Nowiny Brdowskie

Podczas niemieckiej okupacji nazwa wsi została zmieniona na Neuhagen. Od 2 października 1940 do 1 stycznia 1942, z inicjatywy hitlerowców, we wsi działało getto wiejskie dla ludności żydowskiej. Mieszkańcy Nowin Brdowskich w październiku 1940 zostali wypędzeni pieszo do klasztoru w Brdowie, następnie przetrzymywani przez dwa dni w synagodze w Izbicy Kujawskiej, a potem przewiezieni do Koła na badania lekarskie. Zdrowych i młodych mieszkańców wsi wywieziono na przymusowe roboty w głąb III Rzeszy. Z kolei większość mieszkańców Nowin, którzy trafili do Brdowa przesiedlono do Babiaka.

W założonym przez Niemców getcie w miejsce Polaków osiedlono 150 rodzin żydowskich z Koła i 50 rodzin żydowskich z Babiaka^[6], było to łącznie około tysiąc osób.^[7]. Warunki mieszkaniowe w getcie były bardzo trudne, bowiem Żydzi musieli pomieścić się w 64 wiejskich chałupkach, składających się zaledwie z jednej lub dwóch izb. Z czasem przebudowano wiele stodół na domy mieszkalne. Niemcy pozostawili w getcie siedmiu polskich gospodarzy - pracowników leśnych, a Żydów wykorzystywali do przymusowych prac w polu i w lesie.

Żydzi zorganizowali z czasem w getcie sklepy i piekarnie, handlowali z mieszkańcami okolicznych wsi, młodzież spędzała czas na grze w piłkę i inne gry. Sprawami administracyjnymi getta zajmowała się Rada Żydowska (Judenrat). Z zachowanych listów nadanych przez Radę Żydowską wynika, że zamierzali oni hodować: ziemniaki, żyto, tytoń, zioła lecznicze i inne warzywa. Inwentarz żywy składał się z kilku koni, kilkunastu kóz, ptactwa domowego; rozważano założenie hodowli drobiu. W jednym z domostw funkcjonowało ambulatorium świadczące drobną pomoc medyczną; zorganizowano m.in. szczepionki na tyfus.^[8]

W getcie Bugaj-Nowiny Brdowskie przebywał Mordechaj Podchlebnik^[9] – jeden z nielicznych uciekinierów obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Na terenie getta w Nowinach Brdowskich zajmował się on handlem bydłem, a jego teść wytwarzał wędliny. Uzyskał on pozwolenie na pracę w Kole u szynkarza przez pięć dni w tygodniu. W getcie Bugaj-Nowiny Brdowskie przebywał także jego kuzyn - Mordke Podchlebnik, który uciekł do Krośniewic.^[10]

13 stycznia 1942 wszystkich pozostałych Żydów osiadłych w getcie, w liczbie około 600 osób, przewieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Tam poddano ich masowej eksterminacji, razem z innymi Żydami i Cyganami z okolicznych miasteczek.^[11][12]

Po wywiezieniu Żydów z getta Bugaj-Nowiny Brdowskie domostwa zostały zabezpieczone i strzeżone przez Niemców, następnie rozsprzedane niemieckim rolnikom, wiele zostało zburzonych. To co pozostało po majątku Żydów zostało rozgrabione przez Niemców przesiedlonych z Besarabii do Kraju Warty. Po zakończeniu II wojny światowej zaledwie część dawnych mieszkańców, przesiedlonych w czasie funkcjonowania getta, powróciła do Nowin Brdowskich.

Nie jest znana liczba ofiar getta w Nowinach Brdowskich. Jeszcze w latach 70. XX wieku istniała we wsi mogiła skrywająca szczątki zamordowanych. Współcześnie nie istnieje żadne miejsce pamięci poświęcone ofiarom getta w Nowinach Brdowskich, lecz Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Brdowskiej zabiega o jego utworzenie.

22 lipca 1958 r., staraniem komitetu obchodów 95. rocznicy bitwy pod Brdowem, odsłonięto w Nowinach Brdowskich pomnik oraz krzyż ku czci poległych powstańców styczniowych w walce o wolność Polski, którzy zginęli w czasie powstania styczniowego w 1863 r. Napis na tablicy pamiątkowej został skopiowany ze starszej tablicy istniejącej we wcześniejszym miejscu pamięci, które zlokalizowane było w faktycznym miejscu bitwy, około 500 metrów dalej w głąb lasu.

W latach 60. XX wieku w miejscu drewnianej starszej kapliczki zaczęto wznosić kapliczkę murowaną. Fundatorzy - państwo Skoczylas - spotkali się z przeszkodami w jej budowie, gdyż o inicjatywie dowiedziały się władze komunistyczne. Skoczylasowie zostali postawieni przed sądem. Nie zniechęciło ich to jednak i dokończyli budowę kapliczki. Istnieje ona do dziś.

W 1968 roku wieś została zelektryfikowana.