Bitwa o Rzym (1943)

Gen. Vittorio Ambrosio, szef Sztabu Generalnego włoskich sił zbrojnych, wydał pierwsze wytyczne operacyjne dotyczące koncentracji sił wokół Rzymu 21 lipca 1943 roku, jeszcze przed dymisją Benito Mussoliniego po wydarzeniach z 25 lipca. Tego samego dnia utworzono tzw. „Zmotoryzowany Korpus Armijny”, składający się z trzech dywizji mobilnych, który miał chronić stolicę. Dowództwo nad tą nową formacją objął gen. Giacomo Carboni^[7]. Oficjalne wytyczne Naczelnego Dowództwa stanowiły, że mobilna jednostka gen. Carboniego miała bronić Rzymu w przypadku lądowania aliantów na wybrzeżu Lacjum. W rzeczywistości gen. Ambrosio, uczestnik spisku króla Wiktora Emanuela III zmierzającego do obalenia Mussoliniego, zamierzał przede wszystkim zgromadzić dobrze wyposażone oddziały, aby zapobiec ewentualnej „faszystowskiej kontrrewolucji” wspieranej przez Niemców^[8].

Od 9 września 1943 roku część jednostek armii włoskiej próbowała uniemożliwić Niemcom zajęcie Rzymu. Obok włoskich żołnierzy walczyło kilkuset cywilów, którzy w dużej mierze spontanicznie i nieskoordynowanie włączyli się do obrony miasta. Wśród ofiar cywilnych (241 według oficjalnych danych, około 400 według innych szacunków) najbardziej znany jest Raffaele Persichetti^[9]. Według innych szacunków w walkach w tamtych dniach zginęło 414 włoskich żołnierzy i 183 cywilów, wspieranych przez jednostki i dywizje Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego oraz Obronę Stolicy, do których dołączyły również niewielkie grupy osób nieumundurowanych^[10].

Przy niewielkich stratach własnych Niemcy w krótkim czasie przejęli stolicę. Ryzyko, które wojska niemieckie podjęły, angażując swoje siły w bitwę o Rzym, zamiast szybko przemieścić się na aliancki przyczółek pod Salerno, zostało ograniczone przez feldmarszałka Alberta Kesselringa. Rozpoczął on negocjacje z włoskimi władzami wojskowymi, wykorzystując chaos spowodowany opuszczeniem stanowisk przez większość polityków i generałów, a następnie zawarł porozumienie o „pokojowym współżyciu”, które wkrótce przestało obowiązywać wraz z całkowitą okupacją włoskiej stolicy przez Wehrmacht. Rzym nominalnie znalazł się pod rządami Włoskiej Republiki Socjalnej, utworzonej 23 września 1943 roku, lecz w rzeczywistości pozostawał w rękach niemieckich władz wojskowych, które zamierzały wykorzystać jego duże znaczenie polityczne i militarne^[11].

Niemcy, świadomi politycznej wartości Rzymu wynikającej m.in. z obecności Watykanu, próbowali wykorzystać propagandowo formalną i nieuznawaną przez nich deklarację rządu Badoglio, który jednostronnie ogłosił Rzym miastem otwartym trzydzieści godzin po drugim bombardowaniu stolicy przez aliantów 13 sierpnia 1943 roku. 11 września dowódca wojskowy, gen. Calvi di Bergolo, wydał komunikat stwierdzający, że wojska niemieckie mają pozostać poza obszarem miasta. Tego samego dnia feldmarszałek Kesselring oświadczył jednak, że Rzym jest częścią obszaru działań wojennych i podlega niemieckiemu prawu wojennemu, zgodnie z którym „organizatorzy strajków, sabotażyści i snajperzy [będą] rozstrzeliwani [na miejscu]”, a władze włoskie miały „zapobiegać wszelkim aktom sabotażu i biernego oporu”^[12].

