Kaszubska Brygada WOP

Kaszubska Brygada WOP

Emblemat brygady
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	1 stycznia 1958
Rozformowanie	16 maja 1991
Nazwa wyróżniająca	Kaszubska
Tradycje
Nadanie sztandaru	12 października 1962
Rodowód	4 Oddział Morski OP 12 Gdański Oddz. WOP 4 Brygada OP 16 Brygada WOP 16 Kaszubska Brygada WOP
Kontynuacja	Kaszubski Oddział SG
Dowódcy
Pierwszy	ppłk Czesław Stopiński
Ostatni	płk Czesław Rysztowski
Organizacja
Kryptonim	Rynek[a]
Dyslokacja	Gdańsk Nowy Port ul. Oliwska 35
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska wewnętrzne
Formacja	Wojska Ochrony Pogranicza

Kaszubska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza (KBWOP) – zlikwidowana brygada Wojsk Ochrony Pogranicza pełniąca służbę na granicy morskiej i granicy polsko-radzieckiej.

Kaszubska Brygada WOP sformowana została 1 stycznia 1958 na bazie 16 Brygady WOP, na podstawie zarządzenia MSW nr 075/58 z 22 kwietnia 1958. Sztab brygady stacjonował w Gdańsku, ul. Oliwska 35^[1].

Wiosną 1958 strażnice podporządkowane 163 batalionowi podporządkowano bezpośrednio pod sztab 16 Kaszubskiej Brygady WOP (Jastarnia, Władysławowo, Babie Doły, Sopot, Sianki, oraz dotychczasowe strażnice 161 batalionu: Sobieszewo, Jantar, Sztutowo, Krynica Morska)^[b].

1 stycznia 1960 dokonano zmiany nazwy batalionu granicznego Gdańsk na batalion graniczny Sopot oraz zmieniono numerację strażnic^[c].

W 1961, brygada posiadała kryptonim Rynek.

12 października 1962 brygada otrzymała swój nowy sztandar^[2].

W 1962 wprowadzono nowy plan mobilizacyjny PM–62. Zgodnie z etatem czasu „P”, na dzień 1 lipca 1965 Brygada liczyła 2311 żołnierzy, a etat czasu „W” przewidywał 1922 żołnierzy^[3]. W ramach zadań mobilizacyjnych jednostka mobilizowała 29 dywizjon OP Gdańsk i samodzielny batalion portowy Gdynia^[3]. Rozkazem organizacyjnym dowódcy WOP nr 0148 z 2.09.1963 przeformowano strażnice lądowe kategorii III: Ustka i Jarosławiec na strażnice WOP nadmorskie kategorii II.

31 lipca 1964 przejęto od Bałtyckiej Brygady WOP obiekt po rozformowanej strażnicy WOP Stilo^[4].

15 sierpnia 1964 Graniczna Placówka Kontrolna Łeba oraz strażnice WOP: Karwia, Biała Góra i Łeba z ochranianymi odcinkami została przejęta od Bałtyckiej Brygady WOP^[4].

Rok 1965 zapoczątkował nowy etap w systemie dowodzenia, rozwoju struktur organizacyjnych i działalności WOP. Od 1 lipca 1965 formację tę podporządkowano MON. Podległość pod względem gospodarczym, nastąpiła od 1 stycznia 1966 Zarządzenie prezesa Rady Ministrów nr 41 z 24 czerwca 1965, które stanowiło podstawę przejścia WOP do nowego resortu, motywowało tę decyzję koniecznością ujednolicenia struktury organizacyjnej oraz systemu dowodzenia Sił Zbrojnych. Razem z WOP podporządkowano MON – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Natomiast w resorcie MSW nadal pozostawiono przejścia graniczne. W 1967 dywizjon okrętów został podporządkowany dowódcy Morskiej Brygady Okrętów Pogranicza^[5].

Realizując rozkaz MON nr 0114/Org. z 23 listopada 1965 w sprawie reorganizacji jednostek morskich WOP i wydane w oparciu o ww. rozkaz zarządzenia szefa Szt. Gen. nr O135/Org. z 22 grudnia 1965 i Głównego Inspektora OT nr 028/Org. z 25 lutego 1966 sformowano 1 kwietnia 1966 6. Brygadę Okrętów Pogranicza w Gdańsku-Nowym Porcie. Sztab tej jednostki powstał na bazie byłego Szefostwa Służby Morskiej WOP. Jednocześnie ze składu nadmorskich brygad WOP, tj. 12., 15. i 16. wydzielono dywizjony okrętów pogranicza, które wraz ze Szkołą Specjalistów Morskich WOP (będącą dotychczas samodzielną jednostką) podporządkowano tejże jednostce. W skład 6. BOP weszły trzy dywizjony Okrętów Pogranicza, które stacjonowały: 30 dOP w Świnoujściu, 32 dOP w Kołobrzegu i 31 dOP w Gdańsku Westerplatte^[5].

