Powiat wilejski

Powiat wilejski
powiat
Państwo

 Polska

Województwo

wileńskie

Siedziba

Wilejka

Powierzchnia

3427 km²

Populacja (1931)
• liczba ludności


131.100

• gęstość

38 os./km²

Szczegółowy podział administracyjny
Liczba gmin miejskich

1

Liczba gmin wiejskich

12

Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Powiat w woj. nowogródzkim przed przyłączeniem Litwy Środkowej do Polski

Powiat wilejski – powiat w województwie wileńskim II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Wilejka. 7 listopada 1920 r. pod Zarządem Terenów Przyfrontowych i Etapowych z powiatu wyłączono gminy: Łuczaj, Norzyca, Porpliszcze, Parafianowo, Wołkołata, Duniłowicze, Mańkowicze, Miadzioł, Zaśno i Budsław do nowo utworzonego powiatu duniłowickiego[1]. W skład powiatu wchodziło 13 gmin, 1 miasto i 10 miasteczek. Początkowo powiat znajdował się w województwie nowogródzkim, 13 kwietnia 1922 r. został przyłączony do Ziemi Wileńskiej[2] przemianowanej 20 stycznia 1926 r. na województwo wileńskie[3].

Wcześniej powiat guberni wileńskiej, utworzony w 1795. Częściowo pokrywa się z dzisiejszym rejonem wilejskim na Białorusi.

Demografia

Według tezy Alfonsa Krysińskiego i Wiktora Ormickiego, terytorium powiatu wchodziło w skład tzw. zwartego obszaru białorusko-polskiego, to znaczy prawosławna ludność białoruska zamieszkiwała jedynie tereny wiejskie, zaś w większych miejscowościach dominowali Polacy[4].

W grudniu 1919 roku powiat wilejski okręgu wileńskiego ZCZW zamieszkiwały 213 424 osoby. Na jego terytorium znajdowało się 2161 miejscowości, z których 5 miało 1–5 tys. mieszkańców, a jedna ponad 5 tys. mieszkańców. Była nią Wilejka z 5893 mieszkańcami[5].

Oświata

W powiecie wilejskim okręgu wileńskiego ZCZW w roku szkolnym 1919/1920 działały 92 szkoły powszechne, 1 szkoła średnia i 1 kurs. Ogółem uczyło się w nich 5187 dzieci i pracowało 128 nauczycieli[6].

Miasta i gminy

Gminy

  • Wilejka (miejska)
  • Budsław (wiejska)[7]
  • Chocieńczyce (wiejska)
  • Dołhinów (wiejska)
  • Ilia (wiejska)
  • Kłowicze (wiejska)
  • Kościeniewicze (wiejska, siedziba Kościeniewicze Wilejskie)
  • Krzywicze (wiejska)
  • Kurzeniec (wiejska)
  • Wiazyń (wiejska)
  • Wiszniew (wiejska, siedziba Wiszniew Świrski)[8]
  • Wojstom (wiejska)[8]
  • Żodziszki (wiejska)[8]
  • Mołodeczno[9]
  • Krasne[9]
  • Radoszkowicze[9]
  • Lebiedziew[9]
  • Gródek[9]