W dniu ogłoszenia rozejmu alianci mieli rozpocząć zrzut 82 Dywizji Powietrznodesantowej (operacja Giant 2) na cztery lotniska w pobliżu Rzymu: Cerveteri, Furbara, Centocelle i Guidonia. Wieczorem 7 września dwóch amerykańskich oficerów (Maxwell Taylor i William Gardiner) potajemnie przybyło do Rzymu, aby uzgodnić szczegóły operacji i oficjalnie ogłosić podpisanie rozejmu o godzinie 18:30 następnego dnia. Premier, marszałek Pietro Badoglio, argumentował, że włoskie zgrupowanie nie utrzyma się dłużej niż sześć godzin w starciu z wojskami niemieckimi, i wysłał radiogram do gen. Dwighta Eisenhowera, wzywając do odwołania operacji Gigant 2 oraz odroczenia ogłoszenia rozejmu. W odpowiedzi rankiem 8 września gen. Eisenhower wysłał ultimatum do marszałka Badoglio, żądając powrotu dwóch amerykańskich oficerów. Ponadto, po zawieszeniu – zgodnie z żądaniem – operacji Gigant 2 w wyznaczonym czasie, ogłosił zawarcie rozejmu między Włochami a siłami alianckimi na falach Radia Algier^[13].

Proklamacja o zawieszeniu broni, wydana przez marszałka Badoglio wieczorem 8 września 1943 roku, nie przewidywała żadnych działań przeciwko siłom niemieckim obecnym na terytorium kraju i za granicą, choć niejednoznacznie stwierdzała: „Wszelkie akty wrogości wobec sił anglo-amerykańskich muszą zostać wstrzymane ze strony sił włoskich na całym świecie. Będą one jednak reagować na wszelkie ataki z jakiegokolwiek innego źródła”^[14].

Już pod koniec sierpnia szef Sztabu Obrony Vittorio Ambrosio opracował dla sił zbrojnych tajną dyrektywę „O.P. Memoir 44”, podpisaną przez szefa sztabu armii gen. Maria Roattę i przekazaną do wiadomości dowódcom armii między 2 a 5 września 1943 roku. Okólnik ten nakazywał „zakłócanie działań za wszelką cenę, w tym poprzez zmasowane ataki na uzbrojone jednostki ochrony, linie kolejowe i główne linie kolejowe w Alpach” oraz „działanie dużymi jednostkami lub formacjami mobilnymi przeciwko wojskom niemieckim”. Okólnik O.P. 44 miał zostać spalony natychmiast po przeczytaniu, a jego realizacja była uzależniona od późniejszych rozkazów^[15].

Proklamacja została wyemitowana przez radio o godzinie 19:42. Około godziny 21:00 król wraz z królową, w towarzystwie syna Humberta oraz licznych adiutantów, oficerów artylerii, personelu wojskowego i z dużym bagażem, udał się do Ministerstwa Wojny. Marszałek Badoglio i książę Acquarone byli już na miejscu, a gen. Ambrosio przybył wkrótce potem^[16]. Pierwsze doniesienia o możliwych reakcjach Niemców wydawały się uspokajające i początkowo organizatorzy nie podjęli żadnych decyzji. O godzinie 22:00 Badoglio udał się na odpoczynek, podczas gdy gen. Ambrosio wezwał gen. Carboniego do ministerstwa i podjął działania, aby nie utrudniać pokojowego marszu wojsk niemieckich na północ przez linie jego korpusu^[17]. W pierwszych godzinach wśród włoskich dowódców, zwłaszcza generałów Ambrosio i Roatty, panowało przekonanie, że przy braku działań ze strony Włochów armia niemiecka zrezygnuje z okupacji stolicy i wycofa się bez walki na północ, spontanicznie opuszczając znaczną część włoskiego terytorium^[18]. Gen. Carboni początkowo wykazywał duży optymizm i zapewnił gen. Ambrosio, że Niemcy się wycofują. Z niemieckiej ambasady napływały raporty o gwałtownej ewakuacji. Dowódca Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego nie podjął jednak żadnych działań operacyjnych i nie zaalarmował swoich jednostek^[19].

