Konflikt nad Ussuri

2 marca 1969 roku grupa żołnierzy Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej zaatakowała radzieckich strażników granicznych na wyspie Zhenbao (Damanskij) na rzece Ussuri. Według chińskich źródeł, Sowieci stracili 58 zabitych i rannych. Straty chińskie wyniosły 29 ofiar^[9]. Według źródeł radzieckich, na wyspie i na zamarzniętej rzece zginęło co najmniej 248 chińskich żołnierzy^[10], poległo 32 radzieckich pograniczników, a 14 zostało rannych^[11].

Od tamtej pory obie strony obwiniają się nawzajem za wybuch konfliktu. Jednak wśród naukowców panuje zgoda co do tego, że kryzys graniczny był zaplanowanym aktem agresji, zaaranżowanym przez stronę chińską. Amerykański badacz Lyle J. Goldstein zauważył, że radzieckie dokumenty ujawnione od czasów głasnosti przedstawiają niepochlebny obraz dowództwa Armii Radzieckiej na Dalekim Wschodzie, gdzie wysocy rangą generałowie byli zaskoczeni wybuchem walk, a jednostki radzieckie były wprowadzane do walki chaotycznie i w sposób fragmentaryczny. Wszystkie dokumenty mówią jednak o Chińczykach jako agresorach^[12]. Większość chińskich historyków zgadza się, że 2 marca 1969 roku siły chińskie zaplanowały i przeprowadziły zasadzkę, która całkowicie zaskoczyła Sowietów^[13]. Powody, dla których chińskie dowództwo zdecydowało się na tak ofensywny krok przeciwko sąsiadowi z północny, pozostają kwestią sporną^[14].

Według Robinsona, który oparł swoją analizę głównie na źródłach sowieckich z powodu braku dostępu do rzetelnych relacji chińskich w momencie pisania jego artykułu^[15], 2 marca około godziny 11:00 siły chińskie zaatakowały z zasadzki niczego niepodejrzewający radziecki patrol graniczny na wyspie i zadały mu ciężkie straty. Wkrótce z pobliskiej placówki przybyły sowieckie posiłki, które rzekomo unieruchomiły Chińczyków, otoczyły ich na jakiś czas, a następnie zmusiły pozostałych Chińczyków do wycofania się na swoją stronę brzegu. Cała bitwa trwała około dwóch godzin. Obie strony ogłosiły swoje zwycięstwo, jednak żadna z nich nie pozostała na wyspie na stałe po zakończeniu walki, choć Sowieci okresowo przemieszczali się i wracali na swoje pozycje, kiedy tylko chcieli^[16].

Robinson napisał, że nie jest jasne, kto rozpoczął drugą bitwę 15 marca. Obie strony twierdziły, że druga strona zaatakowała ich poranny patrol. Bitwa rozpoczęła się około 9:45 lub 10:00 od ostrzału artyleryjskiego z chińskiego brzegu. Początkowo przeważające siły chińskie zdołały zmusić Sowietów do całkowitego opuszczenia wyspy lub wycofania się na jej wschodni kraniec. Konsekwentny kontratak radzieckich czołgów i piechoty zmechanizowanej, wspieranych trzema falami intensywnego ostrzału artyleryjskiego o godzinie 13:00, najwyraźniej przełamał chińskie pozycje na wyspie, a Chińczycy wycofali się na swój brzeg. Bitwa zakończyła się o godzinie 19:00. Po wycofaniu się Chińczyków Sowieci nie utrzymywali na wyspie stałego garnizonu, choć kontynuowali intensywne patrole^[17].

