Pomorska Brygada WOP

Pomorska Brygada WOP

Emblemat brygady
Historia
Państwo	Polska
Województwo	zachodniopomorskie
Sformowanie	1 stycznia 1958
Rozformowanie	16 maja 1991
Nazwa wyróżniająca	Pomorska
Tradycje
Rodowód	12 Brygada WOP
Kontynuacja	Pomorski Oddział SG
Dowódcy
Pierwszy	płk Tadeusz Tymicki
Ostatni	płk Henryk Grzybowski
Organizacja
Kryptonim	Ulewa[a]
Dyslokacja	Szczecin ul. Żołnierska 4[1]
Formacja	Wojska Ochrony Pogranicza
Podległość	Dowództwo WOP
Odznaczenia

Pomorska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza (PBWOP) – zlikwidowana brygada Wojsk Ochrony Pogranicza pełniąca służbę na granicy państwowej z Niemiecką Republiką Demokratyczną i granicy morskiej.

Sformowana na podstawie zarządzenia MSW nr 075/58 z 22 kwietnia 1958, na bazie 12 Brygady WOP, jako 12 Pomorska Brygada WOP^[1].

Sztab brygady mieścił się Szczecinie przy ul. Żołnierskiej 4^[2].

W 1958 sformowano placówkę zwiadu w Międzyzdrojach^[b] i Samodzielną Eskadrę Lotnictwa Rozpoznawczego WOP w Szczecinie Dąbiu, przemieszczoną następnie do Wicka Morskiego^[c].

W 1960 rozformowano dywizjon rzecznych kutrów pogranicza Szczecin, a w 1963 124 batalion WOP Police. Jego strażnice podporządkowano 123 batalionowi Szczecin^[d]. Jednocześnie zaprzestano konwojowania statków handlowych obcych bander na Zalewie Szczecińskim na trasie Szczecin-Świnoujście.

13 października 1960 sztab brygady został przeniesiony do wyremontowanego bloku koszarowego przy Żołnierskiej 5^[2].

W 1961 dowództwo posiadało kryptonim Ulewa.

Rozkazem organizacyjnym dowódcy WOP nr 0148 z 2.09.1963 przeformowano strażnice lądowe kategorii II Gryfino, kategorii III Widuchowa, Krajnik Górny, Pisek, Łysogórki, Czelin i Namyślin oraz kategorii IV Cedynia i Kostrzynek na strażnice WOP rzeczne kategorii I.

W 1962 wprowadzono nowy plan mobilizacyjny PM–62. Zakładał on na wypadek wojny znaczne rozwiniecie jednostki. Zgodnie z etatem czasu „P”, na dzień 1 lipca 1965 Brygada liczyła 3284 żołnierzy, a etat czasu „W” przewidywał 4069 żołnierzy^[3]. W ramach zadań mobilizacyjnych jednostka mobilizowała dywizjon OP Świnoujście (bez grupy kutrów) i rozformowywała Szkołę Podoficerów Sanitarnych^[3].

Rok 1965 zapoczątkował nowy etap w systemie dowodzenia, rozwoju struktur organizacyjnych i działalności WOP. Od 1 lipca 1965 formację tę podporządkowano MON. Podległość pod względem gospodarczym, nastąpiła od 1 stycznia 1966 Zarządzenie prezesa Rady Ministrów nr 41 z 24 czerwca 1965, które stanowiło podstawę przejścia WOP do nowego resortu, motywowało tę decyzję koniecznością ujednolicenia struktury organizacyjnej oraz systemu dowodzenia Sił Zbrojnych. Razem z WOP podporządkowano MON – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Natomiast w resorcie MSW nadal pozostawiono przejścia graniczne. W 1967 dywizjon okrętów został podporządkowany dowódcy Morskiej Brygady Okrętów Pogranicza^[4].