Sytuacja stała się znacznie bardziej niepokojąca po godzinie 23:00, gdy do dowództwa Sztabu Generalnego Armii gen. Roatty, który przeniósł się z Monterotondo do Ministerstwa Wojny przy Via XX Settembre, zaczęły docierać informacje o atakach wojsk niemieckich. Ciągłe komunikaty o atakach nadchodziły również z dowództw sił stacjonujących na okupowanych terytoriach, a wszyscy dowódcy pytali, jak powinni postępować wobec Niemców. Gen. Ambrosio nie zdecydował się jednak od razu aktywować tajnej dyrektywy „O.P. Memoir 44” i o godzinie 0:20 rano 9 września wysłał teletyp nr 24202 do wszystkich sił zbrojnych. Potwierdzał w nim potrzebę zachowania skrajnej ostrożności i nakazywał, aby nie podejmowano „wrogich działań zaczepnych przeciwko Niemcom”^[20]. Według Ruggera Zangrandiego wcześniej gen. Ambrosio wysłał fonogram do feldmarszałka Kesselringa, wzywając go do zawieszenia „wrogich działań” wojsk niemieckich w celu uniknięcia „konfliktu między obiema armiami”. Dopiero o godz. 0:45 w nocy szef sztabu wysłał spóźnione i niewystarczające polecenie, nakazując „na akty siły reagować aktami siły”^[21] .

Niemiecka 2 Dywizja Strzelców Spadochronowych, która mogła liczyć nawet 14 000 ludzi, rozpoczęła natarcie z bazy lotniczej Pratica di Mare i zajęła skład wojskowy w Mezzocamino^[22]. Walki rozpoczęły się już o 22:10 w pobliżu mostu Magliana^[23].

Później szef sztabu uznał, że rozkaz dla sił zbrojnych dotyczący wykonania okólnika Op. 44 powinien zostać podpisany przez marszałka Badoglio, ale nie udało mu się go znaleźć^[24]. Podjął kolejną próbę około godz. 5:00 rano, lecz bezskutecznie^[25]. Według Ruggera Zangrandiego Badoglio bezwarunkowo zawetowałby tę dyrektywę, choć marszałek później wykluczył, aby kiedykolwiek proszono go o jakiekolwiek upoważnienie^[26].

O godz. 4:00 rano 9 września, już w trakcie bitwy, podczas spotkania z marszałkiem Badoglio, księciem Humbertem, ministrem wojny Antonio Sorice, szefem sztabu Ambrosio, królewskim adiutantem Paolo Puntonim i innymi osobami, gen. Mario Roatta rozważał konieczność ewakuacji króla, rządu i dowództwa wojskowego ze stolicy oraz rezygnacji z obrony Rzymu w obliczu pogarszającej się sytuacji. O godz. 5:15 rano gen. Roatta, w obecności gen. Giacomo Zanussiego, wydał gen. Carboniemu, dowódcy Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego rozmieszczonego w obronie Rzymu, rozkaz przesunięcia 135 Dywizji Kawalerii Pancernej „Ariete II” i 10 Dywizji Piechoty „Piave” do Tivoli oraz utworzenia linii frontu z wyłączeniem obrony stolicy. Roatta poinformował również Carboniego, że w Tivoli otrzyma dalsze rozkazy od Sztabu Generalnego, który tymczasowo miał rozmieścić się w Carsoli^[27]. Tymczasem od godziny 5:10 rano Wiktor Emanuel III z rodziną, premierem marszałkiem Badoglio, szefami sztabu Ambrosio i Roattą oraz ministrami wojskowymi (z wyjątkiem gen. Antonia Sorice) byli już w drodze do Brindisi.

Krótko po 7:30 rano gen. Carboni udał się do Tivoli, aby zorganizować nowe rozmieszczenie wojsk i otrzymać dalsze rozkazy. Nie mogąc zlokalizować Roatty, pojechał do Arsoli, gdzie dowiedział się, że kolumna królewska i marszałek Badoglio są już daleko, a rozkaz Roatty z godziny 5:15 rano został potwierdzony. Carboni postanowił zatem rozmieścić swoje dowództwo w Tivoli, daleko od Rzymu^[28].