W roku 1968, na polecenie szefa WOP, zmieniono system ochrony granicy na Zatoce Gdańskiej. Odtąd miała być ona ochraniana zgodnie z faktycznym przebiegiem granicy, także i granicy wód wewnętrznych, czyli na linii łączącej cypel Hel ze stykiem granicy z ZSRR na Mierzei Wiślanej. W związku z powyższym ochronę tego akwenu przeniesiono z rubieży Hel – Mikoszewo na rubież Hel – Krynica Morska^[6].

W końcu 1968 Kaszubska Brygada WOP w okresie „P” realizowała na wybrzeżu następujące zadania^[7]:

• Ochronę i zapewnienie nienaruszalności granicy państwowej przy wykorzystaniu jednostek pływających i samolotów
• Nadzór w zakresie ochrony granicy nad żeglugą i urządzeniami na morskich wodach wewnętrznych, wodach terytorialnych, wodach pasa przyległego oraz nad eksploatacją tych wód i dna morskiego
• Ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego w pasie granicznym w zakresie niezbędnym do zabezpieczenia granicy państwa przed jej naruszeniem
• Współudział w kontroli ruchu osób i środków transportu w portach handlowych.

Od 1 października 1971, decyzją Prezydium Rządu z 30 lipca 1971, WOP podporządkowano MSW, w związku z czym dotychczasowe Szefostwo WOP przeformowano na Dowództwo WOP, a w skład formacji weszła ponownie służba KRG. Zmiany te objęły również nadmorskie BWOP. Jednocześnie wyłączono z tej formacji Morską Brygadę Okrętów Pogranicza, którą podporządkowano dowództwu Marynarki Wojennej^[8] i odtąd w ochronie granicy morskiej uczestniczyła ona tylko na zasadach współdziałania z brygadami nadmorskimi WOP. Dlatego też jej jednostki pływające wykorzystywano tylko do działań interwencyjno–pościgowych i służby dozoru na Zatoce Gdańskiej i pełnym morzu. W latach siedemdziesiątych w ochronie granicy na Wybrzeżu Gdańskim nadal wykorzystywano aparat zwiadu, a jego działalność skupiała się na operacyjnym zabezpieczeniu i opanowaniu strefy nadgranicznej oraz rybołówstwa i żeglarstwa sportowego. Zadania te realizowano we współdziałaniu z organami Służby Bezpieczeństwa (SB), Milicji Obywatelskiej (MO) oraz przy pomocy ludności cywilnej pogranicza^[9].

Po roku 1975 w związku, z przeprowadzoną reformą administracji państwowej i nowym podziałem administracyjnym kraju. Zgodnie z przyjętymi w 1975 przez kierownictwo MSW, kierunkami doskonalenia ochrony granicy, w działalności WOP do roku 1980, przewidującym dostosowanie odcinków służbowych BWOP do nowego podziału administracyjnego kraju oraz przejściem na dwuszczeblową strukturę dowodzenia i kierowania (BWOP – strażnica WOP, BWOP – GPK WOP), z jednoczesnym wyeliminowaniem szczebla batalion graniczny od 1 czerwca 1976 wprowadzono nową strukturę organizacyjną WOP obowiązującą w następnych latach^[d][10]. Rozformowano 19 Kętrzyński Oddział WOP, a jego odcinek lewy przekazano Kaszubskiej Brygadzie WOP w Gdańsku natomiast prawy Podlasko-Mazurskiej Brygadzie WOP w Białymstoku. W Kętrzynie nadal funkcjonowała samodzielna kompania odwodowa WOP, która podlegała KBWOP^[11].

W latach siedemdziesiątych, w wyniku reformy administracji państwowej zaistniała potrzeba dostosowania odcinków ochranianych przez brygady WOP do granic nowych województw. Zarządzeniem MSW z 29 stycznia 1976 zmiany organizacyjne w jednostkach WOP wprowadzono w życie. Nadmorskie brygady WOP dostosowały swoje struktury organizacyjne do zakresu ich odpowiedzialności za odcinki granicy państwowej w ramach nowo utworzonych województw^[11]:

• Pomorska Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa szczecińskiego
• Bałtycka Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa koszalińskiego
• Kaszubska Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa: gdańskiego, elbląskiego i olsztyńskiego.

