Brdów

Brdów

wieś
Panorama miejscowości, ośrodek zdrowia, kościół i klasztor paulinów, rynek, dawna siedziba urzędu gromadzkiego, remiza strażacka, Jezioro Brdowskie
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	kolski
Gmina	Babiak
Wysokość	109–114 m n.p.m.
Liczba ludności (2022)	855[1]
Strefa numeracyjna	63
Kod pocztowy	62-620[2]
Tablice rejestracyjne	PKL
SIMC	0280844
Położenie na mapie gminy Babiak Brdów
Położenie na mapie Polski Brdów
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Brdów
Położenie na mapie powiatu kolskiego Brdów
52°21′14″N 18°43′50″E/52,353889 18,730556[3]

Brdów – wieś w Polsce, w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim, w gminie Babiak; położona na pograniczu Kujaw i Wielkopolski, na Pojezierzu Kujawskim, na tzw. Kujawach Borowych, nad Jeziorem Brdowskim. Dawniej miasto: siedziba burmistrzów i wójtów. Prawa miejskie w latach 1436-1870; Miasto Królewskie Korony Królestwa Polskiego^[4]. W 1827 roku jako miasto rządowe Królestwa Kongresowego położone było w powiecie brzeskim, obwodzie kujawskim województwa mazowieckiego^[5]. Do 1971 roku siedziba gromady Brdów.

Części wsi stanowią miejscowości Grądy Brdowskie, Kolonia od Babiaka, Kolonia od Bugaja^[6], Ostrowy Brdowskie^[7].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa konińskiego.

Lokalny ośrodek kultu religijnego i turystyki. Znajduje się tu kościół i klasztor oo. Paulinów – sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej.

Miejscowość położona jest 20 km na północny wschód od Koła.

W Brdowie krzyżują się następujące drogi:

• wojewódzkie:
  • 270 Koło – Brdów – Izbica Kujawska – Lubraniec – Brześć Kujawski
  • 263 Słupca – Sompolno – Babiak – Brdów (południowa granica miejscowości) – Kłodawa – Dąbie
• lokalne:
  • Brdów – Modzerowo – Przedecz
  • Brdów – Modzerowo – Bierzwienna Długa
  • Brdów – Polonisz – Babiak
  • Brdów – Nowiny Brdowskie – Lipie Góry

W Brdowie znajdują się dwa przystanki autobusowe. Najbliższa stacja kolejowa mieści się w Babiaku, ok. 6 km na zachód od centrum miejscowości.

Powierzchnia Brdowa wraz z integralnymi częściami miejscowości wynosi 8,28 km²; w tym tereny zabudowane 2,96 km² i użytki rolne 5,32 km².

Źródła^{[8][9][10][11]}

1946* – Dane szacunkowe

Brdów znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego, który jest typowy dla Wielkopolski i środkowej Polski. Jest obszarem o bardzo małym opadzie rocznym ok. 502 mm, leży w krainie wiecznych wiatrów. Liczba dni z przymrozkami waha się od 50 do 75, temperatura całkowita 8,7 °C. Średnie miesięczne zachmurzenie wynosi 66%, najmniejsze w sierpniu 50% i w czerwcu 52%, a największe w listopadzie 82%. Dane uzyskane ze stacji meteorologicznej w Kole na początku XXI wieku wyniosły:

• średnia temperatura powietrza +8,7 °C
• średnia temperatura dla stycznia +1,4 °C
• średnia temperatura dla lipca +17,9 °C
• średnia wilgotność względna 81,2%
• roczna suma opadów 505,2 mm^[12].

Najstarsza pisemna wzmianka z 1136 roku określa Brdów jako Brdovo^[13]. Na Kujawach nazwy miejscowości zwyczajowo kończyły się na -owo.

Nazwa miejscowości wywodzi się od nazwy jeziora. W 1266 zapisywana jako Prdou, w 1399 Brdow, w 1499 Brdowo, w 1880 Brdów^[14].

Nazwa miejscowości najprawdopodobniej pochodzi od brodu, czyli płytkiej przeprawy przez teren podmokły. Niegdyś Brdów otoczony był zewsząd mokradłami i należało brodzić w wodzie, by dostać się do osady. Takie położenie pełniło funkcje obronne i sprzyjało rozwojowi osadnictwa w dawnych wiekach.