Rankiem 8 września, oficjalnie z powodu „spraw prywatnych”, marszałek Enrico Caviglia przybył do Rzymu i uzyskał audiencję u króla o godzinie 9:00 rano następnego dnia. 9 września, poinformowany o nieobecności króla, Caviglia udał się jednak do Ministerstwa Wojny i z racji starszeństwa samodzielnie objął funkcję zastępcy szefa rządu, za zgodą Antonia Sorice, ministra wojny w rządzie Badoglio. Marszałek natychmiast podjął kroki w celu nawiązania kontaktu z Niemcami i zawieszenia broni. Gdy walki się zaostrzyły, nakazał ogłosić przez radio, że „w mieście panuje spokój i trwają negocjacje z władzami niemieckimi”^[29].

Po południu 9 września gen. Calvi di Bergolo, zięć króla, oraz płk Giuseppe di Montezemolo, wysłani przez Caviglię do Frascati, spotkali się z niemieckim dowódcą Albertem Kesselringiem, który jako warunek kontynuacji negocjacji zażądał kapitulacji całego Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego^[30]. W wyniku tych kontaktów między godziną 16:00 a 17:00 grenadierzy z Sardynii otrzymali z Rzymu ustny rozkaz opuszczenia spornego mostu Magliana w celu umożliwienia uzgodnionego przejścia wojsk niemieckich na północ. Wieczorem nowe pozycje, na których rozmieścili się grenadierzy, zostały ponownie zajęte przez niemiecką dywizję, która kontynuowała natarcie w kierunku centrum Rzymu. W nocy policja przejęła większość broni, którą gen. Carboni rozdał wcześniej cywilom^[31].

Do rana 10 września ulice oblężonej stolicy zostały wyklejone plakatami informującymi ludność, że negocjacje z Niemcami są w toku. Umowa kapitulacyjna została podpisana w Ministerstwie Wojny 10 września o godzinie 16:00 przez ppłk. Leandra Giacconego, występującego w imieniu gen. di Bergolo, oraz feldmarszałka Kesselringa^[32].

Rozmieszczenie wojsk włoskich wokół Rzymu i w samym mieście tuż przed niemieckim atakiem obejmowało^[37] :

