bez ryzyka zapłonu. Gotowe miro jest przechowywane w srebrnych naczyniach w kaplicy Świętego Andrzeja i rozdzielane wszystkim biskupom.

W tradycji rosyjskiej do każdego naczynia z nowym mirem dolewa się kilka kropel starego mira, co symbolizuje nieprzerwaną łączność Kościoła rosyjskiego z greckim, od którego otrzymał pierwsze konsekrowane miro.^[10]

Dawniej miro było używane także do namaszczania prawosławnych monarchów podczas koronacji. Wprowadzenie namaszczenia do ceremoniału koronacyjnego w Bizancjum nastąpiło stosunkowo późno — po łacińskiej okupacji Konstantynopola, na wzór zachodniej praktyki.

W Apostolskim Kościele Ormiańskim krzyżmo jest konsekrowane co siedem lat jesienią w Katedrze w Eczmiadzynie w Armenii.^[11]

W Malankara Ortodoksyjnym Kościele Syryjskim uważa się, że Chrystus nauczył apostołów, jak konsekrować miro. Zgodnie z tradycją primat konsekruje krzyżmo w obecności dwunastu kapłanów symbolizujących dwunastu apostołów, dwunastu kadzielnic symbolizujących głoszenie Ewangelii oraz dwunastu lamp i dwunastu wachlarzy.^[12]