Inna hipoteza sugeruje, że nazwa miejscowości może wywodzić się od starosłowiańskiego słowa brdo, które oznaczało, a w niektórych językach słowiańskich nadal oznacza wzgórze^[15]. Brdów jest położony na wzgórzach polodowcowych, więc i taka hipoteza zyskuje pewną dozę prawdopodobieństwa.

W XIX wieku funkcjonuje nazwa Brdów, a także Brdowsk^[16], czy w lokalnej gwarze kujawskiej Brudowo^[17]. W czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 nazwa miejscowości została zmieniona na Seestetten. Po II wojnie światowej wrócono do nazwy Brdów.

Kalendarium Brdowa:

• Prahistoria:
  • 5000–2000 p.n.e. – Pierwsze ślady człowieka pod Brdowem, o czym świadczą znalezione narzędzia z epoki kamienia: siekieromłot i nóż kamienny; odnalezione przez Michała Rawitę Witanowskiego na przełomie XIX i XX wieku, podczas budowy drogi w Bugaju^[18].
  • około 3500 p.n.e. – Ślady tzw. kultury pucharów lejkowatych w okolicach Brdowa, m.in. w Gaju Stolarskim, o czym świadczy zachowany grobowiec megalityczny, jeden z tzw. kopców kujawskich^[19].
• XII w.:
  • 7 lipca 1136 – Pierwsza pisemna wzmianka nazwy miejscowości, zawarta w liście od papieża Innocentego II do arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba^[20]. Dokument określał terytoria podległe pod arcybiskupstwo gnieźnieńskie i obok wielu innych nazw własnych wymienia Brdovo.
• XIII w.:
  • 1266 r. – Druga pisemna wzmianka o Brdowie w dokumencie z rozprawy sądowej, w którym wymieniono imię Albertus de Brdovo. Był on nadwornym duchownym Kazimierza I, księcia kujawskiego i łęczyckiego.
• XIV w.:
  • 1326 r. – Pierwsza pisemna wzmianka o istnieniu parafii w Brdowie, wchodziła ona w skład dekanatu radziejowskiego i diecezji kujawsko-pomorskiej^[21] z biskupstwem we Włocławku.
  • 1399 r. – Pisemna wzmianka w dokumencie z rozprawy sądowej o istnieniu kościoła św. Wojciecha w Brdowie zarządzanego przez plebana Jakuba^[22]. W charakterze świadka wystąpił Krystyn z Koziegłów, który posiadał wówczas w Brdowie swój dom.
• XV w.:
  • 16 czerwca 1436 r. – Władysław III Warneńczyk ufundował klasztor oo. Paulinów. Według ustnej tradycji miał przekazać im obraz Matki Bożej, który z kolei miał stanowić część ekwipunku króla Władysława Jagiełły podczas bitwy pod Grunwaldem w 1410 r. Brak jednak dokumentów potwierdzających tę legendę. Nastąpił rozwój osady, po raz pierwszy Brdów nazwano miastem.
  • 1437 r. – Pierwszym przeorem klasztoru paulinów w Brdowie został ojciec Mikołaj.
  • 1450 r. – OO. Paulini założyli pierwszą szkołę klasztorną w Brdowie.
  • 1476 r. – Ostatnia wzmianka o castrum Brdovo, czyli o zamku warownym, który miał istnieć w Brdowie i popaść w ruinę w połowie XIV w.^[23] Prawo do własności miasta Brdów przypadło księżnej mazowieckiej Annie; wcześniejszym właścicielem był Jan Hińcza z Rogowa.
• XVI w.:
  • 1525 r. – Król Zygmunt I Stary nadał miastu przywilej dni targowych.
  • 1530 r. – Na Akademii Krakowskiej studiował Wawrzyniec z Trzebuchowa, absolwent brdowskiej szkoły.
  • 1562 r. – Król Zygmunt August lokował Brdów na prawie magdeburskim.
  • 1584 r. – Z inicjatywy starosty Stadnickiego założono w Brdowie szpital miejski wraz z przytułkiem dla bezdomnych, starców i kalek. Zbudowano go poniżej ogrodu klasztornego nad jeziorem.
• XVII w.
  • 1618 r. – W Brdowie pracowało tylko 8 rzemieślników i 3 rybaków^[24].
  • 3 lipca 1628 r. – Założono w Brdowie Bractwo Aniołów Stróżów.
  • 1635 – Ojciec Andrzej Gołdonowski napisał i wydał drukiem legendę wiążącą obraz Matki Bożej Brdowskiej z bitwą pod Grunwaldem.
