Księżacy

Kasztelania łowicka, potwierdzona jako uposażenie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego już w 1138 r.^[17], była do XIII w. pokryta gęstą puszczą. Do miejscowości istniejących przed kolonizacją puszczy przeprowadzoną przez arcybiskupów Aniela Maria Chmielińska zaliczyła jedynie Miedniewice i Łowicz^[18]. Osadnictwo na jej terenie zaczęło rozwijać się w XIV w. za rządów arcybiskupów Janisława oraz Jarosława Bogorii Skotnickiego^[19]; w połowie XIV w. w dobrach łowickich i skierniewickich istniało już 96 zamieszkałych wsi, co stanowi 4/5 miejscowości z końca XVII w. Rozwój osadnictwa ułatwiło m.in. położenie dóbr pośród lasów, które chroniły je przed spustoszeniami wojennymi^[20]. Wg Renaty Marciniak-Firadzy do dóbr arcybiskupstwa mogli wówczas napływać osadnicy z Mazowsza, północnej Małopolski, ziemi sieradzkiej, łęczyckiej, Wielkopolski, a w szczególności z Kujaw, przyczyniając się do powstania w ich obrębie wyjątkowego obszaru etnograficznego i dialektologicznego^[21].

Arcybiskupstwo gnieźnieńskie, mając duże dochody, zakładało na terenie dóbr łowickich i skierniewickich liczne folwarki. Pierwszy spis dóbr arcybiskupstwa, w tym kasztelanii łowickiej, powstał w początku XVI w. za rządów arcybiskupa Jana Łaskiego. Kasztelania łowicka składała się wówczas z ośmiu kluczy; pańszczyzny dochodziły do dwóch dni z półłanka, jednak w licznych wsiach kmiecie musieli stawać do pracy na każde żądanie zarządów folwarcznych^[20]. Arcybiskup gnieźnieński, nie chcąc odstąpić od opłacalnych dla siebie robocizn, rozumiejąc jednak przeciążenie kmieci, wydał specjalną ustawę o robociznach nadającą im przywilej, dzięki któremu nie mogli być karani, dopóki ich wina nie została dowiedziona sądownie. Wg Anieli Marii Chmielińskiej korzystając z przywileju, w celu zaskarżenia wyroku starostów niejednokrotnie udawali się do samej kapituły metropolitarnej w Gnieźnie^[22].

Arcybiskupi, jako wyjątkowo wyrozumiali panowie, stawiali się za swoimi poddanymi chcąc widzieć w nich ludzi zamożnych. Szczególną dbałością o włościan wsławili się m.in. Wacław Leszczyński, który zaopatrywał chłopów w inwentarz i odbudowywał ich domostwa po potopie szwedzkim oraz Michał Poniatowski, który chcąc dać ludności nowe źródło zarobku, założył fabrykę sukna w Skierniewicach oraz fabrykę płótna w Łowiczu. W początku XVI w. stosunkowo wysokie pańszczyzny zaczęto częściowo znosić, zastępując je czynszem^[23].

Pierwsze poświadczone użycie nazwy księstwo łowickie (łac. Ducatus Loviciensis), od której wzięła się nazwa Księżacy, miało miejsce w 1739 w inwentarzach dóbr arcybiskupstwa^[24]. Spisy dóbr z tego okresu potwierdzają względną zamożność gospodarzy księżackich. W 1777 r. w 125 wsiach księstwa łowickiego były 1723 włóki osiadłe, na których mieszkało 14,089 poddanych gospodarujących w 1750 gospodarstwach. W gospodarstwach chłopskich duża była liczba czeladzi, np. w kluczu chruślińskim na jednego gospodarza przypadało średnio ok. 2, oraz bydła – np. w kluczu łowickim średnio prawie każdy gospodarz posiadał konia oraz więcej niż dwie krowy^[23].