Według chińskiej wersji wydarzeń 2 marca 1969 roku o godzinie 8:40 30 chińskich pograniczników podzieliło się na dwie grupy i spotkało ok. 70 radzieckich żołnierzy wraz z jedną ciężarówką, wspieranych przez dwa pojazdy opancerzone, którzy próbowali ich okrążyć. Chińczycy twierdzą, że Sowieci otworzyli ogień o godz. 9:17^[18]. W ciągu trzech dni chiński oddział skutecznie powstrzymywał penetrację nieprzyjaciela i ostatecznie wyparł wszystkie wojska radzieckie z wyspy Zhenbao. Podczas potyczki Chińczycy rozmieścili dwa wzmocnione plutony piechoty ze wsparciem artylerii. Chińskie źródła podają, że Sowieci użyli ok. 60 żołnierzy i sześć transporterów opancerzonych BTR-60, a w drugim ataku około 100 żołnierzy wspieranych przez 10 czołgów, 14 transporterów opancerzonych i artylerię^[9]. Chiński generał Chen Xilian oświadczył, że Chińczycy odnieśli zdecydowane zwycięstwo na polu bitwy^[19].

16 marca Sowieci weszli na wyspę, aby zabrać ciała poległych, podczas gdy Chińczycy wstrzymali ogień. 17 marca Sowieci próbowali wydobyć z wyspy uszkodzony czołg T-62, ale ich próba została odparta przez chińską artylerię^[9]. 21 marca Sowieci wysłali grupę saperów z zamiarem zniszczenia czołgu. Chińczycy otworzyli ogień i udaremnili tę próbę^[9]. Z pomocą nurków z chińskiej marynarki wojennej Chińczycy wyciągnęli T-62 na brzeg. Obecnie jest on prezentowany w Chińskim Muzeum Wojskowym w Pekinie^[3].

Okresy tuż przed i po starciach na wyspie Damanskij charakteryzowały się nagłym wzrostem liczby sowieckich satelitów szpiegowskich, prawdopodobnie w celu obserwacji sił chińskich. Od 25 lutego do 23 kwietnia na orbicie znajdowało się dziesięć satelitów, sześć z kosmodromu Plesieck i cztery z Bajkonuru, w porównaniu z zaledwie dwoma w dwóch poprzednich miesiącach i sześcioma w kolejnych miesiącach 1969 roku oraz z sześcioma w sumie w tym samym okresie dwóch miesięcy 1968 roku^[20].

W miarę dalszego pogarszania się stosunków chińsko-radzieckich po bitwie, gen. Lin Biao wydał rozkaz nr 1 o „wzmocnienia gotowości bojowej w celu zapobieżenia niespodziewanemu uderzeniu wroga”.  Wśród podjętych środków, trzy ściśle tajne chińskie zakłady produkcji broni jądrowej, znajdujące się blisko granicy ze Związkiem Radzieckim, zostały przeniesione na tereny Trzeciego Frontu^[21].

Riabuszkin twierdzi, że radzieccy pogranicznicy nadal udaremniali wszelkie chińskie próby lądowania na wyspie aż do 10 września, kiedy to otrzymali rozkaz wstrzymania ognia, co w praktyce oznaczało poddanie wyspy w ramach przygotowań do rozmów Kosygina i Zhou, które odbyły się 11 września^[22].

Pięciu radzieckich żołnierzy zostało wyróżnionych tytułem Bohatera Związku Radzieckiego za odwagę i męstwo podczas starć na wyspie Damanskij. Wśród nich najbardziej zapamiętany został płk Demokrat Leonow, który dowodził grupą czterech czołgów T-62 w kontrataku 15 marca i został zabity przez chińskiego snajpera, gdy opuszczał zniszczony pojazd^[23].

10 czerwca 50 żołnierzy radzieckich zaatakowało siły chińskie w Sinciangu^[24]. 13 sierpnia około 300 żołnierzy radzieckich, wspieranych przez czołgi i dwa helikoptery, zaatakowało i pokonało siły chińskie w Tielieketi^[24]. Zaostrzenie napięcia stwarzało perspektywę wojny nuklearnej między Chinami a Związkiem Radzieckim^[19]. W ZSRR rozważano możliwość prewencyjnego ataku rakietowego na chińskie instalacje jądrowe^[25]. Podobnie jak w lutym, starcia te wywołały wzrost liczby wystrzeliwanych satelitów rozpoznawczych, przy czym w ciągu trzech tygodni po ataku 13 sierpnia wystrzelono cztery satelity^[20].