Realizując rozkaz MON nr 0114/Org. z 23 listopada 1965 w sprawie reorganizacji jednostek morskich WOP i wydane w oparciu o ww. rozkaz zarządzenia szefa Szt. Gen. nr O135/Org. z 22 grudnia 1965 i Głównego Inspektora OT nr 028/Org. z 25 lutego 1966 sformowano 1 kwietnia 1966 6. Brygadę Okrętów Pogranicza w Gdańsku-Nowym Porcie. Sztab tej jednostki powstał na bazie byłego Szefostwa Służby Morskiej WOP. Jednocześnie ze składu nadmorskich brygad WOP, tj. 12., 15. i 16. wydzielono dywizjony okrętów pogranicza, które wraz ze Szkołą Specjalistów Morskich WOP (będącą dotychczas samodzielną jednostką) podporządkowano tejże jednostce. W skład 6. BOP weszły trzy dywizjony Okrętów Pogranicza, które stacjonowały: 30 dOP w Świnoujściu, 32 dOP w Kołobrzegu i 31 dOP w Gdańsku Westerplatte^[4].

31 maja 1968 przeformowano brygadę z etatu 352/70 na etat 33/12 o stanie osobowym 3143 żołnierzy i 51 pracowników cywilnych^[e].

Od 1 października 1971, decyzją Prezydium Rządu z 30 lipca 1971, WOP podporządkowano MSW, w związku z czym dotychczasowe Szefostwo WOP przeformowano na Dowództwo WOP, a w skład formacji weszła ponownie służba KRG. Zmiany te objęły również nadmorskie brygady WOP. Jednocześnie wyłączono z tej formacji Morską Brygadę Okrętów Pogranicza, którą podporządkowano dowództwu Marynarki Wojennej^[5] i odtąd w ochronie granicy morskiej uczestniczyła ona tylko na zasadach współdziałania z brygadami nadmorskimi WOP. Dlatego też jej jednostki pływające wykorzystywano tylko do działań interwencyjno–pościgowych i służby dozoru na Zatoce Gdańskiej i pełnym morzu^[6].

Po roku 1975 w związku, z przeprowadzoną reformą administracji państwowej i nowym podziałem administracyjnym kraju. Zgodnie z przyjętymi w 1975 przez kierownictwo MSW, kierunkami doskonalenia ochrony granicy, w działalności WOP do roku 1980, przewidującym dostosowanie odcinków służbowych brygad WOP do nowego podziału administracyjnego kraju oraz przejściem na dwuszczeblową strukturę dowodzenia i kierowania (BWOP – strażnica WOP, BWOP – GPK WOP), z jednoczesnym wyeliminowaniem w całej formacji szczebla batalion graniczny WOP (pozostawiono tylko batalion graniczny WOP: Świnoujście i Szklarska Poręba) od 1 czerwca 1976 wprowadzono nową strukturę organizacyjną WOP obowiązującą w następnych latach^[f][7].

Zarządzeniem MSW z 29 stycznia 1976 zmiany organizacyjne w jednostkach WOP wprowadzono w życie. Nadmorskie BWOP dostosowały swoje struktury organizacyjne do zakresu ich odpowiedzialności za odcinki granicy państwowej w ramach nowo utworzonych województw^[8]:

• Pomorska Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa szczecińskiego
• Bałtycka Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa koszalińskiego
• Kaszubska Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa: gdańskiego, elbląskiego i olsztyńskiego.

1 czerwca 1976 rozformowano 122 batalion WOP i 123 batalion WOP, podporządkowując strażnice bezpośrednio dowódcy brygady. Z rozformowanych batalionów sformowano placówki zwiadu i kompanie odwodowe. Brygada przyjęła nazwę Pomorska Brygada WOP^[9]. W tym samym roku, w wyniku zmian organizacyjnych w Wojskach Ochrony Pogranicza, podporządkowano z Bałtyckiej Brygady WOP strażnicę WOP Rewal, samodzielną kompanię odwodową (sko) Mrzeżyno i GPK Mrzeżyno^[10].

