Opatów

Pierwsza osada istniejąca w Opatowie funkcjonowała na terenie Żmigrodu (zwanego też dawniej Starym Opatowem), gdzie odkryto fragmenty ceramiki z późnego neolitu oraz wczesnej epoki brązu.

Początki osadnictwa średniowiecznego na terenie Żmigrodu są datowane na przełom X i XI wieku i wtedy też przypuszczalnie istniał na tym terenie gród^[7]. Prawdopodobnie był to ośrodek powstały w ramach budowy struktury administracyjno-gospodarczej państwa pierwszych Piastów. Osadnictwo na terenie Żmigrodu, w tym na Zamczysku największy rozkwit przeżywało w XII i XIII wieku^[8].

Istniejące na terenie Żmigrodu grodzisko zbudowano na wysokim brzegu rzeki Opatówki, noszącej dawniej nazwę Łukawy^[9]. W pobliżu, wokół obecnego klasztoru bernardynów, archeolodzy odkryli ślady intensywnej zabudowy z XII–XIII w. Tam też zbudowano w XII wieku pierwszą świątynię w formie murowanej romańskiej rotundy, prawdopodobnie pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny^[8][10]. Fragmenty murów wczesnoromańskiej rotundy z absydą odkrył dr Marek Florek w 1997 roku przed wejściem do kościoła klasztoru bernardynów w Opatowie^[11][8]. Nazwa „Opatów” po raz pierwszy pojawia się w dokumencie z 12 kwietnia 1189 roku wydanego kapitule krakowskiej przez Kazimierza Sprawiedliwego. W 1236 roku opat cysterski Gerard został pierwszym biskupem Rusi z siedzibą w Opatowie^[12]. W 1237 r. książę Henryk Brodaty usunął Gerarda i przekazał uprawnienia biskupa ruskiego wraz z uposażeniem w Opatowie na własność biskupów lubuskich^[12]. Wbrew dawnej tradycji w Opatowie nigdy nie rezydowali templariusze^[13]. W 1282 r. biskupi lubuscy uzyskali od księcia Leszka Czarnego przywilej umożliwiający nadawanie wsiom i miastom prawa niemieckiego – dokument ten uznawany jest za akt tożsamy (choć zasadniczo różny od podobnych aktów z tego okresu) z nadaniem dla Opatowa prawa magdeburskiego – była to pierwsza lokacja miejska, którą przeprowadzono na terenie Żmigrodu. Lokacja miejska zakończyła się jednak niepowodzeniem i osadnictwo na terenie Żmigrodu zanikło pod koniec XIII wieku (być może z powodu najazdów mongolskich). Obecnie jedynym śladem po randze tego miejsca jest istniejący klasztor bernardynów^[8]. W związku z napadem i porwaniem biskupa lubuskiego Jana I, podjęto w 1300 roku decyzję o przeniesieniu do Opatowa dworu biskupów z Biskupic^[14]. Z powodu upadku osadnictwa na Żmigrodzie, między 1317 a 1328 rokiem nową osadę założono na drugim brzegu rzeki Opatówki w sąsiedztwie romańskiej kolegiaty św. Marcina^[8]. W nowym miejscu rozpoczął się kolejny rozdział historii Opatowa.

Druga lokacja miejska Opatowa została przeprowadzona przez biskupa Stefana II około 1328 r. na przeciwległym do Żmigrodu brzegu rzeki Opatówki. W trakcie lokacji wytyczono rynek i wychodzące od niego ulice oraz nadano osadzie prawa miejskie magdeburskie. W 1376 roku wzmiankowano zamek biskupi w Opatowie umocniony przez biskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego, który w 1381 roku oddał zarząd nad zamkiem swojemu bratankowi Mikołajowi^[14].

Od XV w. do rozbiorów Opatów był miejscem, gdzie odbywały się sejmiki dawnego województwa sandomierskiego. Także tutaj, w XV w. odbywały się roki sądu ziemskiego dla okolicznej szlachty^[15]. Miasto miało obowiązek udzielania stacji^[16].

Podczas najazdu Tatarów w 1502 r. Opatów został niemal całkowicie zniszczony oprócz kościoła, w którym bronili się mieszkańcy^[17].