Miasta

Miasteczka

Podział administracyjny na przestrzeni lat

Lp. Gmina wiejska Ludność Siedziba gminy[10] Okręg sądowy
Nazwa rosyjska Nazwa polska 1869[11] 1874[12] 1880[13] 1885[14] 1890[15] przed 1880[10] po 1880[13]
1 Будславская Budsław 3260 2958 2828 3795 3940 Budsław Budsław (IV) II
2 Вилейская Wilejka 4008 4021 4030 4929 6176 Kołowicze Wilejka (III) I
3 Волколатская Wołkołata 3902 3588 3535 5149 6144 Wołkołata Budsław (IV) II
4 Вязынская Wiazyń 5375 4694 4957 6458 6603 Wiazyń Wilejka (III) I
5 Габская Haby 1663 – – – – Haby Budsław (IV) –
6 Германишская Hermaniszki 2213 2131 2442 2758 2931 Hermaniszki, Jarszewicze Mołodeczno (II) I
7 Городокская Gródek 2674 2697 2764 3415 3565 Gródek Mołodeczno (II) I
8 Груздовская Hruzdowo 3687 – – – – Hruzdowo Kraśniany (I) II
9 Долгиновская Dołhinów 2463 2472 4380 5311 5917 Dołhinów Budsław (IV) II
10 Дуниловичская Duniłowicze 1944 2048 2589 2590 3050 Duniłowicze Kraśniany (I) II
11 Зарѣжская Zareże 2395 – – – – Zareże Kraśniany (I) –
12 Жоснянская Żośno – 2541 2689 3884 4476 Żośno, Słoboda Budsław (IV) II
13 Ижская Iża 2034 2015 2549 2180 3063 Iża Wilejka (III) I
14 Княгининская Kniahinin 2458 2568 4276 4270 5686 Wasiluki, Kniahinin Budsław (IV) II
15 Красносельская Kraśne 3691 3696 4883 5393 6380 Kraśne Mołodeczno (II) I
16 Крайская Krajsk 3927 4150 4240 6172 5681 Krajsk Wilejka (III) I
17 Кривичская Krzywicze 3278 3160 3229 3304 4760 Krzywicze Budsław (IV) II
18 Куренецкая Kurzeniec 2667 2744 3387 3912 4173 Kurzeniec Wilejka (III) I
19 Лебедзская Lebiedziewo 3014 3196 3236 4356 4471 Lebiedziewo Mołodeczno (II) I
20 Лучайская Łuczaj 4415 3522 3567 3629 4878 Łuczaj Kraśniany (I) II
21 Маньковичская Mańkowicze 2892 5242 5258 7274 8248 Mańkowicze Kraśniany (I) II
22 Молодечненская Mołodeczno 3344 3375 4069 4594 4855 Mołodeczno Mołodeczno (II) I
23 Мядельская Miadzioł 7195 8183 10597 10762 11109 Niekasieck, Nowy Miadzioł Kraśniany (I) II
24 Норицкая Norzyca 1534 1782 3613 4012 3807 Łasica Kraśniany (I) II
25 Парафьяновская Parafianowo 2524 2541 2860 3274 6442 Parafianowo Budsław (IV) II
26 Порплишская Porpliszcze 1242 1261 2627 2657 2886 Szantary, Porpliszcze Budsław (IV) II
27 Рабунская Rabuń 2876 2886 2969 4231 4168 Rabuń Wilejka (III) I
28 Радошковичская Radoszkowicze 4240 4410 5019 5438 5632 Radoszkowicze Mołodeczno (II) I
29 Сервичская Serwecz 2871 2933 – – – Serwecz Wilejka (III) –
30 Ситская Sitce 2971 3109 – – – Sitce Budsław (IV) –
31 Хотенчицкая Chocieńczyce 4200 4626 5856 6131 6353 Chocieńczyce Mołodeczno (II) I

Podział administracyjny (1919)

Podział administracyjny i ludność powiatu wilejskiego (1919 rok)[16]
Lp.[17] Gmina[18] Ludn. Wyznanie w % Narodowość w % Dawna przyn. adm.
K S P J P B R Ż Gub. Ujezd
158 Budsław 6,434 81,5 – 14,5 3,4 57,1 36,7 – 1,1 WL wilejski
159 Chocieńczyce 8,282 14,3 r. 82,1 1,0 17,1 21,6 60,8 0,5 WL wilejski
160 Dołhinów 9,482 61,3 – 20,0 18,5 61,5 20,1 – 18,3 WL wilejski
161 Duniłowicze 5,128 71,3 – 13,7 14,1 71,4 14,2 – 14,1 WL wilejski
162 Gródek 12,079 15,3 – 75,6 9,0 14,8 76,0 – 9,0 WL wilejski
163 Ilia 4,850 16,6 – 71,8 10,4 10,4 78,0 1,3 10,3 WL wilejski
164 Iża 3,232 12,3 – 87,7 – 9,9 8,4 81,6 – WL wilejski
165 Kościeniewicze 6,250 68,0 – 30,1 1,8 66,6 28,2 2,9 1,8 WL wilejski
166 Kraśne 9,139 11,0 – 85,4 3,4 3,9 93,9 – 2,0 WL wilejski
167 Krajsk 11,324 45,5 – 49,8 3,8 13,2 83,6 – 3,2 WL wilejski
168 Krzywicze 9,660 49,6 – 46,0 3,8 43,4 46,8 5,4 3,8 WL wilejski
169 Kurzeniec 6,892 7,2 – 75,3 17,2 6,2 69,3 7,4 17,2 WL wilejski
170 Lebiedziewo 8,261 16,7 – 75,3 7,7 14,8 83,5 – – WL wilejski
171 Żośna 5,764 39,9 – 57,7 0,1 38,8 57,6 – – WL wilejski
172 Łuczaj 8,465 85,0 r. 10,9 0,2 54,4 42,1 2,7 0,2 WL wilejski
173 Mańkowicze 7,110 43,9 r. 53,7 0,2 25,2 44,2 – – WL wilejski
174 Miadzioł 15,170 25,7 – 72,2 1,3 24,6 63,8 – 1,3 WL wilejski
175 Mołodeczno 8,620 16,7 – 75,3 7,7 14,8 83,5 – – WL wilejski
176 Norzyca 5,478 70,6 – 28,9 0,2 61,2 36,6 0,1 – WL wilejski
177 Parafianowo 9,848 52,0 – 45,7 2,2 55,4 34,6 8,8 – WL wilejski
178 Porpliszcze 5,877 37,1 – 61,8 0,7 32,1 65,4 1,1 0,5 WL wilejski
179 Radoszkowice 12,010 17,8 – 70,9 11,1 16,5 72,1 0,1 11,1 WL wilejski
180 Rzeczki 6,081 10,6 – 86,8 2,6 23,2 62,1 11,9 2,6 WL wilejski
181 Wiazyń 8,382 3,3 – 94,7 2,0 3,2 94,7 – 2,0 WL wilejski
182 Wilejka 7,776 4,5 – 95,5 0,1 3,7 96,2 – – WL wilejski
183 Wilejka (M) 5,893 14,6 – 62,1 23,0 16,2 69,5 1,2 12,9 WL wilejski
184 Wołkołata 5,936 99,2 – – 0,7 99,2 – – 0,7 WL wilejski