Po stanie wojennym odtworzono batalion graniczny PB WOP w Chojnie. W 1989 przyjęto do ochrony odcinek na Odrze od rozformowanej Lubuskiej Brygady WOP wraz z batalionem granicznym LB WOP w Słubicach oraz przejściami granicznymi: Kunowice, Świecko, Słubice i Kostrzyn^[9].

Na podstawie decyzji MSW z 23 maja 1989 akceptującej kierunki zmian w organizacji jednostek WOP, ujęte w planie restrukturyzacji formacji oraz zarządzenia organizacyjnego nr 0357/Org. dyrektora biura org.-prawnego MSW z 29 września 1989, dowódca Pomorskiej Brygady WOP otrzymał polecenie, wprowadzenia w terminie do 31 października 1989 zmian organizacyjnych. Rozformowano batalion graniczny Pomorskiej Brygady WOP w Szczecinie istniejący wg etatu nr 44/0103 o stanie osobowym oraz na czas „P” – 223 żołnierzy (na czas „W” – 282 żołnierzy)^[g][11].

17 grudnia 1989 brygada otrzymała Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski^[12].

Na podstawie decyzji MSW z 24 maja 1989, zaakceptowano zmiany w organizacji jednostek WOP ujęte w planie restrukturyzacji. Jednocześnie dowódca WOP otrzymał polecenie rozformowania batalionów portowych WOP, na wybrzeżu do 30 czerwca 1990^[11]. W 1990 rozformowano batalion portowy WOP Szczecin Dąbie^[h]. Z chwilą rozformowania batalionów portowych WOP, odpowiedzialnymi za zabezpieczenie granicy państwowej w morskich przejściach granicznych zamierzano uczynić GPK portów morskich, a zadania te miały być wykonywane głównie systemem operacyjnym^[i][13].

Zarządzeniem nr 012 Komendanta Głównego Straży Granicznej z 7 maja 1991 w sprawie rozwiązania jednostek WOP oraz utworzenia jednostek organizacyjnych Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych polecił z dniem 16 maja 1991 rozwiązać Pomorską Brygadę WOP w Szczecinie istniejącą według etatu nr 44/0102 o stanie osobowym na okres „W” 2002 żołnierzy i 70 pracowników cywilnych oraz na okres „P” 2010 żołnierzy i 111 pracowników cywilnych^[14]. Na jej bazie powstał oddział Straży Granicznej: Pomorski Oddział Straży Granicznej w Szczecinie^[15]. Oddziałowi została przydzielona nazwa związana z regionem, w którym działał^[j][9].

Koszary 123 batalionu^[k]

Koszary szczecińskiego dywizjonu^[k]

• Dowództwo, sztab i pododdziały dowodzenia^[l]
• 122 batalion WOP Chojna
• 123 batalion WOP Szczecin
• 124 batalion WOP Police
• 125 batalion WOP Świnoujście
• batalion portowy WOP Szczecin Dąbie
• Samodzielny batalion kutrów granicznych (dywizjon rzecznych kutrów pogranicza} Szczecin
• Flotylla morska WOP Trzebież
• Batalion portowy WOP Świnoujście
• Dywizjon okrętów pogranicza Świnoujście
• Graniczne placówki kontrolne:
  • GPK Widuchowo (rzeczna)
  • GPK Kołbaskowo (drogowa)
  • GPK Gumieńce (kolejowa)
  • GPK Trzebież (rybacka)
  • GPK Szczecin (morska)
  • GPK Świnoujście (morska)
  • GPK Dziwnów (rybacka).

