16 Brygada WOP

16 Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza – zlikwidowany związek taktyczny Wojsk Ochrony Pogranicza pełniący służbę na granicy morskiej i granicy polsko-radzieckiej.

16 Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza JW 1002^[2] została sformowana 1 stycznia 1951 na bazie 4 Brygady Ochrony Pogranicza, na podstawie rozkazu MBP nr 043/org z 3 czerwca 1950^[3] z podległością Dowództwu WOP.

Dowództwo brygady stacjonowało w Gdańsku przy ul. Niedziałkowskiego 11, a następnie ul. Oliwskiej 35^[4].

Nowa numeracja batalionów i brygad weszła w życie z dniem 1 stycznia 1951^[5].

Pod koniec 1951 skład osobowy brygady wynosił 2559 żołnierzy, w tym 272 oficerów, 223 podoficerów zawodowych, 190 podoficerów służby zawodowej i 1784 szeregowych^[6].

W marcu 1954 dokonano zmiany numeracji strażnic WOP występujących w strukturach batalionów WOP na Wybrzeżu Gdańskim. W połowie lat pięćdziesiątych nastąpiła kolejna reorganizacja pododdziałów WOP na Wybrzeżu Gdańskim. Dotychczasowe Bataliony Kontroli Granicznej przemianowano na Bataliony Portowe WOP z jednoczesnym zwiększeniem ich stanów osobowych. Ostatecznie pod koniec 1954 w organizacji Batalionu Portowego WOP Gdynia występowało 7 strażnic portowych (nr 1, 2, 3, 4, 5 i 6 strażnica ogólnoportowa z ekipami kontrolnymi i kontrolerami oraz nr 7 do kontroli ruchu rybackiego), a w Batalionie Portowym WOP Gdańsk – 4 strażnice (nr 8, 9, 10, i 11 strażnica ogólnoportowa)^[8].

Zgodnie z etatem czasu „P” nr 352/20, na dzień 1 listopada 1954 brygada liczyła 3709 żołnierzy, a etat czasu „W” nr 0352/176 przewidywał 3865 żołnierzy^[9].

1 lipca 1956 został rozformowany 162 batalion WOP w Sopocie.

1 czerwca 1957 161 batalion WOP w Lęborku został podporządkowany dowódcy 15 Brygady WOP w Koszalinie.

Zgodnie z etatem czasu „P” nr 352/41, na dzień 1 sierpnia 1957 brygada liczyła 2701 żołnierzy, a etat czasu „W” nr 0352/23 przewidywał 2127 żołnierzy^[10].

Rozformowana 1 stycznia 1958. Na jej bazie powstała 16 Kaszubska Brygada WOP.

Organizacja 16 Brygady WOP z 1951^[11]

• Dowództwo 16 Brygady WOP w Gdańsku
• 161 batalion WOP w Lęborku
• 162 batalion WOP w Sopocie
• 163 batalion WOP w Sztutowie
• batalion portowy WOP Gdynia w Gdyni
• batalion portowy WOP Gdańsk w Gdańsku-Nowym Porcie
• Fotylla Okrętów Pogranicza w Gdańsku-Westerplatte
• pododdziały dowodzenia.

Strażnice 16 Brygady WOP wg nowej numeracji od 15 marca 1954^[8]

• 161 Batalion WOP (mp. Lębork)
  • Strażnica WOP Łeba (nr 87)
  • Strażnica WOP Stilo (nr 88)
  • Strażnica WOP Białogóra (nr 89)
  • Strażnica WOP Karwia (nr 90)
  • Strażnica WOP Władysławowo (nr 91)
• 162 Batalion WOP (mp. Sopot)
  • Strażnica WOP Jastarnia (nr 92)
  • Strażnica WOP Puck (nr 93)
  • Strażnica WOP Babie Doły (nr 94)
  • Strażnica WOP Sopot (nr 95)
  • Strażnica WOP Sianki (nr 96)
• 163 Batalion WOP (mp. Sztutowo)
  • Strażnica WOP Sobieszewo (nr 97)
  • Strażnica WOP Jantar (nr 98)
  • Strażnica WOP Sztutowo (nr 99)
  • Strażnica WOP Krynica Morska (nr 100)
  • Strażnica WOP Piaski (nr 101).