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Dz. Urz. ZTPiE z 1920 r. Nr 3, poz. 24.
  2. ↑ Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213 (ISAP).
  3. ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29 (ISAP).
  4. ↑ Marek Wierzbicki: Stosunki polsko-białoruskie przed wrześniem 1939. W: Marek Wierzbicki: Polacy i Białorusini w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-białoruskie na ziemiach północno-wschodnich II RP pod okupacją sowiecką 1939–1941. Wyd. 2. Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, 2007, s. 25–43, seria: Biblioteka historyczna Frondy. ISBN 978-83-88747-76-2.
  5. ↑ I. Tablice ogólne. W: Zeszyt VII. Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919). Lwów – Warszawa: Książnica Polska T-wa Naucz. Szkół Wyższych, 1920, s. 25, seria: Prace geograficzne wydawane przez Eugenjusza Romera.
  6. ↑ Joanna Gierowska-Kałłaur: Rozdział VII. Szkolnictwo na ziemiach podległych Zarządowi Cywilnemu Ziem Wschodnich. W: Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 września 1920). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003, s. 242. ISBN 83-88973-60-6. (pol.).
  7. ↑ Przyłączona 1 stycznia 1926 r. z powiatu postawskiego (Dz. U. z 1925 r. Nr 67, poz. 472 (ISAP)).
  8. 1 2 3 Przyłączona 1 stycznia 1926 r. z powiatu święciańskiego (Dz. U. z 1925 r. Nr 67, poz. 472 (ISAP)).
  9. 1 2 3 4 5 1 stycznia 1926 r. wyłączona z powiatu wilejskiego i przyłączona do powiatu mołodeczańskiego (Dz. U. z 1925 r. Nr 67, poz. 472 (ISAP)).
  10. 1 2 Vitebsk governorate Statistical, Pamyatnaya knizhka of Vilna general governorate, 1868 [dostęp 2025-12-15].
  11. ↑ Vilna governorate Statistical, Pamyatnaya knizhka of Vilna governorate, 1870 [dostęp 2025-12-15].
  12. ↑ Vilna governorate Statistical, Pamyatnaya knizhka of Vilna governorate, 1875 [dostęp 2025-12-15].
  13. 1 2 Vilna governorate Statistical, Pamyatnaya knizhka of Vilna governorate, 1881 [dostęp 2025-12-15].
  14. ↑ Vilna governorate Statistical, Pamyatnaya knizhka of Vilna governorate, 1886 [dostęp 2025-12-15].
  15. ↑ Vilna governorate Statistical, Pamyatnaya knizhka of Vilna governorate, 1891 [dostęp 2025-12-15].
  16. ↑ Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919
  17. ↑ Wg źródła
  18. ↑ (M) = gmina miejska

Bibliografia

  • Zeszyt VII. Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919). Lwów – Warszawa: Książnica Polska T-wa Naucz. Szkół Wyższych, 1920, s. 50, seria: Prace geograficzne wydawane przez Eugenjusza Romera.
  • Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 września 1920). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003, s. 447. ISBN 83-88973-60-6.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.