Po likwidacji oddziałów WOP na granicy wschodniej, brygadzie WOP w Gdańsku przydzielono do ochrony część odcinka granicy obejmującego obszar trzech województw – olsztyńskiego, elbląskiego i gdańskiego. Po reorganizacji w 1976 jednostka ta ochraniała odcinek o długości 270 km w tym 141,5 km granicy morskiej i 129 km granicy lądowej z ZSRR^[12].

1 czerwca 1976, zarządzeniem dowódcy WOP z 17 lutego 1976 brygada przeszła na dwuszczeblowy system dowodzenia podporządkowując strażnice bezpośrednio pod sztab brygady. Z kolei na podstawie zarządzenia dowódcy WOP z 25 lipca 1976 brygada otrzymała nazwę Kaszubska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza. W tym samym roku, w wyniku zmian organizacyjnych w Wojskach Ochrony Pogranicza, podporządkowano Bałtyckiej Brygadzie WOP w Koszalinie: GPK w Łebie, strażnicę WOP w Łebie i batalion WOP Lębork^[e][4].

Na przełomie lat 70. i 80. nastąpiły zmiany w podporządkowaniu pododdziałów KBWOP, ochraniających granicę lądową. 1 stycznia 1981 organizacja KBWOP uwzględniała następujące pododdziały graniczne ochraniające granicę lądową na wschodnim odcinku^[13]:

• Grupa operacyjna (GO) Zwiadu w Kętrzynie
• Samodzielna kompania odwodowa (sko) w Kętrzynie (tylko na cz. „P”)
• Strażnica kadrowa WOP w Górowie Iławeckim (tylko na cz. „P”)
• Strażnica kadrowa WOP w Braniewie (tylko na cz. „P”)
• Strażnica kadrowa WOP w Bartoszycach (tylko na cz. „P”)
• Strażnica kadrowa WOP w Barcianach (tylko na cz. „P”)
• GPK WOP w Braniewie (tylko na cz. „P”)
• GPK WOP w Bartoszycach (tylko na cz. „P”)
• GPK WOP w Skandawie (tylko na cz. „P”).

Ogółem stan osobowy tych pododdziałów na czas „P” wynosił 213 żołnierzy w tym: 22 oficerów, 10 chorążych, 61 podoficerów (w tym 45 podoficerów służby zawodowej, 16 podoficerów służby zasadniczej), 120 szeregowych oraz 1 pracownik cywilny. Natomiast na podstawie zarządzenia dowódcy WOP nr 044/Org. z 9 września 1983 dowódca KBWOP przekazał, a komendant CSWOP w Kętrzynie przyjął od 1 października 1983 sko WOP w Kętrzynie o etatowym stanie osobowym na czas „P” – 142 żołnierzy^[f][14]. W tym celu dowódca KBWOP i komendant CSWOP opracowali ramowy Plan współdziałania w zakresie wykorzystania sił sko WOP w Kętrzynie^[g][14].

W połowie lat 80. miały miejsce kolejne zmiany organizacyjne. Na podstawie zarządzenia nr 0112/Org. MSW z 8 września 1984 dowódca KBWOP, otrzymał polecenie sformowania batalionu granicznego Kaszubskiej Brygady WOP (bgr WOP) na okres „P” w Kętrzynie (wg etatu nr 44/0111). Batalion graniczny KBWOP w Kętrzynie pozostawał na zaopatrzeniu CSWOP^[h]. Batalion graniczny Kaszubskiej Brygady WOP Kętrzyn, został rozformowany na podstawie zarządzenia dowódcy WOP nr 023/Org. z 16 czerwca 1989 w połowie tego roku, a od 1 sierpnia 1989 dowódca KBWOP przejął bezpośrednie dowodzenie strażnicami kadrowymi WOP w: Braniewie, Górowie Iławeckim, Bartoszycach i Barcianach^[i][14].

Na podstawie decyzji MSW z 24 maja 1989, zaakceptowano zmiany w organizacji jednostek WOP ujęte w planie restrukturyzacji. Jednocześnie dowódca WOP otrzymał polecenie rozformowania batalionów portowych WOP, na wybrzeżu do 30 czerwca 1990^[15]. Z chwilą rozformowania batalionów portowych WOP, odpowiedzialnymi za zabezpieczenie granicy państwowej w morskich przejściach granicznych zamierzano uczynić GPK portów morskich, a zadania te miały być wykonywane głównie systemem operacyjnym^[j][16].