W 1514 r. dobra opatowskie od biskupa lubuskiego Dytryka von Bülow kupił kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki. W tym czasie miasto zostało otoczone murami obronnymi, z czego do dzisiaj zachowały się jedynie fragmenty murów miejskich z Bramą Warszawską. Po śmierci Szydłowieckiego miasto stało się własnością Jana Amora Tarnowskiego. Po jego śmierci w 1561 roku własność jego syna Jana Krzysztofa Tarnowskiego. Jego siostra Zofia Tarnowska wniosła Opatów w posagu Konstantemu Ostrogskiemu. Po nim właścicielem był ich syn Janusz Ostrogski zmarły w 1620 roku. Po nim Opatów objął jego stryj Aleksander Ostrogski. Jego córka Zofia wniosła Opatów w posagu Stanisławowi Lubomirskiemu, a po nim objął go Jerzy Sebastian Lubomirski. Jego córka Krystyna wniosła w posagu Opatów Feliksowi Kazimierzowi Potockiemu. Później własność m.in. Radziwiłłów.

W 1655 roku wzmiankowano "zamek opatowski", który miał się składać z budynku z bramą z mostem zwodzonym, przy którym stał dom starosty, budynek mieszkalny, piętrowy budynek mieszkalny z reprezentacyjną salą, a całość była otoczona wałem z parkanem i trzema basztami^[18][14].

W czasie Potopu szwedzkiego w kwietniu 1657 roku miasto i kościoły zostały splądrowane i obrabowane przez wojska węgierskie Jerzego II Rakoczego^[19]. W tym samym roku ludność miasta ucierpiała także w wyniku morowego powietrza^[19]. Zniszczenia mogły nie być duże, ponieważ już w 1662 roku w Opatowie odnotowano 900 chrześcijan płacących pogłówne i 266 Żydów^[19].

W 1702 roku klasztor bernardynów obrabowały wojska szwedzkie Karola XII. W latach 1753-1790 właścicielami Opatowa byli Antoni Lubomirski i jego żona Zofia z Krasińskich.

W 1760 r. król August III Sas mianował Pejsaka Chaimowicza mieszkańca Opatowa, królewskim syndykiem do spraw żydowskich i jednym z faktorów warszawskiego dworu. W 1768 roku wojska rosyjskie generała Podgoryczanina okradły wszystkie sklepy w Opatowie^[20].

W latach 60-90. XVIII wieku mieszkańcy miasta byli obciążani licznymi kontyngentami na rzecz wojsk rosyjskich oraz konfederatów barskich^[20]. Po wycofaniu się Rosjan, w latach 1784–1785 w Opatowie koszarował regiment gwardii konnej koronnej.

Wg spisu diecezji krakowskiej z 1787 roku Opatów miał więcej mieszkańców niż Sandomierz^[20]. W tym okresie połowę mieszkańców miasta stanowili katolicy, a połowę Żydzi^[20].

W XVIII w. Opatów stał się przystanią dla kilkudziesięciu Greków, którzy w Polsce szukali schronienia przed prześladowaniami tureckimi. Grecy uzyskali pozwolenie na zakładanie świątyń i odprawianie nabożeństw w obrządku bizantyjskim. Już w 1778 r. w mieście powstała dla Greków prawosławna parafia pw. św. Mikołaja, która w 1837 r. została przeniesiona do Radomia. Po zajęciu Opatowa przez Rosjan w trakcie Powstania kościuszkowskiego, 29 marca 1794 r., wicebrygadier Jan Ludwik Manget, na czele ok. 800 kawalerzystów, wtargnął do Opatowa i uderzył na siły rosyjskie, których jednak nie udało mu się pokonać z powodu ich przewagi liczebnej^[20].

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku na początku Opatów znalazł się w zaborze austriackim. Po wojnie polsko-austriackiej miasto w 1809 roku zostało włączone do Księstwa Warszawskiego, a po upadku Napoleona Bonapartego i Kongresie wiedeńskim w 1815 roku Opatów znalazł się w zaborze rosyjskim. W 1842 roku Opatów stał się siedzibą powiatu. W 1844 roku Opatów był własnością Karskich. Do 1864 r. miasto pozostawało własnością prywatną.

W okresie powstania styczniowego, w dniu 25 listopada 1863 roku miasto po walce z Rosjanami zostało na krótko zajętej przez oddział II korpusu generała Józefa Hauke-Bosaka. Poległ wtedy jedynie por. Tyszkiewicz. Zdobyto broń i amunicję. Drugie uderzenie 21 lutego 1864 r. zakończyło się polską porażką i znane jest jako Bitwa opatowska, która przeszła do historii jako jedna z ostatnich bitew Powstania styczniowego. Dowodzący polskimi siłami liczącymi około 1000 powstańców pułkownik Ludwik Zwierzdowski pseudonim "Topór" został w walce na bagnety ranny, ujęty przez Rosjan i 23 lutego powieszony na rynku w Opatowie^[21]. Na cmentarzu parafialnym i przy klasztorze bernardynów zachowały się groby poległych powstańców^[21].