W 1820 car Aleksander I nadał dawne dobra arcybiskupstwa swojemu bratu, wielkiemu księciu Konstantemu, nadając im oficjalnie nazwę księstwo łowickie. W 1838 r. Księżacy, jako jedna z pierwszych grup chłopów w kraju, zostali uwłaszczeni, co wiązało się z parcelacją gruntów i nadaniem gromadom wspólnych pastwisk. Stosunkowo wczesne zniesienie pańszczyzny i podział ziem między chłopów wiązały się ze znacznym wzrostem ich zamożności oraz rozkwitem oryginalnej kultury materialnej, który przypada na II poł. XIX w.^[25] Ludność przepełnionych wsi księżackich zaczęła osiedlać się poza historycznymi granicami regionu, najczęściej zakupując gromadnie cały folwark. Ze względu na przywiązanie do rodzimego księstwa, osiedlali się głównie pod jego granicami, tworząc zwartą społeczność księżacką poza jego obszarem^[26][27].

Z relacji starszych Księżaków spisanych przez Anielę Marię Chmielińską w latach 20. XX w. wiadomo, że w czasach zaboru rosyjskiego administracji carskiej szczególnie zależało na zachęceniu włościan m.in. do tłumnego występowania na powitanie cara przyjeżdżającego do Skierniewic na polowania. Księżacy byli jednak niechętni do współpracy z zaborcami, którym udawało się osiągnąć efekty jedynie stosując terrorystyczne nakazy^[28]:

Pod koniec XIX w. badania nad kulturą ludową księstwa prowadził Oskar Kolberg, dokonując pierwszego opisu ubioru księżackiego^[29].

Odrębna tożsamość Księżaków wynika z odmiennych warunków ekonomicznych i stosunków społecznych. Aniela Chmielińska podkreślała istotne różnice dzielące mieszkańców księstwa od najbliższych sąsiadów zamieszkujących tereny dawnych dóbr szlacheckich, które były powodem ich wyśmiewania przez Księżaków^[31]. Osłabienie odrębnej tożsamości Księżaków w drugiej połowie XX w. zostało spowodowane m.in. marginalizacją ich odmiennej kultury materialnej i gwary^[38].

Księżacy podkreślają swoją odrębność wyjątkowo barwnym i bogatym strojem ludowym^[39]. W okresie międzywojennym byli jedną z ostatnich grup etnograficznych w Polsce, które na co dzień nadal ubierały się w ubrania tradycyjne, robione w domu^[40]. Aniela Maria Chmielińska stwierdziła, że ubiór był dla osób starszych ważnym wyznacznikiem przynależności do grupy i regionu, powołując się na wypowiedzi starszych mieszkańców księstwa:

Współcześnie strój księżacki nadal jest określany jako jeden z ostatnich żywych strojów ludowych w Polsce, nadal wytwarzanych przez lokalne twórczynie ludowe oraz noszonych przez mieszkańców regionu w trakcie różnych uroczystości^[29].

Księżacy posługują się charakterystyczną gwarą wykazującą cechy trzech wielkich dialektów: mazowieckiego, małopolskiego oraz wielkopolskiego. Współcześnie gwara ulega silnym wpływom polszczyzny literackiej lub jest zupełnie wypierana przez język ogólny. Mimo to, w niektórych środowiskach księstwa łowickiego jest pielęgnowana jako ważna część kultury księżackiej^[21].

Charakterystyczna dla księstwa łowickiego jest tradycyjna wycinanka, będąca na dawnej wsi księżackiej elementem wystroju chałup. Wyróżnia się trzy rodzaje wycinanki łowickiej: kodrę, tasimkę oraz gwiozdę.

Tradycyjna muzyka ludowa Księżaków przejawia cechy muzyki mazowieckiej, kujawskiej i wielkopolskiej, a także małopolskiej^[21.1]. Region, ze względu na wcześniejsze zmiany cywilizacyjne i większą zamożność od XIX wieku, charakteryzuje się mniejszym archaizmem muzycznym^[21.2][28.1].