  • 2 stycznia 1637 r. – Założono w Brdowie Bractwo Różańca i Szkaplerza Świętego^[25].
  • 1641 r. – Pierwszy znany zapis o cudzie za pośrednictwem obrazu Matki Bożej Brdowskiej.
  • 1642 r. – Wzmianka o funkcjonowaniu cegielni w Brdowie.
  • 23 sierpnia 1655 r. – Miasto zostało zniszczone przez Szwedów.
  • 24 kwietnia 1656 r. – Szwedzi ponownie wrócili do miasta i je spalili.
  • 9 września 1678 r. – Anna Wydzierzewska-Kiełczewska zrezygnowała z wójtostwa brdowskiego i funkcję wójta przekazała ojcom paulinom z miejscowego klasztoru.
  • 1683 r. – Ojciec Lanczewski zbudował nową cegielnię na polach psarskich.
  • 1698 r. – Przy kościele zbudowano barokowy budynek klasztoru.
• XVIII w.:
  • W dokumentach miejskich z XVIII w. pojawiają się niektóre nazwy ulic: ul. Psarska, ul. Kołowa, ul. Rynek.
  • 28 stycznia 1707 r. – Założono w Brdowie Bractwo Miłosierdzia.
  • 1708 r. – Wzmianka o funkcjonowaniu stolarni w Brdowie.
  • 1723 r. – Paulini brdowscy posiadali 4 browary, spośród których najlepiej wyposażony był browar psarski.
  • Częste pożary w latach 1748, 1761, 1769 oraz w 1793 utrudniały rozwój miasta.
  • 1748–1758 r. – Odnowa kościoła po pożarze w duchu baroku, najprawdopodobniej według projektu Jana Baptysty Cocchiego.
  • 1748 r. – Pożar Brdowa przetrwał m.in. szynk, w którym sprzedawano piwo.
  • 12 kwietnia 1773 r. – W księdze cudów i łask za pośrednictwem Matki Bożej Brdowskiej spisano relację o przywróceniu do życia córki Józefa i Marcjanny Nowińskich z Kłodawy. Wydarzenie zapoczątkowało pielgrzymkę z Kłodawy do brdowskiego sanktuarium.
  • 21 października 1783 r. – władze miejskie wystąpiły z pismem do starostwa kolskiego o prawo do budowy drewnianego ratusza. Władze starostwa wyraziły swoją dezaprobatę, wobec czego starania mieszczan brdowskich zakończyły się niepowodzeniem.
  • 1783 r. – Zbudowano nowy szpital miejski wraz z przytułkiem dla bezdomnych, starców i kalek. Ojciec Karwacki zbudował dwie cegielnie, gdzie wyrabiano cegły i dachówki.
  • 1784 r. – Na Akademii Krakowskiej studiował Józef Świderski, absolwent brdowskiej szkoły.
  • 28 stycznia 1787 r. – Założono w Brdowie Bractwo Trzeźwości.
  • 1788-1790 r. – Do brdowskiego kościoła dobudowano okazałą wieżę zegarową.
  • 1790 r. – Zlikwidowano stary cmentarz przykościelny, a kościół ogrodzono murem z dwiema barokowymi bramami. Założono nowy cmentarz grzebalny przy wyjeździe z miasta w kierunku Koła.
  • 1793 r. – W mieście, mimo przywileju Privilegium de non tolerandis Judaeis, zaczęli osiedlać się pierwsi Żydzi^[26].
  • W końcu XVIII wieku Jan Tylkiewicz zbudował w Brdowie nowy wiatrak.
• XIX w.:
  • 1808 r. – Przeor klasztoru brdowskiego Theürer ufundował dom z wiatrakiem.
  • 1819 r. – Paulini zostali zmuszeni do opuszczenia brdowskiego klasztoru na mocy dekretu podpisanego przez prymasa Franciszka Malczewskiego pod naciskiem władz Królestwa Kongresowego. Projekt kasaty klasztorów przygotował minister Stanisław Kostka Potocki oraz Stanisław Staszic. Burmistrz Brdowa i rada miasta wydały petycje sprzeciwiające się wydaleniu paulinów z miejscowego klasztoru. Księgozbiór z biblioteki klasztornej został wywieziony do Włocławka, skąd miał trafić do Biblioteki Głównej w Warszawie.
  • 1820 r. – W mieście istniało 89 gospodarstw, 13 warsztatów sukienniczych, 1 browar oraz odbywało się 12 jarmarków, mimo że miasto posiadało przywilej 3 jarmarków w ciągu roku. Zabudowa w mieście głównie drewniana, zaczęto brukować rynek.