W 1968 dowództwu brygady podlegały:

• Batalion nadmorski WOP Świnoujście
• Strażnice bezpośrednio podległe dowództwu:
  • nr 5 lądowa II kategorii Karszno
  • nr 6 lądowa II kategorii Myśliborz Wielki
  • nr 7 techniczna II kategorii Dobieszczyn
  • nr 8 techniczna II kategorii Stolec
  • nr 9 techniczna II kategorii Dobra
  • nr 10 techniczna II kategorii Kościno
  • nr 11 techniczna I kategorii Broniszewo
  • samodzielny pluton kontroli ruchu granicznego Kołbaskowo
  • nr 12 techniczna Kamieniec
  • Szkolna – Szczecin
• Batalion rzeczny WOP Chojna
• Batalion portowy Szczecin Dąbie.

Skład Pomorskiej Brygady WOP w 1990 przedstawiał się następująco:

• Dowództwo, sztab i pododdziały dowodzenia
• Batalion WOP Słubice
• Batalion WOP Chojna
• Batalion WOP Świnoujście
• 29 strażnic WOP
• Graniczne placówki kontrolne:
  • GPK Kunowice (kolejowa)
  • GPK Świecko (drogowa)
  • Słubice (drogowa)
  • GPK Kostrzyń (kolejowa, rzeczna)
  • GPK Kołbaskowo (drogowa)
  • GPK Szczecin-Gumieńce (kolejowa)
  • GPK Szczecin (morska) (stacjonował w budynku Urzędu Celnego przy ul. Gdańskiej)
  • GPK Trzebież (rybacka)
  • GPK Świnoujście (morska)
  • GPK Dziwnów (rybacka).

Wykaz punktów obserwacji wzrokowo-technicznej w Pomorskiej Brygadzie WOP wg stanu z 1990^[16]:

• POWT nr 1 Podgrodzie
• POWT nr 2 Karsibór
• POWT nr 3 Świnoujście
• POWT nr 4 Przytor
• POWT nr 5 Międzyzdroje
• POWT nr 6 Grodno
• POWT nr 7 Kołczewo
• POWT nr 8 Międzywodzie
• POWT nr 9 Dziwnówek
• POWT nr 10 Pobierowo
• POWT nr 11 Rewal
• POWT nr 12 Niechorze
• POWT nr 13 Włodarka
• POWT nr 14 Mrzeżyno.

• 1964 – na zagrożonych odcinkach strażnic lądowych w miejsce dotychczas przestarzałej sygnalizacji świetlnej rozpoczęto instalowanie urządzeń sygnalizacyjnych na podczerwień tzw. US-y^[m]. Strażnice na których zostały zainstalowane te urządzenia nazwano strażnicami technicznymi, urządzenia te bowiem wymagały dobrze wyszkolonej obsługi do prawidłowego wykonania instalacji, zorganizowania właściwej eksploatacji i konserwacji. Główna uwaga w pełnieniu służby granicznej skupiała się na dozorze zainstalowanych na strażnicach urządzeń, które w dzień i w nocy zapewniały ciągłość ochrony granicy na całym ochranianym odcinku. Z powodu polepszenia warunków służby dotychczasowe stany osobowe strażnic zostały zmniejszone bez uszczerbku dla ochrony granicy państwowej ^[18].
• 1968 – Stocznia Marynarki Wojennej przekazała dla WOP pierwszą partię kutrów rozpoznawczych, które skierowano do służby rzecznej na odrzańskim odcinku granicy zachodniej Pomorskiej Brygady WOP (W latach następnych zaopatrzono w nie pozostałe strażnice rzeczne)^[19].
• 1970–1971 – w celu natychmiastowego rozpoznania celów wykrytych przez stacje radiolokacyjne na wodach terytorialnych dla wybranych strażnic nadmorskich WOP przydzielono rzeczne kutry rozpoznawcze typu KR-70 po przystosowaniu ich do eksploatacji w warunkach morskich (Dopuszczenie kutrów rzecznych do służby na morzu było rozwiązaniem doraźnym)^[20].
• 1973–1975 – wybrane strażnice nadmorskie WOP otrzymały ze stoczni w Ustce kutry przystosowane do służby morskiej przede wszystkim umożliwiające szybkie i bezpieczne potrafiące dobicie do plaż morskich (Prototyp takiego kutra opracowała, a następnie wykonała stocznia w Ustce w 1972. Podstawowym materiałem, jakiego użyto do jego budowy, był laminat poliestrowo-szklany)^[20].
• 13 grudnia 1981–22 lipca 1983 – (stan wojenny w Polsce), cały wysiłek służb przede wszystkim strażnic i GPK, skierowano na ochronę granicy oraz utrzymanie porządku i bezpieczeństwa w strefie nadgranicznej, współpracując ściśle z organami milicji i Służby Bezpieczeństwa. W strażnicach normę służby granicznej dla żołnierzy podwyższono z 8 do 12 godzin na dobę. Po wprowadzeniu ograniczeń w ruchu granicznym część niewykorzystanej kadry GPK przerzucono do strażnic w celu wspomożenia bezpośredniej ochrony granicy. Patrole wysyłane w teren zostały wzmocnione. Wyeliminowano służby składające się z jednego żołnierza. Ścisłą kontrolą objęto całą strefę nadgraniczną, sięgając niekiedy głębiej. Niektóre szlaki turystyczne zostały zamknięte, a ruch w strefie nadgranicznej został znacznie ograniczony. W stan gotowości były postawione wszystkie pododdziały odwodowe. Dla umocnienia bezpieczeństwa w strefie nadgranicznej organizowano stałe akcje penetracyjne terenu przez wszystkie służby, zwłaszcza lotne patrole na motocyklach lub samochodach osobowo-terenowych. Wzmocniono kontrolę ruchu jednostek pływających. Mimo utrudnionych warunków nie zaprzestano współpracy z ludnością pogranicza^[21].

