Zbrojovka Z 18

Z 18 (Z 4/18 HP)

Z 18 faeton
Producent	Zbrojovka Brno
Okres produkcji	1926–1930
Miejsce produkcji	Brno
Poprzednik	Zbrojovka Disk
Następca	Zbrojovka Z 9
Dane techniczne
Segment	C
Typy nadwozia	1/2/4-drzwiowy sedan 1/2/4-drzwiowe torpedo landaulet, roadster pick-up
Silniki	R2: 1 l, 18 KM
Skrzynia biegów	3-biegowa manualna
Napęd	tylny, silnik z przodu
Długość	3750 mm[1]
Szerokość	1400 mm[1]
Wysokość	1580 mm[1]
Rozstaw osi	2650 mm[1]
Masa własna	780 kg (torpedo)[1]
Zbiornik paliwa	33 l[1]
Dane dodatkowe
Konkurencja	Praga Piccolo Tatra 11

Z 18 lub Z 4/18 HP – samochód osobowy klasy niższej średniej produkowany przez czechosłowackie przedsiębiorstwo Zbrojovka Brno w latach 1926–1930, potocznie nazywany Zetką. Napędzany był silnikiem dwusuwowym o pojemności 1 litra. Wyprodukowany w liczbie ok. 2600 sztuk.

Samochód został zaprezentowany przez przedsiębiorstwo zbrojeniowe i przemysłu maszynowego Zbrojovka Brno na salonie samochodowym w Pradze we wrześniu 1926 roku^[1]. Był on pierwszym masowo produkowanym samochodem firmy Zbrojovka Brno i zarazem pierwszym noszącym markę: „Z”, popularnie określaną w Czechosłowacji (i Polsce) jako „Zetka”^[1][2]. Zbrojovka wcześniej produkowała jedynie nieudany małoseryjny samochód Disk, z zawodnym przeniesieniem napędu za pomocą przekładni ciernych^[1]. Nowy konstruktor firmy inż. František Mackrle zaprojektował w 1925 roku nowy samochód o klasycznej konstrukcji, z przeniesieniem napędu na tylną oś za pomocą wału^[1]. Prototyp otrzymał oznaczenie Z 26, od przewidywanego roku produkcji^[1]. Opracowano dwie wersje, z silnikiem dwusuwowym o pojemności 750 albo 1000 cm³, z których zarząd firmy wybrał do produkcji model z silnikiem litrowym^[1].

W celu uniknięcia wypuszczenia kolejnego niedopracowanego samochodu, prototyp poddano wyczerpującym próbom. Kierowca fabryczny Karl Stohanzl od lipca 1925 roku przejechał nim 6000 km po Czechach, po czym we wrześniu wyruszył w rajd po Europie o długości 9000 km, odwiedzając tak odległe miejsca jak Neapol i Szczecin^[1]. Po poprawkach samochód został zaakceptowany do produkcji seryjnej, pod oznaczeniem 4/18 HP (od mocy silnika w HP)^[1]. Wówczas też pojawił się umieszczany na chłodnicy znak fabryczny firmy Zbrojovka, w postaci litery „Z” w okręgu będącym stylizowanym wylotem gwintowanej lufy, stąd samochód zaczął być znany po prostu jako Z 18^[1]. Z 18 stał się pierwszym masowo produkowanym czechosłowackim samochodem z dwusuwowym silnikiem^[1].

Konstrukcja samochodu była klasyczna, na ramie prostokątnej, z silnikiem umieszczonym z przodu, napędzającym tylne koła, oraz sztywnymi osiami zawieszonymi na podłużnych ćwierćeliptycznych resorach piórowych^[1]. Rozstaw osi wynosił 2650 mm, a rozstaw kół 1120 mm^[1]. Silnik był dwusuwowy, dwucylindrowy, chłodzony cieczą, o pojemności skokowej 1004 cm³, rozwijający moc 18 KM (13 kW) przy 2200 obr./min^[3]. Średnica cylindra wynosiła 80 mm, a skok tłoka 100 mm^[3]. Chłodzenie było cieczą, termosyfonowe, wspomagane wentylatorem^[1]. Skrzynia biegów była mechaniczna trzybiegowa^[3]. Napęd przenoszony był za pomocą wału napędowego na tylną oś, bez mechanizmu różnicowego^[1]. Samochód miał mechaniczne hamulce bębnowe tylko na tylne koła^[1]. W podstawowej wersji były koła tarczowe z oponami balonowymi o wymiarach 730 x 130^[1]. Silnik wyposażony był w rozrusznik elektryczny, a instalacja elektryczna miała napięcie 6 V^[1]. Prędkość maksymalna wynosiła 80 km/h, a średnie zużycie paliwa: 10–11 l/100 km^[1].