Organizacja 16 Brygady WOP z 1 stycznia 1955^[12]

• Dowództwo:
  • dowódca brygady – ppłk Jakub Margulec
  • zastępca dowódcy brygady ds. zwiadu – mjr Wacław Kurowski
  • szef sztabu – mjr Ryszard Hryszan
  • szef wydziału operacyjnego – mjr Marian Opałka
• Sztab:
  • Batalion Szkolny (Szkoła Podoficerska)
  • Batalion Odwodowy
  • Pododdziały obsługi jednostki
• 161 Batalion WOP (mp. Lębork) – d-ca mjr Anatol Rosnowski
  • Strażnica WOP Łeba nr 87
  • Strażnica WOP Stilo nr 88
  • Strażnica WOP Białogóra nr 89
  • Strażnica WOP Karwia nr 90
  • Strażnica WOP Władysławowo nr 91
• 162 Batalion WOP (mp. Sopot) – d-ca kpt. Tadeusz Kuczyński
  • Strażnica WOP Jastarnia nr 92
  • Strażnica WOP Puck nr 93
  • Strażnica WOP Babie Doły nr 94
  • Strażnica WOP Sopot nr 95
  • Strażnica WOP Sianki nr 96
• 163 Batalion WOP (mp. Sztutowo) – d-ca kpt. Stanisław Maziarz
  • Strażnica WOP Sobieszewo nr 97
  • Strażnica WOP Jantar nr 98
  • Strażnica WOP Sztutowo nr 99
  • Strażnica WOP Krynica Morska nr 100
  • Strażnica WOP Piaski nr 101
• Batalion Portowy WOP Gdynia (7 strażnic) – d-ca mjr Szczepan Cheba
  • strażnice nr: 1, 2, 3, 4, 5, 6 (ta ostatnia ogólnoportowa podająca tylko ekipy kontrolne) oraz kompania nr 7 (rybacka),
• Batalion portowy WOP Gdańsk (4 strażnice) – dca kpt. Zygmunt Dziubiński
  • strażnice: nr 8, 9, 10, 11 (ta ostatnia ogólnoportowa)
• Morskie Graniczne Przejście Kontrolne (MGPK) Hel
• Morskie Graniczne Przejście Kontrolne (MGPK) Władysławowo
• Dywizjon Okrętów Ochrony Pogranicza (mp. Westerplatte) – d-ca kmdr por. Aleksy Szigarow.

• 15 Brygada WOP ⇔ 19 Brygada WOP – 1.01.1951–1956^[5]
• 15 Brygada WOP ⇔ Samodzielny Oddział Zwiadowczy WOP Kętrzyn – 1956–30.04.1957^[13]
• 15 Brygada WOP ⇔ 19 Kętrzyński Oddział WOP – 1.05.1957–31.12.1957^[14].

• ppłk Władysław Bąk
• ppłk Witold Kłoczko
• ppłk Jakub Margules (był 1.01.1955^[12])
• mjr Roman Sokólski
• płk Czesław Stopiński.

• Ireneusz Bieniecki. Kaszubska Brygada Wosk Ochrony Pogranicza w ochronie granicy morskiej na Wybrzeżu Gdańskim w latach 1945–1991 (powstanie, zmiany organizacyjne i metody pełnienia służby). „Biuletyn Centralnego Ośrodka Straży Granicznej Z historii ochrony granic”. 1/05, s. 45–57, 2005. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
• Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945–1985. Warszawa: Wojskowa Drukarnia w Łodzi, 1985, s. 1–356.
• Grzegorz Goryński. Plany mobilizacyjne Wojsk Ochrony Pogranicza okresu zimnej wojny – zadania na rzecz MON. „Biuletyn Historyczny Muzeum Marynarki Wojennej”. 36/2021, 2021. Gdynia: Muzeum Marynarki Wojennej. ISSN 0137-5539. 
• Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza (1945–1991) : Krótki informator historyczny. Kętrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej, 1998. ISBN 83-909304-3-9.
• Jerzy Prochwicz: Wojska Ochrony Pogranicza 1945–1965. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2011. ISBN 978-83-7726-027-2.
• Archiwum Straży Granicznej, Historia Kaszubskiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza. Gdańsk 1965.
• Archiwum Straży Granicznej, DWOP sygn. 2825/1. Rejestr główny jednostek WOP.