  • 1824 r. – Do Brdowa sprowadzili się niemieccy sukiennicy z Saksonii, którzy założyli w mieście fabrykę kuczbaju – kosmatej tkaniny wełnianej, działała ona do ok. 1860 roku.
  • 1852 r. – Pierwsza pielgrzymka mieszkańców Izbicy Kujawskiej do brdowskiego sanktuarium. Ślubowali oni, że jeśli Matka Boża Brdowska uchroni ich miasto od zarazy wówczas każdego roku będą pielgrzymować do Brdowa w hołdzie wdzięczności. Tradycja utrzymywana jest do dziś.
  • 1857 r. – Liczba mieszkańców Brdowa wyniosła 829 osób, z czego 96 stanowili Żydzi trudniący się głównie handlem.
  • 1860 r. – Paulini powrócili do klasztoru w Brdowie.
  • 29 kwietnia 1863 r. – W pobliskich Nowinach Brdowskich doszło do bitwy pod Brdowem, w której polskie oddziały, dowodzone przez Léona Younga de Blankenheima, poniosły klęskę z dwukrotnie liczebniejszymi oddziałami Moskali – dowodzonymi przez gen. Apostoła Spirydonowicza Kostandę^[27].
  • 1864 r. – Paulini ponownie zostali usunięci z klasztoru brdowskiego przez władze Imperium Rosyjskiego, jako kara za udzielone wsparcie powstańcom styczniowym. Projekt kasaty przygotował Władimir Czerkasski, a cesarz Aleksander II Romanow wydał ukaz kasacyjny.
  • 1870 r. – Władze Imperium Rosyjskiego, w wyniku reformy administracyjnej, zdegradowały Brdów do rangi osady. Miejscowość utraciła prawa miejskie.
  • 1880 r. – Liczba ludności Brdowa wyniosła 1 894 mieszkańców.
  • 1894 r. – Oddano do użytku nową aptekę, gdyż dawna ucierpiała wskutek pożaru. Sprowadzono do Brdowa aptekarza.
• XX w.:
  • 1900 r. – Liczba ludności Brdowa wynosiła ok. 2000 mieszkańców.
  • 1907 r. – Z inicjatywy księdza Gniazdowskiego i parafian zbudowano nowy budynek szkoły początkowej, który w swojej późniejszej historii pełnił także rolę siedziby władz gminy oraz przedszkola.
  • 1938 r. – Zbudowano nowy budynek szkoły, który w okresie okupacji niemieckiej pełnił funkcję lazaretu – szpitala wojennego, gdzie schronienie znalazł m.in. Florian Piskorski z rodziną.
  • 1939–1945 r. – Obowiązującą nazwą miejscowości było niemieckie Seestetten (nazwa ta odnosiła się do jeziora; der See – po niemiecku znaczy jezioro).
  • 1952 r. – Do klasztoru brdowskiego powrócili oo. Paulini.
  • 1954 r. – Powstała gromada Brdów, która funkcjonowała do 1971 r., następnie została wcielona w gromadę Babiak i gromadę Izbica Kujawska.
  • 1973 r. – Brdów został włączony w nową gminę Babiak, przestał pełnić funkcje administracyjne.
  • 19 czerwca 1983 r. – Jan Paweł II ukoronował obraz Matki Bożej Brdowskiej na Jasnej Górze.
  • 30 listopada 1983 r. – Pożar kościoła, w wyniku którego uszkodzone zostało wnętrze świątyni.
  • 1986 r. – Zakończono remont kościoła po pożarze.
  • 1996–1998 r. – Konserwacja obrazu Matki Bożej Brdowskiej przez prof. Marię Roznerską w Toruniu.
  • 1999 r. – Brdów nawiązał współpracę zagraniczną z Ojranami na Litwie^[28].
• XXI w.:
  • 2005 r. – W Brdowie swą działalność rozpoczęło Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Brdowskiej.
  • 2010–2012 r. – Centrum Brdowa zostało wyremontowane, m.in. na rynku postawiono popiersie Fryderyka Chopina, wyłożono nowe chodniki, zainstalowano nowe latarnie uliczne.
  • 5 września 2021 – W zebraniu sołeckim wszyscy głosujący, spośród ok. 100 osób, opowiedzieli się za referendum ws. odłączenia się od gminy Babiak oraz odtworzenia gminy Brdów^[29]. Mieszkańcy, reprezentowani m.in. przez Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Brdowskiej, zaczęli dążyć do odzyskania praw miejskich.