• Lubuska Brygada WOP ⇔ Bałtycka Brygada WOP – 1.01.1958–11.1989^[9]
• Łużycka Brygada WOP^[22] ⇔ Bałtycka Brygada WOP – 12.1989–04.1990^[10]
• Łużycka Brygada WOP ⇔ Bałtycki Oddział WOP – 04.1990–15.05.1991^[10].

• 2025 – 6–7 czerwca w Szczecinie z inicjatywy Zarządu Głównego Związku Emerytów i Rencistów Straży Granicznej na terenie Placówki Straży Granicznej w Szczecinie, gdzie swoją siedzibę miała Pomorska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza odbyły się jubileuszowe uroczystości związane z 80. rocznicą objęcia ochroną granicy RP (wschodni brzeg Odry i Bystrzycy) przez 5 dywizji wydzielonych z 2 Armii Wojska Polskiego, które później przekształciły się w Wojska Ochrony Pogranicza. W skład Komitetu Organizacyjnego weszli, oprócz ZEiRSG, również przedstawiciele niżej wymienionych organizacji:
• Stowarzyszenie Weteranów Polskich Formacji Granicznych
• Związek Weteranów i Rezerwistów WP im. Gen. Franciszka Gągora
• Związek Inwalidów Wojennych RP
• Stowarzyszenie Byłych Żołnierzy i Funkcjonariuszy Służb Granicznych Rzeczypospolitej Polskiej – Granica
• Klub Generałów i Admirałów Straży Granicznej RP
• Bractwo Motocyklowe WOP
• Związek Byłych Żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza zrzeszające żołnierzy służby zasadniczej pełniących służbę w poszczególnych brygadach WOP.

Patronat Honorowy nad uroczystością objęli: Sekretarz Stanu w MSWiA, Wiesław Szczepański oraz Komendant Morskiego Oddziału Straży Granicznej, kontradm. SG Andrzej Prokopski. Ponadto w Komitecie Honorowym byli: Wojewoda Zachodniopomorski, Adam Rudawski, Dyrektor ZER MSWiA, Magdalena Bednarz, i płk SG w st. spocz. Jerzy Prochwicz, były Kierownik Archiwum Straży Granicznej w Kętrzynie.