Zarządzeniem nr 012 Komendanta Głównego Straży Granicznej z 7 maja 1991 w sprawie rozwiązania jednostek WOP oraz utworzenia jednostek organizacyjnych Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych polecił z dniem 16 maja 1991 rozwiązać Kaszubską Brygadę WOP w Gdańsku istniejącą według etatu nr 44/0108 o stanie osobowym na okres „W” 2047 żołnierzy i 68 pracowników cywilnych oraz na okres „P” 1650 żołnierzy i 76 pracowników cywilnych^[17]. Na jej bazie powstał oddział Straży Granicznej: Kaszubski Oddział Straży Granicznej w Gdańsku^[18]. Oddziałowi została przydzielona nazwa związana z regionem, w którym działał^[k][19].

Zarządzeniem nr 012 Komendanta Głównego Straży Granicznej z 7 maja 1991 w sprawie rozwiązania jednostek WOP oraz utworzenia jednostek organizacyjnych Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych polecił z dniem 16 maja 1991 rozwiązać Ośrodek Wczasów WOP w Sopocie istniejący według etatu nr 44/05 o stanie osobowym na okres „P” 1 żołnierz^[20].

• Dowództwo, sztab i pododdziały dowodzenia^[l]
• Batalion portowy Gdynia
• Batalion portowy Gdańsk
• Dywizjon Okrętów Pogranicza Gdańsk Gdańsk-Westerplatte
• Strażnice Wojsk Ochrony Pogranicza:
  • Strażnica WOP Władysławowo
  • Strażnica WOP Jastarnia
  • Strażnica WOP Jantar
  • Strażnica WOP Krynica Morska
• Graniczne placówki kontrolne Wojsk Ochrony Pogranicza:
  • Graniczna Placówka Kontrolna Władysławowo
  • Graniczna Placówka Kontrolna Hel
  • Graniczna Placówka Kontrolna Gdynia
  • Graniczna Placówka Kontrolna Gdańsk
  • Graniczna Placówka Kontrolna Gdańsk Rębiechowo.

Struktura organizacyjna brygady na dzień 1 stycznia 1960^[21]

• Batalion portowy WOP Gdynia – 3 kompanie
• Batalion portowy WOP Gdańsk – 2 kompanie
• Batalion graniczny Sopot – 7 strażnic
• Placówka zwiadu Puck
• Placówka zwiadu Sztutowo
• Graniczne placówki kontrolne Wojsk Ochrony Pogranicza:
  • Graniczna Placówka Kontrolna Rybołówstwa Hel^[12]
  • Graniczna Placówka Kontrolna Rybołówstwa Władysławowo^[12]
• Dywizjon Okrętów Pogranicza (mp. Westerplatte – 18 jednostek typu „OP”, „DP”, i „KP” oraz 11 typu „M”)^[12].

W 1966 na odcinku Kaszubskiej Brygady WOP granica państwowa ochraniana była przez^[6]:

• 7 strażnic nadmorskich WOP (technicznych)
• Batalion portowy WOP Gdańsk
• Batalion portowy WOP Gdynia
• Batalion odwodowy WOP w Lęborku, który był przeznaczony do działań rozpoznawczo–likwidacyjnych w strefie nadgranicznej i w pasie granicznym.

W połowie 1969 system ochrony granicy morskiej na odcinku KBWOP przedstawiał się następująco: w strukturze^[22]:

• bport WOP Gdynia (3 kompanie portowe)
• bport WOP Gdańsk (2 kompanie portowe)
• Strażnice nadmorskie: Krynica Morska (4 POWT), Jantar (4 POWT), Jastarnia (3 POWT), Władysławowo (3 POWT), Karwia (3 POWT), Białogóra (3 POWT), Łeba (5 POWT).

Organizując ochronę granicy państwowej KBWOP główny wysiłek skupiła na rejonach portów handlowych w Gdyni i Gdańsku oraz całej Zatoce Gdańskiej. Zabezpieczenie tego obszaru polegało na^[22]:

• Ścisłym współdziałaniu w portach Gdynia i Gdańsk bport WOP ze służbą KRG, sekcjami „Z” oraz administracją portów w zakresie niedopuszczenie do nielegalnego przekroczenia granicy (npg) na swoich odcinkach (w portach główny wysiłek skupiono na zabezpieczeniu fizycznym statków zachodnich)
• Zabezpieczeniu rejonu Zatoki Gdańskiej przy udziale POWT strażnic WOP: Krynica Morska, Jantar, Jastarnia, bport WOP Gdynia i Gdańsk oraz okrętów KdOP.