• Korpus Armii Rzymskiej, odpowiedzialny za „obronę wewnętrzną” i składający się z^[37] :
  • 12 Dywizji Piechoty „Sassari”, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 151 Pułku Piechoty „Sassari”
    • 152 Pułku Piechoty „Sassari”
    • 34 Pułku Artylerii
    • XII Batalionu Moździerzy 81 mm
    • XII Batalionu Dział Samobieżnych 47/32
    • V Batalionu Saperów Piechoty
    • CXII Batalionu Inżynierów Mieszanych
  • 2 Batalionu Chemicznego
  • 8 Pułku Inżynieryjnego
  • XXI Batalionu Inżynieryjnego
  • Jednostek karabinierów z Grupy Szwadronowej Rzymskiej Legii Terytorialnej i Batalionu Kadetów Karabinierów
  • Jednostek Guardia di Finanza
  • Batalionu Rezerwowo-Szkoleniowego 2 Pułku Bersalierów
  • Szwadronowej Grupy Rezerwowo-Szkoleniowego Pułku „Genova Cavalleria”
  • Rezerwy 81 Pułku Piechoty „Torino”
  • Kolumny „Cheren” Włoskiej Policji Afrykańskiej
  • Zmotoryzowanego Batalionu Szturmowego
  • Licznych jednostek logistycznych, szkoleniowych i garnizonowych w Rzymie, w tym personelu obrony przeciwlotniczej, lotników, marynarzy i celników.
• Zmotoryzowany Korpus Armijny, odpowiedzialny za „obronę zewnętrzną” i składający się z^[37] :
  • 135 Dywizji Pancernej „Ariete II”, rozmieszczonej wokół jeziora Bracciano, pomiędzy skrzyżowaniem Monterosi-Manziana na północy a skrzyżowaniem La Storta na południu, a w niej:
    • Szwadronu Dowodzenia
    • 10 Pułku Pancernego „Lancieri di Vittorio Emanuele II”
    • 16 Pułku Kawalerii Zmotoryzowanej z Lukki
    • 8 Pułku „Lancieri di Montebello”
    • 135 Pułku Artylerii Pancernej
    • 235 Pułku Artylerii Samobieżnej
    • CXXXV Batalionu Samobieżnych Dział Przeciwpancernych
    • XXXV Mieszanego Batalionu Inżynieryjnego
  • 10 Dywizji Piechoty „Piave”, rozmieszczonej łukiem bezpośrednio na północ od miasta, pomiędzy miejscowością Ottavia przy Via Trionfale, Giustiniana nad Via Cassia i dwoma brzegami Tybru, pomiędzy Via Flaminia i Via Salaria w pobliżu Castel Giubileo, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 57 Pułku Piechoty „Abruzzi”
    • 58 Pułku Piechoty
    • 20 Pułku Artylerii
    • X Batalionu Moździerzy 81 mm
    • X Batalionu Przeciwpancernego
    • X Batalionu Inżynieryjnego
  • 136 Dywizji Pancernej „Centauro II”, rozmieszczonej łukiem na wschód od centrum, wzdłuż Via Tiburtina, pomiędzy miejscowościami Lunghezza i Monte Celio, na zachód od Tivoli, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 131 Pułku Czołgów
    • Zmotoryzowanego Pułku Legionów
    • 136 Pułku Artylerii
    • 136 Batalionu Inżynieryjnego
    • 18 Pułku Bersalierów
  • 21 Dywizji Piechoty „Granatieri di Sardegna”, ustawionej w łuku bezpośrednio na południowym skrzydle miasta, pomiędzy Maglianą a Tor Sapienza, w celu kontrolowania Via Aurelia, Ostiense, Appia i Casilina, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 1 Pułku „Granatieri di Sardegna”
    • 2 Pułku „Granatieri di Sardegna”
    • 13 Pułku Artylerii „Granatieri di Sardegna”
    • XXI Batalionu Moździerzy 81 mm
    • CCXXI Batalionu Przeciwpancernego
    • XXI Batalionu Inżynieryjnego
  • Dowództwa Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego
  • 1 Pułku Artylerii Szybkiej „Eugeniusza Sabaudzkiego”
  • Batalionu Magazynowo-Szkoleniowego 4 Pułku Czołgów
  • 11 Pułku Inżynieryjnego
• 17 Korpus Armijny, odpowiedzialny za „obronę wybrzeża” i składający się z:
  • 103 Dywizji Piechoty „Piacenza”, rozmieszczonej w południowo-zachodnim kwadrancie rzymskiej wsi, pomiędzy Via Ostiense i Via Appia, na skrzyżowaniu Ostii i Velletri, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 111 Pułku Piechoty
    • 112 Pułku Piechoty
    • 36 Pułku Artylerii
    • CXII Batalionu Moździerzy 81 mm
    • CXII Batalionu Przeciwpancernego
    • CXI Mieszanego Batalionu Inżynieryjnego
  • 220 Dywizji Nadbrzeżnej, rozmieszczonej między Orbetello a Fiumicino, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 111 Pułku Piechoty Nadbrzeżnej
    • 152 Pułku Piechoty Nadbrzeżnej
    • Czterech Grup Szwadronowych Piechoty „Genova Cavalleria”
    • CCCXXV Batalionu Piechoty Nadbrzeżnej
    • CVIII Grupy Artylerii Nadbrzeżnej
  • 221 Dywizji Nadbrzeżnej, rozmieszczonej między Fiumicino a Anzio, a w niej:
    • Kompanii Dowodzenia
    • 4 Pułku Piechoty Nadbrzeżnej
    • 8 Pułku Piechoty Nadbrzeżnej
    • Grupy Szwadronowej Piechoty „Genova Cavalleria”
    • Sabaudzkiej Szkoły Artylerii
    • Szkoły Artylerii Nadbrzeżnej w Torre Olevola
    • Szkoły Artylerii Nadbrzeżnej w Gaecie
  • 10 Pułku Pancernego

Jednostki te zostały wzmocnione rankiem 9 września przez przybycie^[37] :

• elementów 7 Dywizji Piechoty „Lupi di Toscana” rozmieszczonych na Via Aurelia w pobliżu Ladispoli na północnym wybrzeżu Morza Tyrreńskiego,
• elementów 13 Dywizji Piechoty „Re” na Via Cassia w La Storta, na północ od stolicy.