Przynależność państwowa i administracyjna Brdowa od 1138

Przynależność polityczno-administracyjna Brdowa

Okres		Państwo	Zwierzchnictwo	Jednostka administracyjna
przed 1138		Księstwo/Królestwo Polskie		Kujawy
1138–1233		Polska w okresie rozbicia dzielnicowego		Dzielnica senioralna, część Kujaw
1233–1320		Polska w okresie rozbicia dzielnicowego		Księstwo kujawskie, Księstwo brzesko-kujawskie
1320–1386		Zjednoczone Królestwo Polskie		Kujawy brzeskie
1386–XVI w.		Korona Królestwa Polskiego		prowincja wielkopolska, województwo brzeskokujawskie, miasto Brdów (od ok. 1436)
XVI w.-XVIII w.		Korona Królestwa Polskiego		prowincja wielkopolska, województwo kaliskie, miasto Brdów (Jezioro Brdowskie w woj. brzeskokujawskim)
1793–1807		Królestwo Prus		Prusy Południowe, powiat brzeski, miasto Brdów
1807–1815		Księstwo Warszawskie		departament warszawski, powiat łęczycki, miasto Brdów
1815–1837		Królestwo Polskie (kongresowe), część Imperium Rosyjskiego		województwo mazowieckie, obwód kujawski, powiat brzeski, miasto Brdów
1837–1918				gubernia kaliska, powiat kolski, miasto Brdów (do 1870)
1919–1938		II Rzeczpospolita		województwo łódzkie, powiat kolski, gmina Lubotyń
1938–1939				województwo poznańskie, powiat kolski, gmina Lubotyń
1939–1945		III Rzesza		Kraj Warty, rejencja inowrocławska, powiat Koło (Warthbrücken)
1945–1975		Polska Rzeczpospolita Ludowa		województwo poznańskie, powiat kolski, gmina Lubotyń (do 1954), gromada Brdów (1954–1972)
1975–1989				województwo konińskie, gmina Babiak, sołectwo Brdów
1989–1998		Rzeczpospolita Polska		województwo konińskie, gmina Babiak, sołectwo Brdów
od 1998				województwo wielkopolskie, powiat kolski, gmina Babiak, sołectwo Brdów

Parafię św. Wojciecha w Brdowie wzmiankowano po raz pierwszy w 1326 r. Prawdopodobnie już wcześniej na terenie obecnej świątyni istniał drewniany kościół bądź kaplica. Jedna z hipotez zakłada, że na terenie obecnego kompleksu kościelno-klasztornego istniał zamek warowny, połączony tunelem pod jeziorem z dworem w Radoszewicach. W miejscu samego kościoła miał istnieć pałac biskupi. Hipotezę tę potwierdzałby fakt istnienia starej piwnicy, pod kościołem brdowskim, z XIV-XV wieku^[31]. Pierwsza pisemna wzmianka o budynku kościoła pochodzi z 1399 r. W późniejszych wiekach świątynię wielokrotnie rozbudowywano i remontowano po pożarach. W 1436 r. król Władysław Warneńczyk istniejącą parafię przekazał pod opiekę ojcom paulinom, według woli swego ojca – Władysława Jagiełły. Ojcowie paulini opiekowali się parafią z przerwami do 1870 r., ponownie wrócili do klasztoru w 1952 roku.