Struktura organizacyjna brygady na dzień 1 lipca 1971^[12]

• Dowództwo i sztab brygady
• siedem strażnic nadmorskich WOP:
  • Strażnica WOP Łeba
  • Strażnica WOP Karwia
  • Strażnica WOP Władysławowo
  • Strażnica WOP Jastarnia
  • Strażnica WOP Jantar
  • Strażnica WOP Krynica Morska
• Batalion portowy w Gdańsku (2 strażnice portowe, strażnica odwodowa, pluton łączności, sekcja zwiadu)
• Batalion portowy w Gdyni (3 strażnice portowe, strażnica odwodowa, pluton łączności, pluton ochrony, kwatermistrzostwo i drużyna gospodarcza)
• Batalion odwodowy w Lęborku (pluton łączności, pluton ochrony, pluton cekaemów, sekcja techniczna, pluton transportowo-gospodarczy, pluton medyczny)
• pododdziały przysztabowe (pluton saperów, pluton ochrony, pluton techniczny, kompania łączności, kompania zaopatrzenia, medyczna i orkiestra).

Struktura organizacyjna jednostki, która ukształtowała się w połowie lat siedemdziesiątych przetrwała z nieznacznymi zmianami do końca istnienia Kaszubskiej Brygady WOP^[23].

Wykaz punktów obserwacji wzrokowo-technicznej w Kaszubskiej Brygadzie WOP wg stanu z 1990^[24]

• POWT nr 43 Lubiatowo
• POWT nr 44 Białogóra
• POWT nr 45 Piaśnica
• POWT nr 46 Widowo
• POWT nr 47 Ostrowo
• POWT nr 48 Lisi Jar
• POWT nr 49 Chłapowo
• POWT nr 50 Wielka Wieś
• POWT nr 51 Chałupy
• POWT nr 52 Kuźnica
• POWT nr 53 Jastarnia
• POWT nr 54 Góra Szwedów (Hel)
• POWT nr 55 Hel Port (wspólnie z GPK)
• POWT nr 56 Gdynia Port
• POWT nr 57 Sopot Kam. Potok
• POWT nr 58 Gdańsk Nowy Port
• POWT nr 59 Gdańsk Port Półn.
• POWT nr 60 Górki Zachodnie
• POWT nr 61 Sobieszewo
• POWT nr 62 Mikoszewo
• POWT nr 63 Jantar
• POWT nr 64 Stegna
• POWT nr 65 Kąty Rybackie
• POWT nr 66 Skowronki
• POWT nr 67 Krynica Morska
• POWT nr 68 Leśniczówka
• POWT nr 69 Piaski
• POWT nr 70 Piaski (ruchoma na samochodzie).

• 1970–1971 – w celu natychmiastowego rozpoznania celów wykrytych przez stacje radiolokacyjne na wodach terytorialnych dla wybranych strażnic nadmorskich WOP przydzielono rzeczne kutry rozpoznawcze typu KR-70 po przystosowaniu ich do eksploatacji w warunkach morskich (Dopuszczenie kutrów rzecznych do służby na morzu było rozwiązaniem doraźnym)^[25].
• 1973–1975 – wybrane strażnice nadmorskie WOP otrzymały ze stoczni w Ustce kutry przystosowane do służby morskiej przede wszystkim umożliwiające szybkie i bezpieczne potrafiące dobicie do plaż morskich (Prototyp takiego kutra opracowała, a następnie wykonała stocznia w Ustce w 1972. Podstawowym materiałem, jakiego użyto do jego budowy, był laminat poliestrowo-szklany)^[25].
• 13 grudnia 1981–22 lipca 1983 – (stan wojenny w Polsce), cały wysiłek służb przede wszystkim strażnic i GPK, skierowano na ochronę granicy oraz utrzymanie porządku i bezpieczeństwa w strefie nadgranicznej, współpracując ściśle z organami milicji i Służby Bezpieczeństwa. W strażnicach normę służby granicznej dla żołnierzy podwyższono z 8 do 12 godzin na dobę. Po wprowadzeniu ograniczeń w ruchu granicznym część niewykorzystanej kadry GPK przerzucono do strażnic w celu wspomożenia bezpośredniej ochrony granicy. Patrole wysyłane w teren zostały wzmocnione. Wyeliminowano służby składające się z jednego żołnierza. Ścisłą kontrolą objęto całą strefę nadgraniczną, sięgając niekiedy głębiej. Niektóre szlaki turystyczne zostały zamknięte, a ruch w strefie nadgranicznej został znacznie ograniczony. W stan gotowości były postawione wszystkie pododdziały odwodowe. Dla umocnienia bezpieczeństwa w strefie nadgranicznej organizowano stałe akcje penetracyjne terenu przez wszystkie służby, zwłaszcza lotne patrole na motocyklach lub samochodach osobowo-terenowych. Wzmocniono kontrolę ruchu jednostek pływających. Mimo utrudnionych warunków nie zaprzestano współpracy z ludnością pogranicza^[26].