Nadwozia były z blachy na szkielecie drewnianym^[4]. W najtańszej wersji samochód miał czteroosobowe otwarte nadwozie torpedo, z podnoszonym dachem i zakładanymi boczkami z oknami celuloidowymi^[1]. W odmianie tej można było zamontować zamkniętą nadstawkę ze sztywnym dachem, pokrytym sztuczną skórą^[3]. Droższą wersją był zamknięty sedan, z odsuwanymi bocznymi oknami^[1]. Wyposażenie było dość ubogie. Obie odmiany fabryczne miały początkowo tylko pojedyncze drzwi po lewej stronie (kierownica była po prawej stronie z uwagi na ruch lewostronny), a lewy przedni fotel był składany w celu dostępu na tył^[1]. Najdroższą wersją był sportowy roadster, dwu- lub trzyosobowy, wyróżniający się lepszym wyposażeniem, w tym kołami szprychowymi Rudge-Whitworth^[1]. Później pojawiły się inne odmiany: 2- i 4-drzwiowe faetony (torpedo), 2- i 4-drzwiowe sedany i 4-drzwiowy landaulet^[1]. Budowano też wersje użytkowe w postaci lekkich ciężarówek skrzyniowych (pick-up) o ładowności od 500 do 800 kg i furgonów (karosowane głównie we współpracy z zakładem Plachý z Brna)^[1]. Oprócz odmian fabrycznych istniały jeszcze samochody karosowane przez zewnętrzne firmy nadwoziowe^[1].

Od 1927 roku w niewielkiej liczbie powstawał także zmodyfikowany samochód sportowy Z 18-Sport^[3][5]. W oparciu o komponenty Z 18 powstał także samochód wyścigowy ze skróconą ramą, specjalnym nadwoziem, hamulcami na cztery koła i mocowanym niżej zmodyfikowanym silnikiem dwusuwowym zaopatrzonym w rodzaj sprężarki dla podniesienia osiągów^[5].

Cena bazowa samochodu w wersji otwartej wynosiła 35 000 koron, sedana 40 500 koron, a roadstera 45 000 koron (równowartość 9–11,7 tys. zł)^[1][a]. Samochody te były cenione za jakość wykonania, wiązaną z faktem, że były produkowane przez zakłady zbrojeniowe^[6]. Ogółem w latach 1926–1930 wyprodukowano 1600 samochodów osobowych Z 18 i 1000 ciężarowych^[6]. Bezpośrednim konkurentem czechosłowackim była Tatra 11, której cenę obniżono do poziomu Z 18^[1]. Następcą produkowanym od 1930 roku był bardziej dopracowany model tej samej wielkości: Z 9^[4]. Z 18 wyprzedawane były jednak w obniżonych cenach jeszcze do wiosny 1932 roku^[1].

Samochody w wersji seryjnej i sportowej były też używane w sporcie samochodowym. Między innymi zespół fabryczny czterech Zetek wziął udział w VIII Rajdzie Międzynarodowym Automobilklubu Polski w czerwcu 1929 roku. Najlepszy kierowca, występujący pod pseudonimem „Flieger”, zajął dopiero 13. miejsce w klasyfikacji generalnej, lecz w polskiej prasie oceniono je jako „wozy doskonale się sprawiające na drodze i szybkie zarówno na płaszczyźnie jak i na wzniesieniu” oraz solidnej budowy^[2]. W styczniu 1929 roku polski kierowca Kołaczkowski wystartował na Zetce z Warszawy w rajdzie do Monte Carlo, ale wycofał się we Francji z powodu gęstej mgły i zmęczenia; mimo to dojechał poza konkursem^[7].

• 
  Z 18 torpedo
• 
  Z 18 torpedo od tyłu
• 
  Z 18 roadster
• 
  Z 18 ciężarówka

• Adolf Kuba: Atlas našich automobilů 1914-1928. Praga: NADAS, 1988. (cz.).
• Jan Tuček: Automobil Z 18 – První Zetka. Automobil, 09-11-2016. (cz.). (wersja pdf)