Zbrojovka Z 4

Samochód Z 4 był trzecim seryjnym modelem samochodu osobowego czechosłowackiego przedsiębiorstwa zbrojeniowego i przemysłu maszynowego Zbrojovka Brno, następcą modelu Z 9. Był on nieco mniejszy od poprzednika, lecz zdecydowano się zastosować w nim napęd na przednie koła, będący jeszcze wówczas rzadkością i stosowany po raz pierwszy w samochodzie czechosłowackim^[1]. Prace rozpoczęto w czerwcu 1932 roku pod kierunkiem konstruktora Bořivoja Odstrčila^[1]. Zbudowano trzy prototypy o oznaczeniu ZA 32, testowane od stycznia 1933 roku^[1]. Samochód trafił do produkcji wiosną 1933 roku^[1]. Reklamowany był pod hasłem: Silná čtyřka (z czeskiego: „silna czwórka”)^[1].

Podobnie jak w poprzednikach silnik był dwusuwowy, dwucylindrowy, chłodzony cieczą, ale o pojemności zmniejszonej z 993 cm³ do 905 cm³; był on też nieco słabszy i rozwijał 19 KM (14 kW) zamiast 22 KM^[3]. Samochód miał nadwozie na ramie prostokątnej, silnik umieszczony był wzdłużnie z przodu i napędzał przednie koła poprzez trzybiegową skrzynię biegów i skrzynię rozdzielczą z mechanizmem różnicowym^[1]. W odróżnieniu od poprzedników, wszystkie koła były niezależnie zawieszone na wahaczach poprzecznych, resorowanych poprzecznymi resorami piórowym^[1]. Ciekawostką był układ centralnego smarowania podwozia, uruchamianego pedałem^[1]. Samochód miał mechaniczne hamulce bębnowe na wszystkich kołach, a opony miały rozmiar 4,50-18^[1]. Rozstaw osi zmniejszono o 5 cm, do 2600 mm, a rozstaw kół zmniejszono o 6 cm, do 1120 mm^[3]. Prędkość maksymalna wynosiła ok. 80 km/h w wersji kabriolet, a średnie zużycie paliwa 8 l/100 km^[1].

W pierwszej serii dostępne były fabrycznie tylko dwa nadwozia: dwudrzwiowy czteromiejscowy kabriolet Aerable ze stałymi ramami okien oraz dwumiejscowy roadster^[1]. Kabriolet miał 3550 mm długości, 1350 mm szerokości i 1450 mm wysokości^[1]. Samochód karosowano też nadwoziami niefabrycznymi, między innymi budowanymi na zamówienie przez własny warsztat Zbrojovki w Pradze-Vršovicach^[1]. Wśród oferowanych nadwozi niefabrycznych były np. coupé w stylu fałszywego kabrioletu lub czterodrzwiowy sedan bez słupka międzydrzwiowego^[1]. W odróżnieniu od poprzednich modeli firmy, które były dosyć drogimi samochodami, Z 4 w momencie debiutu był najtańszym czechosłowackim samochodem czteroosobowym^[a], kosztując 22 000 koron (równowartość ok. 5,7 tys. zł^[b]) – przy czym ceny samochodów w Czechosłowacji ogólnie się obniżyły^[3]. Roadster, który mógł rozwijać prędkość ok. 100 km/h, cieszył się jednak niewielkim popytem i nie był już oferowany w kolejnych seriach^[1]. Wyprodukowano 500 samochodów I serii^[1].

Już w czerwcu 1933 roku wprowadzono do produkcji II serię samochodów, której zbudowano 750 sztuk^[1]. Miały one wzmocnione i ulepszone zawieszenie, a wyróżniały się nową atrapą chłodnicy z dwoma pionowymi rzędami skośnych szczelin^[1]. W drugiej serii oferowano dwudrzwiowy czteromiejscowy sedan i kabriolet^[1].

Z 4 trzeciej serii został wprowadzony do produkcji wiosną 1934 roku i zaprezentowany w kwietniu na Praskim Salonie Samochodowym^[2]. Widoczną różnicą stało się nowe, całkowicie metalowe nadwozie^[2]. Zgodnie z modą nadwozie było bardziej zaokrąglone, a zamiast pionowych szczelin wylotów powietrza po bokach maski silnika znajdowały się bardziej eleganckie pionowe klapy, po pięć z każdej strony^[2]. Podstawową wersją nadwoziową stał się od tej pory dwudrzwiowy czteromiejscowy sedan (tudor), a kabriolety i roadstery oraz inne wersje karosowano indywidualnie na zamówienie^[2]. Bagażnik był nadal dostępny tylko z wnętrza samochodu^[2].

Konstrukcja samochodu i rozstaw osi 2600 mm pozostały takie same, jednakże pojemność dwusuwowego silnika dwucylindrowego zwiększono do 980 cm³ (średnica cylindra/skok tłoka 81,5×94 mm)^[2][4] . Silnik rozwijał teraz moc 25 KM (18,5 kW) przy 3000 obr./min,a prędkość maksymalna wzrosła do 100 km/h^[2][4] . Opony miały rozmiar 5.25-16^[2]. Średnie zużycie paliwa wynosiło 8,5 l/100 km^[2]. Cena wynosiła 26 500 koron^[2]. Wyprodukowano w 1934 roku 500 samochodów III serii, lecz ostatnie z nich były sprzedawane jeszcze do początku 1936 roku^[2].

Jesienią 1934 roku wprowadzono do produkcji samochody czwartej serii, w której wydłużono rozstaw osi o 10 cm do 2700 mm, a długość całkowitą do 3820 mm, zwiększając wygodę pasażerów na tylnym siedzeniu^[2]. Nowe nadwozie stało się bardziej opływowe, zwłaszcza z tyłu, gdzie było mocowane zewnętrzne koło zapasowe w osłonie^[2]. W tym roku Zbrojovka zdołała wyprodukować 942 samochody, zajmując jedyny raz czwarte miejsce wśród czechosłowackich producentów, wyprzedzając Aero^[2]. Ostatnie 100 egzemplarzy Z 4 było wyprodukowanych dopiero na przełomie drugiej połowy 1935 roku i wiosny 1936 roku, otrzymując ulepszenia mechaniczne układu kierowniczego i napędowego jak w V serii^[2].

Wiosną 1935 roku wprowadzono samochód Z 4 piątej serii, który pozostał podstawowym modelem niewielkiej, ale rozrastającej się gamy produkcyjnej Zbrojovki^[2]. Wydłużono rozstaw osi do 2760 mm, a długość nadwozia wzrosła do 4050 mm^[2]. Wśród ulepszeń mechanicznych był zębatkowy układ kierowniczy i podwójne przeguby homokinetyczne półosi przednich kół^[2]. Cena samochodu sięgnęła 27 650 koron^[2]. Obok Z 4 firma w tym roku wprowadziła mniejszy model Z 6 i większy Z 5^[2].

Ostatnie Z 4 wyprodukowano w październiku 1936 roku, gdyż z uwagi na pogorszenie się sytuacji międzynarodowej związane ze zbrojeniami hitlerowskich Niemiec, rząd czechosłowacki zdecydował o zakończeniu produkcji samochodów w Zbrojovce ze względu na potrzebę skupienia się zakładów na zwiększonych zamówieniach zbrojeniowych^[2]. Ich sprzedaż po obniżonych cenach trwała jednak jeszcze jesienią 1937 roku^[2]. Zbudowano 450 samochodów V serii^[4] . Łącznie wyprodukowano 2680 samochodów Z 4 wszystkich serii^[2] (według innych publikacji, 2750^[4] ).