• Bałtycka Brygada WOP ⇔ 19 Kętrzyński Oddział WOP – 1.01.1958–31.05.1976^[11]
• Bałtycka Brygada WOP ⇔ Podlasko-Mazurska Brygada WOP – 1.06.1976–26.04.1989^[27]
• Bałtycki Oddział WOP ⇔ Podlasko-Mazurska Brygada WOP – 27.04.1989–15.05.1991^[4].

Dowódcy brygady

• ppłk Czesław Stopiński
• ppłk dypl. Mieczysław Dębicki (09.1959^[28]–1965)
• ppłk Roman Sokólski
• ppłk Bronisław Wąsowski
• płk dypl. Marian Opałka (był 5.11.1975)^[29]
• płk Jerzy Więckowski (do 29.11.1990)
• płk Czesław Rysztowski (do 14.02.1991).

Kierownicy sekcji KRG^[30]

• ppłk Paweł Gawdun
• mjr Ryszard Kulicki
• ppłk Kazimierz Dudek
• ppłk Marian Micorek
• ppłk Tadeusz Sobczak.

• Ireneusz Bieniecki. Obserwacja i radiolokacyjny dozór Wojsk Ochrony Pogranicza na polskim wybrzeżu morskim w latach 1960–1991 (powstanie – rozwój – organizacja). Część I – lata 60., Część II – lata 70., Część III – lata 80.. „Biuletyn Centralnego Ośrodka Straży Granicznej”. Cz. I, Cz. II, Cz. III 1–2/12, 2011. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
• Ireneusz Bieniecki. Kaszubska Brygada Wosk Ochrony Pogranicza w ochronie granicy morskiej na Wybrzeżu Gdańskim w latach 1945–1991 (powstanie, zmiany organizacyjne i metody pełnienia służby). „Biuletyn Centralnego Ośrodka Straży Granicznej Z historii ochrony granic”. 1/05, s. 45–57, 2005. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
• Ireneusz Bieniecki. Zmiany w Systemie Organizacji Ochrony Polskiej Granicy Morskiej w latach 1965–1991. „Biuletyn Historyczny”. nr 23, s. 154–174, 2008. Gdynia: Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni ul. Zawiszy Czarnego nr 1A, 81-374 Gdynia. ISSN 0137-5539. 
• Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945–1985. Warszawa: Wojskowa Drukarnia w Łodzi, 1985, s. 1–356.
• Grzegorz Goryński: Trudne początki – nieznane dokumenty dotyczące narodzin Straży Granicznej i ruchu związkowego. W: Biuletyn 1–2/2012. T. Z historii ochrony granic. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej, 2012, s. 153–204. (pol.).
• Grzegorz Goryński. Plany mobilizacyjne Wojsk Ochrony Pogranicza okresu zimnej wojny – zadania na rzecz MON. „Biuletyn Historyczny Muzeum Marynarki Wojennej”. 36/2021, 2021. Gdynia: Muzeum Marynarki Wojennej. ISSN 0137-5539. 
• Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza (1945–1991) : Krótki informator historyczny. Kętrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej, 1998. ISBN 83-909304-3-9.
• Tadeusz Jarmoliński: Kontrola ruchu granicznego w Polsce w latach 1945–1990. Warszawa–Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej im. Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 92; 75-531 Koszalin, 2013.
• Jerzy Prochwicz: Wojska Ochrony Pogranicza 1945–1965. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2011. ISBN 978-83-7726-027-2.
• Archiwum Straży Granicznej. Historia Kaszubskiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza. Gdańsk 1965.