Z okazji 80. Rocznicy objęcia ochroną granic Polski przez Wojska Ochrony Pogranicza, ustanowiony został przez Zarząd Główny Związku medal pamiątkowy, który otrzymują weterani służby w WOP i Straży Granicznej oraz osoby zasłużone w propagowanie idei ochrony granicy państwowej”. Medale pamiątkowe zostały uroczyście wręczone, w obecności wszystkich zgromadzonych. Łącznie podczas obchodów 80. rocznicy utworzenia WOP uhonorowano ponad 250 osób, w tym nieobecni na uroczystości otrzymali medale podczas lokalnie organizowanych ważnych spotkań w Regionach Związku. Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego ppłk rez. SG Andrzej Budzyński i Prezes ZEiRSG st. chor. sztab. SG rez. Sławomir Matusewicz odsłonili tablicę pamiątkową przed obeliskiem z nazwiskami żołnierzy, którzy zginęli w ochronie granicy na odcinku Pomorskiej Brygady WOP^[25].

3 Oddział Ochrony Pogranicza → 3 Szczeciński Oddział WOP → 8 Brygada Ochrony Pogranicza → 12 Brygada WOP → 12 Pomorska Brygada WOP → Pomorska Brygada WOP → Pomorski Oddział Straży Granicznej

• Ireneusz Bieniecki. Obserwacja i radiolokacyjny dozór Wojsk Ochrony Pogranicza na polskim wybrzeżu morskim w latach 1960–1991 (powstanie – rozwój – organizacja). Część I – lata 60., Część II – lata 70., Część III – lata 80.. „Biuletyn Centralnego Ośrodka Straży Granicznej”. Cz. I, Cz. II, Cz. III 1–2/12, 2011. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
• Ireneusz Bieniecki. Zmiany w Systemie Organizacji Ochrony Polskiej Granicy Morskiej w latach 1965–1991. „Biuletyn Historyczny”. nr 23, s. 154–174, 2008. Gdynia: Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni ul. Zawiszy Czarnego nr 1A, 81-374 Gdynia. ISSN 0137-5539. 
• Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945–1985. Warszawa: Wojskowa Drukarnia w Łodzi, 1985, s. 1–356.
• Grzegorz Goryński. Plany mobilizacyjne Wojsk Ochrony Pogranicza okresu zimnej wojny – zadania na rzecz MON. „Biuletyn Historyczny Muzeum Marynarki Wojennej”. 36/2021, 2021. Gdynia: Muzeum Marynarki Wojennej. ISSN 0137-5539. 
• Grzegorz Goryński: Trudne początki – nieznane dokumenty dotyczące narodzin Straży Granicznej i ruchu związkowego. W: Biuletyn 1–2/2012. T. Z historii ochrony granic. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej, 2012, s. 153–204.
• Tomasz Honkisz. Kronika – przegląd wydarzeń. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 2, 1990. Warszawa: Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”. ISSN 0043-7182. 
• Tadeusz Jarmoliński: Kontrola ruchu granicznego w Polsce w latach 1945–1990. Warszawa–Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej im. Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 92; 75-531 Koszalin, 2013.
• Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza (1945–1991). Krótki informator historyczny. Kętrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej, 1998. ISBN 83-909304-3-9.
• Jerzy Prochwicz: Wojska Ochrony Pogranicza 1945–1965. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2011. ISBN 978-83-7726-027-2.
• Andrzej Wojtaszak, Kazimierz Kozłowski: Żołnierz polski na Pomorzu Zachodnim X–XX wiek : materiały z sesji naukowej z 10 listopada 1999 r. : praca zbiorowa. Szczecin: Oddział Edukacji Obywatelskiej, 2001. ISBN 83-86992-76-X.
• Archiwum Straży Granicznej, zespół archiwalny DWOP, sygn. 1842/6, Historia Pomorskiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza. Szczecin 1961.