Aleksander Janowski w swoich „Wycieczkach po kraju” (t. II, 1900 r.) pisał o Opatowie: Miasto posiada 5.567 mieszkańców (w r. 1893), urząd powiatowy, urząd miejski, sąd pokoju, sąd gminny, oddział hypoteczny, zarząd akcyzy, urząd pocztowo-telegraficzny, szkołę elementarną, szpital Św. Leona na 28 łóżek^[22]. Podawał również informację o istniejących w rynku dwóch hotelach: hotelu „Warszawskim” pana Laudona (z restauracją) i zajeździe „Sandomierskim” pani Królowej (z restauracją i cukiernią). Niżej autor dodawał: Ludność chrześcijańska trudni się przeważnie rolnictwem, lub drobnemi rękodziełami, żydzi prowadzą drobny handel i warsztaty rzemieślnicze, furmanią też trochę. Z zakładów przemysłowych istnieją tylko dwa młyny^[22], konkludując: Obecnie miasteczko przedstawia się bardzo przyjemnie, względnie czysto i sympatycznie. Wąski długi rynek w części zadrzewiony i schludne przy nim domy, miłe robią wrażenie, wysoko nad miastem stercząca kolegiata imponuje wyniosłością swych wieżyc, ulice obsadzone drzewami (...), ale całość tak jest cicha i tak nic nie pozostało w niej wspomnień po owych gwarnych czasach, po owych ruchliwych jarmarkach, chyba tylko kilka kamieni grobowych na cmentarzu z napisami greckiemi i ormiańskiemi^[22].

Podczas I wojny światowej od 1915 roku Opatów znajdował się pod okupacją austriacką. Austriacy pozwolili w większym zakresie niż Rosjanie na używania języka polskiego w administracji i zakładanie polskich organizacji takich jak harcerstwo, straż ogniowa czy POW. W listopadzie 1918 roku mieszkańcy rozbroili austriacki garnizon.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Opatów odwiedził Jarosław Iwaszkiewicz i opisał go w swoich Podróżach po Polsce. W wiosce Zochcin dwa kilometry od Opatowa urodził się pisarz Stanisław Czernik, którego imieniem nazwana jest biblioteka powiatowa. W innej pobliskiej wsi, Małoszycach urodził się Witold Gombrowicz, autor Ferdydurke. Popiersie pisarza znajduje się na skwerze w środku miasta.

W czasie II wojny światowej Opatów był terenem aktywnej działalności podziemnej. W nocy z 12 na 13 marca 1943 oddział „Jędrusiów” przy współudziale miejscowej partyzantki AK dokonał udanej akcji odbicia 82 więźniów z tutejszego więzienia. W okresie od sierpnia 1944 do 16 stycznia 1945 okupacyjnym burmistrzem Opatowa był Bruno Motschall^[23].

Podczas okupacji hitlerowskiej, 6 kwietnia 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 7000 Żydów z Opatowa oraz deportowani z innych miejscowości (m.in. Wiednia). 21 października 1942 większość Żydów została wywieziona do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowana^[24].

W wyniku represji niemieckiego okupanta liczba mieszkańców Opatowa zmniejszyła się o 50%^[25].

W sierpniu 1944 r. w rejon Opatowa dotarła Armia Czerwona w ramach operacji lwowsko-sandomierskiej tocząc walki o powiększenie przyczółka baranowsko-sandomierskiego. W czasie walk już w sierpniu 1944 w rejonie Opatowa poległ Bohater Związku Radzieckiego major Stiepan Posziwalnikow, dowódca eskadry szturmowej w 2 Armii Lotniczej^[26]. Opatów został jednak zdobyty przez Armię Czerwoną dopiero 16 stycznia 1945 r. w czasie ofensywy styczniowej^[27].

Po wojnie w mieście rozwinął się przemysł przetwórczy – spożywczy i włókienniczy. Wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe im. Mikołaja Kopernika, Miejski Dom Kultury. W 1964 roku w 20 lecie Polski Ludowej na rynku wzniesiono Pomnik Bohaterów Ziemi Opatowskiej a w 1965 roku przed budynkiem miejscowego liceum odsłonięto pomnik zamordowanych podczas okupacji nauczycieli^[28].

Obecnie miasto straciło na znaczeniu. W ciągu dwóch dekad (1998-2018) liczba mieszkańców Opatowa zmniejszyła się o 12,6 procent^[29].