Kościół św. Wojciecha, położony na wysokim brzegu Jeziora Brdowskiego to kościół orientowany o cechach gotyckich i barokowych. Ostatni raz odnowiony w latach 1748–1758 być może według projektu architekta Jana Baptysty Cocchiego^[32]. Założony na planie prostokątnym, jednonawowy, z wyodrębnionym prezbiterium. Zbudowany z cegły i otynkowany. Korpus nawowy oskarpowany, przykryty płaskim sufitem, połączony z prezbiterium ostrołukiem. Prezbiterium również oskarpowane zachowało gotycką formę, zamknięte wielobocznie, nakryte sklepieniem gwiaździstym. Okna w korpusie nawowym prostokątne zakończone łukiem półkolistym, w prezbiterium – ostrołukowe. Przy prezbiterium od północy stara zakrystia, od południa – nowa. Wewnątrz nowej zakrystii sufit z fasetą, w starej zakrystii – sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Dachy świątyni dwuspadowe, kryte blachą miedzianą. Pomiędzy kościołem a klasztorem wieża czterokondygnacyjna wybudowana w latach 1788–1790, ze ściętymi narożami, ujętymi w pilastry, kryta hełmem z 1900 r. Na wieży także zegar z 1769 r. W latach 1913–1914 do południowej ściany korpusu nawowego dobudowano neobarokową kaplicę według projektu Józefa Dziekońskiego, połączona z nawą główną łukiem półkolistym, kryta kopułą z latarnią.

Wewnątrz świątyni trzy ołtarze z drugiej połowy XVIII wieku. Ołtarz główny z figurami świętych zakonników i ojców Kościoła oraz obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem z przełomu XV/XVI wieku, zakryty srebrną sukienką z XVIII wieku. W bocznych ołtarzach obrazy: św. Pawła I Pustelnika, Chrystusa Ukrzyżowanego z Matką Bożą i Świętym Janem – wszystkie z przełomu XVII i XVIII wieku. Ambona rokokowa z rzeźbą Chrystusa na baldachimie. Organy w kościele zostały wykonane przez pracownię Zygmunta Kamińskiego z Warszawy w 1984 roku^[33]. Wnętrze bogato zdobione freskami, odnowione ostatni raz po pożarze w latach 1985–1986, nową polichromię wykonał artysta malarz z Krakowa – Zdzisław Pabisiak. Ponadto w kościele zabytkowa chrzcielnica z 1635^[34], płaskorzeźba przedstawiająca chrzest Pana Jezusa w Jordanie oraz epitafium z popiersiem ks. Bronisława Kochanowicza, który został zamordowany w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 roku. Na ścianach świątyni w gablotach umieszczone liczne wota, wśród nich gablota z szablami z okresu powstania styczniowego.

Na ścianach zewnętrznych kościoła umieszczono kilka tablic pamiątkowych, m.in. tablicę upamiętniającą prawa miejskie Brdowa, czy pochowanego w Brdowie Jakuba Krzyżanowskiego – dziadka Fryderyka Chopina.

Barokowy klasztor, zbudowany w końcu XVII w., usytuowany jest prostopadle od zachodu orientowanego kościoła, połączony z nim przejściem na wysokości pierwszego piętra. Klasztor spalony w 1748 r., odbudowany w 1758 r. Barokowy, dwukondygnacyjny. Wewnątrz w trakcie środkowym, korytarz sklepiony w przyziemiu kolebką na gurtach, na piętrze – kolebką krzyżową. Na osi elewacji wschodniej, brama wejściowa zamknięta łukiem odcinkowym. Szczyty północne i południowe ujęte w spływy wolutowe, zwieńczone trójkątnymi przyczółkami. Dach dwuspadowy, kryty blachą miedzianą.

W 1790 r. cmentarz przykościelny został zamknięty, a kościół otoczono murem z dwiema bramami, ujętymi w zdwojone pilastry, ozdobione przerywanymi szczytami.

Cmentarz parafialny założono przy wjeździe do miasta od strony południowej w 1790 r.

Na cmentarzu znajduje się symboliczny nagrobek Jakuba Krzyżanowskigo – dziadka Fryderyka Chopina^[35]. Został on pochowany w Brdowie w 1805 roku. W 1863 r. w zbiorowej mogile pochowano 70 powstańców styczniowych, którzy polegli w bitwie pod Brdowem, w osobnych mogiłach pochowani zostali Karol Libelt – syn poznańskiego działacza i filozofa o tym samym imieniu oraz Léon Young de Blankenheim – dowódca polskich oddziałów powstańczych pod Brdowem. Cmentarz jest też miejscem spoczynku rodziny Poli Negri – jej dziadka oraz wujów^[36].