Łącznie siły włoskie dostępne do obrony Rzymu liczyły 88 137 ludzi, 124 czołgi, 257 dział samobieżnych, 122 samochody pancerne i ciężarówki pustynne oraz 615 dział^[1]. Była to grupa o zróżnicowanym składzie i jakości, ale liczna, obejmująca także dobrze wyposażone jednostki (takie jak „Ariete II” i „Sassari”) lub przynajmniej solidnie przygotowane i zgrane (takie jak „Granatieri di Sardegna” lub 10 Pułk Arditi). Użyte w sposób zdecydowany i zorganizowany, mogłyby skutecznie przeciwstawić się siłom niemieckim w rejonie Rzymu.

Wojska niemieckie, oprócz personelu przemieszczającego się na południe oraz niepełnych etatowo jednostek policji, łączników i personelu pomocniczego obecnych w mieście, na bazach wojskowych i szlakach komunikacyjnych z frontem (wówczas w Kalabrii, ale w międzyczasie miało miejsce także lądowanie aliantów w Salerno), były w rzeczywistości reprezentowane tylko przez dwie duże jednostki, zorganizowane w następujący sposób^[37] :

• 11 Armijny Korpus Powietrznodesantowy (gen. Kurt Student)
  • 2 Dywizja Strzelców Spadochronowych (gen. Walter Barenthin), rozmieszczona w pobliżu bazy lotniczej Pratica di Mare, naprzeciwko „Piacenzy”, a w niej:
    • 2 Pułk Strzelców Spadochronowych
    • 6 Pułk Strzelców Spadochronowych
    • 7 Pułk Strzelców Spadochronowych
    • 2 Pułk Artylerii Spadochronowej
    • 2 Spadochronowy Batalion Przeciwpancerny
    • 2 Spadochronowy Batalion Inżynieryjny

Dywizja została bez ostrzeżenia przeniesiona z Prowansji bezpośrednio po 25 lipca i skutecznie przejęła kontrolę nad ważnym lotniskiem położonym bezpośrednio na południe od Rzymu. 8 września 1943 roku 2. batalion 6 Pułku został oddelegowany na lotnisko w Foggii. Natomiast 1. batalion 7 Pułku i kompania samobieżna batalionu przeciwpancernego zostały oddelegowane do Frascati^[37] .

• • 3 Dywizja Grenadierów Pancernych^[37]  (gen. Fritz-Hubert Gräser), rozmieszczona na północ od Rzymu naprzeciw „Ariete II”, między Orvieto a jeziorem Bolsena, a w niej:
    • 8 Pułku Grenadierów
    • 29 Pułku Grenadierów^[38]
    • 3 Pułku Artylerii
    • 103 Batalionie Samobieżnym
    • 103 Batalionie Rozpoznawczym
    • 3 Batalionie Przeciwpancernym
    • 3 Batalionie Inżynieryjnym
    • Kampfgruppe Büsing (wydzielonej z 26 Dywizji Pancernej). Była to nowo utworzona jednostka, ponownie sformowana w czerwcu 1943 roku po jej rozbiciu pod Stalingradem, wciąż przechodząca proces szkolenia i z częściowo niekompletną obsadą, wyposażeniem i zaopatrzeniem.

Do tych jednostek należy dodać personel wsparcia i ochrony dowództwa feldmarszałka Alberta Kesselringa w południowych Włoszech, stacjonującego w Villa Torlonia we Frascati. Dowództwo to zostało jednak całkowicie zniszczone w wyniku intensywnego bombardowania lotniczego aliantów przeprowadzonego 8 września 1943 roku w godzinach od 12:00 do 14:00 przez 130 amerykańskich bombowców B-17. W wyniku bombardowania zginęło około 500 cywilów i 200 niemieckich żołnierzy, a zabytkowe miasto zostało kompletnie zniszczone. Niemiecki dowódca i większość jego sztabu uszli bez szwanku. Pełne przywrócenie kontaktu z ośmioma niemieckimi dywizjami (w tym dwiema rozmieszczonymi na południe i północ od stolicy) pod dowództwem Kesselringa zajęło jednak kilka godzin, choć jednostki wokół Rzymu miały dobrą łączność radiową oraz łączność za pomocą telefonów polowych^[37] .