Cmentarz w 1995 roku został wpisany do rejestru zabytków. Zachowały się na nim nagrobki z XIX i początku XX wieku.

Na terenie Brdowa znajduje się wiele tablic pamiątkowych i pomników, które upamiętniają postaci i wydarzenia ważne dla historii miejscowości:

• Popiersie Fryderyka Chopina na rynku.
• Głaz z wyrytymi dwiema czaszkami i datą 1820, który upamiętnia legendę o pojedynku dwóch braci.
• Głaz i tablica pamiątkowa z okazji 1050. rocznicy chrztu Polski.
• Tablica pamiątkowa poświęcona Jakubowi Krzyżanowskiemu, dziadkowi Fryderyka Chopina, umieszczona na ścianie kościoła.
• Tablica pamiątkowa poświęcona Poli Negri, umieszczona na domu, w którym przebywała.
• Tablica pamiątkowa upamiętniająca prawa miejskie 1436-1870, umieszczona na ścianie kościoła.
• Tablica pamiątkowa poświęcona Janowi Bolesławowi Siedlewskiemu, kawalerowi orderu Virtuti Militari.
• Figura Matki Bożej z przełomu XIX/XX w., ufundowana przez doktorową Helenę Mysłowską z Kłodawy jako wotum po śmierci córki.
• Pomnik Jana Pawła II przed kościołem.
• Pomnik św. Floriana przy remizie OSP.
• Drewniane rzeźby ludowe na rynku.

• 
  Popiersie Fryderyka Chopina
• 
  Głaz z dwiema czaszkami związany z legendą o pojedynku dwóch braci
• 
  Tablica upamiętniająca prawa miejskie
• 
  Tablica pamiątkowa na domie, w którym przebywała Pola Negri

W Brdowie od około 1450 roku działa szkoła. Prowadzili ją ojcowie paulini, którzy byli jej rektorami.

W 1907 roku staraniem księdza Gniazdowskiego i parafian oddano do użytku nowy budynek szkoły, który służył mieszkańcom Brdowa do 2009 r. jako przedszkole.

Budynek szkoły, przy ul. A. Mickiewicza, zbudowano w 1938 r. Na przestrzeni lat był rozbudowywany dwukrotnie (ostatni raz w 2006 r.). W 1999 r. Zespół Szkół w Brdowie nawiązał współpracę ze Szkołą Podstawową w Ojranach na Litwie. W okresie wakacji grupa nauczycieli i młodzieży z Litwy przyjeżdżała do Brdowa, co było możliwe dzięki wsparciu finansowemu „Wspólnota Polska”. Dzięki współpracy uczniowie z polskiej szkoły na Wileńszczyźnie mogli zwiedzić Polskę i zapoznać się bliżej z polską kulturą^[37].

Przed reformą szkolnictwa w 2017 w skład Zespołu Szkół w Brdowie wchodziła: szkoła podstawowa, gimnazjum i przedszkole. Obecnie na terenie miejscowości swą działalność prowadzi Szkoła Podstawowa im. Powstańców Styczniowych w Brdowie oraz Przedszkole Samorządowe w Brdowie.

Przy Szkole Podstawowej im. Powstańców Styczniowych w Brdowie działa Uczniowski Klub Sportowy o specjalności wioślarskiej, który korzysta z naturalnej bazy sportowej, jaką jest, znajdujące się w odległości 300 metrów od szkoły, Jezioro Brdowskie. Uczniowie biorą udział w licznych zawodach wioślarskich odbywających się na terenie całego kraju (m.in. w Warszawie, w Płocku, w Kaliszu, czy we Włocławku). Co jakiś czas także na Jeziorze Brdowskim organizowane są regaty wioślarskie o zasięgu krajowym. Przy szkole działa także klub tenisa stołowego KS Korona Brdów.

Ponadto w miejscowości działa Stowarzyszenie „Młodzieżowy Klub Sportowy – Brdów”, założone w 2012 roku, które reprezentuje miejscowość w różnych dyscyplinach oraz organizuje wydarzenia sportowe na terenie miejscowości: rajdy rowerowe, marsze nordic-walking, czy biegi.

Do cyklicznych wydarzeń sportowych odbywających się w Brdowie należy m.in. Bieg im. Poli Negri.