Dwie niemieckie dywizje mogły zatem liczyć łącznie na 25 033 ludzi, 71 czołgów, 54 działa samobieżne, 196 samochodów pancernych i transporterów opancerzonych oraz 165 dział^[1].

Siły te stanowiły nierównomiernie uzbrojony zespół. Prawie cały ciężki sprzęt na północ od Rzymu był skupiony w dywizji o słabej jakości, natomiast na południu stacjonowała dywizja o wysokiej jakości, lecz dysponująca jedynie lekkim uzbrojeniem^[39].

Na Via Cassia Dywizja Pancerna „Ariete II” przygotowywała pozycję obronną, w której obronie ppor. Ettore Rosso i grupa saperów z CXXXIV Mieszanego Batalionu Inżynieryjnego rozstawiali pole minowe. Po przybyciu Kampfgruppe Grosser z 3 Dywizji Grenadierów Pancernych, składającej się z około trzydziestu pojazdów pancernych i dwóch batalionów piechoty zmotoryzowanej, Rosso ustawił dwie ciężarówki w poprzek drogi, aby zablokować przejście. Niemcy zażądali wówczas oczyszczenia drogi w ciągu piętnastu minut. Zamiast zastosować się do polecenia, Rosso wraz z czterema ochotnikami, których zatrzymał po odesłaniu reszty oddziału, dokończył prace obronne i, gdy Niemcy nacierali, otworzył ogień, a następnie wysadził zaporę, angażując w walkę pozostałych Włochów. W czasie, gdy Niemcy się reorganizowali, pozycja była już gotowa do obrony. Za ten czyn ppor. Rosso został odznaczony Złotym Medalem za Męstwo Wojskowe, a saperzy Pietro Colombo, Gino Obici, Gelindo Trombini i Augusto Zaccanti – Srebrnymi Medalami^[42].

Wywiązało się starcie, w którym 2 Pułk Kawalerii Zmotoryzowanej z Lukki i 3. szwadron 135 Pułku Artylerii, uzbrojone w haubice 149/19 Modello 37, udaremniły niemieckie natarcie. Po stronie włoskiej stracono cztery czołgi, 20 zabitych i około pięćdziesięciu rannych, a po stronie niemieckiej mniej więcej tyle samo ludzi i kilka czołgów więcej. Niemieckie natarcie zostało wstrzymane do końca dnia^[42].

Ten i inne epizody oporu jednostek Dywizji „Ariete II” w rejonie Bracciano i Manziana zablokowały ataki 3 Dywizji Grenadierów Pancernych. Dywizja ta, częściowo w wyniku rozkazu odwrotu i koncentracji całego Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego w rejonie Tivoli, po wschodniej stronie Rzymu, ograniczyła się do ominięcia obwodu obronnego stolicy od strony zachodniej i bez przeszkód skierowała się na południe, w kierunku Salerno, aby stawić czoła lądowaniu wojsk anglo-amerykańskich.

W 1943 roku Palazzo Orsini Barberini przez kilka miesięcy stanowił siedzibę Sztabu Generalnego Królewskiej Armii Włoskiej^[43].

O świcie 9 września 1943 roku, po wejściu w życie włoskiego rozejmu z Brytyjczykami i Amerykanami, Niemcy wysłali z Foggii 800 strzelców spadochronowych pod dowództwem mjr. Waltera Gerickego, podejmując próbę pojmania szefa sztabu armii włoskiej Maria Roatty. Byli przekonani, że przebywa on w pałacu, jednak opuścił go poprzedniego wieczoru, natychmiast po ogłoszeniu rozejmu przez Badoglia^[43].

Miejsce to stało się areną intensywnych walk z oddziałami armii włoskiej (w tym jednostkami Dywizji „Piave” i „Re” oraz 2 Arabską Kompanią Szturmową) znajdującymi się w pobliżu, garnizonem karabinierów, a także uzbrojonymi cywilami, którzy dołączali w trakcie starcia. Niemcy stracili 33 zabitych i 88 rannych^[44], podczas gdy Włosi stracili 125 zabitych i 145 rannych, w tym 14 karabinierów^[45]. W chwili ogłoszenia kapitulacji w Rzymie niemieccy spadochroniarze, zabarykadowani w zdobytym pałacu, byli szczelnie oblegani przez wojska włoskie.