W Brdowie działalność kulturalną prowadzą:

• Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Brdowskiej (założone w 2005 roku^[38]) – działalność promująca dziedzictwo historyczne i kulturalne miejscowości Brdów; wydawanie okolicznościowych publikacji, organizacja imprez kulturalno-rozrywkowych dla mieszkańców Brdowa i okolic, np. festyny, pikniki okolicznościowe. W 2023 roku, w rocznicę bitwy pod Brdowem, TPZB zorganizowało rekonstrukcję bitwy.
• Filia Gminnego Ośrodka Kultury – Biblioteka Publiczna w Brdowie.
• Koło gospodyń wiejskich „Brdowskie Lejdis” – integracja lokalnej społeczności, organizacja m.in. kiermaszów świątecznych.

W „Karczmie pod Jesionem” zorganizowana została wystawa poświęcona Poli Negri, prezentująca pamiątki z nią związane.

Od wielu lat organizowany jest w Brdowie plener malarski^[39]. W 2025 roku odbył się XVIII plener malarski w Brdowie, zorganizowany przez Fundację Rozwoju Miasta Poznania^[40].

Pierwszy szpital wraz z przytułkiem dla bezdomnych, starców i kalek istniał w Brdowie najprawdopodobniej od czasów średniowiecza. W 1584 roku z inicjatywy starosty Stadnickiego założono nowożytny szpital miejski w Brdowie. Od 1894 roku istniała w Brdowie apteka. W czasie II wojny światowej w obecnym budynku szkoły mieścił się szpital wojenny, gdzie pracowali polscy lekarze.

Obecnie w miejscowości działa ośrodek zdrowia – Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowtnej „Eskulap”, a przy nim punkt apteczny. Swoją działalność przy ośrodku zdrowia prowadzi także „Med-Vita Rehabilitacja i Masaż” z gabinetem fizjoterapii.

W 2022 roku rozpoczęto budowę Domu Pomocy Społecznej w Brdowie.

W miejscowości znajduje się remiza strażacka, a przy niej działa Ochotnicza Straż Pożarna w Brdowie, powołana w 1912 roku.

• Dom pielgrzyma ojców Paulinów,
• „Karczma pod Jesionem”,
• Agroturystyka „Pod wierzbą”.
• Noclegi, ul. Stodólna

Brdów to lokalny ośrodek handlu i usług dla pobliskich wsi. Znajduje się tu kilka sklepów spożywczych i przemysłowych, kwiaciarnie, mini-market Groszek, market Dino, działają małe zakłady usługowe, m.in. zakład fryzjerski, zakład pogrzebowy. Swoją siedzibę ma tu także agencja pocztowa oraz bank spółdzielczy.

W Brdowie mieszczą się dwie restauracje: „Karczma pod Jesionem” i pizzeria „Capri”.

Stacja paliw znajduje się przed wjazdem do miejscowości od strony Koła.

• PiotrP. Maluśkiewicz PiotrP., Ziemia konińska – przewodnik turystyczny, Konin: Apeks, 1997, ISBN 83-86139-28-5, OCLC 750945451 .
• Mozga Jozafat, Dzieje konwentu paulinów w Brdowie, w: „Studia Claromontana”, t. 5, Jasna Góra 1986, s. 394–470.
• Andrzej CzesławA.C. Nowak Andrzej CzesławA.C., Koło, Kłodawa, Uniejów, Dąbie, Przedecz oraz okolice – przewodnik turystyczny, Poznań: Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej, 1987, ISBN 83-85034-05-6, OCLC 69476907 .
• Racinowska Teresa, Przewodnik po miejscach życia dziadka i matki Fryderyka Chopina na Kujawach, Brdów 2010, ISBN 978-83-61117-37-7.
• Racinowski Dariusz, Brdowskie ślady Poli Negri, Brdów 2008, ISBN 978-83-61117-10-0
• Racinowski Dariusz, Sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej w Brdowie, Brdów 2017, ISBN 978-83-65355-04-1
• JanuszJ. Zbudniewek JanuszJ., Dzieje Osady Brdowskiej, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, 31 (4), Teologiczne repozytorium cyfrowe „Theo-logos”, 1984, s. 157-158, ISSN 0035-7723 [dostęp 2026-08-14] .

• Brdów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 357 .
• Brdów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 229 .