Za udział w tych wydarzeniach odznaczenia otrzymali: Vittorio Premoli z 57 Pułku Piechoty „Piave” (Złoty Medal za Męstwo Wojskowe), karabinier Giuseppe Cannata, który po wytrwałej obronie zapory drogowej został zastrzelony przez Niemców, młody żołnierz o nazwisku Ortensi (Srebrne Medale za Męstwo Wojskowe), porucznik karabinierów Raffaele Vessichelli (dowódca autonomicznej grupy zmobilizowanej z zadaniem obrony i ochrony Palazzo Orsini Barberini), mjr Lorenzo Bellin, sierż. Ettore Minicucci, oficer karabinierów Fausto Garrone (Brązowe Medale za Męstwo Wojskowe)^[46] oraz karabinier Cesare Tassetto (Odznaka Honorowa – ranny na wojnie).

Po ogłoszeniu rozejmu (8 września o godz. 19:45) niemiecka 2 Dywizja Strzelców Spadochronowych, stacjonująca w bazie lotniczej Pratica di Mare i licząca około 14 000 ludzi, natychmiast ruszyła w kierunku Rzymu, pozostawiając po prawej stronie Dywizję „Piacenza”, stacjonującą w Lanuvio, Albano i Ardea^[47]. O godz. 20:30 niemieccy spadochroniarze zajęli skład materiałów wojskowych w Mezzocammino, zawierający miliony litrów paliwa, słabo strzeżony przez 2 Batalion Chemiczny^[48]. Kontynuując natarcie szlakami prowadzącymi do Rzymu od strony wybrzeża, Niemcy dotarli do obwodu obronnego utworzonego przez Dywizję „Granatieri di Sardegna” pod dowództwem gen. Gioacchino Solinasa^[49] .

Łuk zajmowany przez grenadierów ciągnął się od Via di Boccea do Via Collatina i obejmował pozycje umocnione. Niemcy, aby zyskać na czasie, natychmiast podjęli negocjacje, ale Solinas odpowiedział, że zezwoli na „bezpieczną przeprawę” na północ jedynie pod warunkiem oddania składu w Mezzocammino, przejętej broni i pojmanych jeńców. Ponieważ Niemcy zwlekali, Solinas wydał rozkaz ostrzału, który rozpoczął się dokładnie o 22:10 z baterii moździerzy rozstawionych na Wzgórzu Wystawowym E42, kontrolującym dostęp do mostu Magliana, jedynego punktu przeprawy przez Tyber poza obwodnicą miasta^[49] .

W twierdzach nr 5, 6 (Tre Fontane), 7 i 8 rozgorzały walki. Pierwszą włoską ofiarą był 21-letni żandarm PAI (Włoskiej Policji Afrykańskiej) Amerigo Sterpetti, walczący w pobliżu mostu Magliana, później odznaczony Srebrnym Medalem za Męstwo Wojskowe^[50]. Most został utracony o godz. 1:00 nad ranem, następnie odbity i ponownie utracony w nocy, a ostatecznie odbity przez Włochów o godz. 7:00 rano 9 września przez grupę złożoną również z „Lancieri di Montebello”, karabinierów i strażników PAI^[51].

Począwszy od wieczora 9 września, po nawiązaniu kontaktów między włoskimi i niemieckimi dowództwami, dywizja „Granatieri di Sardegna” rozpoczęła uporządkowany odwrót na pozycje położone dalej w głąb lądu. Miało to umożliwić opuszczenie spornego mostu Magliana i uzgodniony tranzyt wojsk niemieckich na północ. W sumie włoscy grenadierzy i inne połączone formacje straciły na moście Magliana 27 zabitych, w tym, oprócz Sterpettiego, odznaczonych Złotymi Medalami za Męstwo Wojskowe: Orlanda De Tommasa i Vincenza Pandolfa^[52] .

Nowe pozycje, na których ustawili się „Granatieri di Sardegna”, zostały jednak ponownie zajęte przez niemiecką dywizję, która wbrew porozumieniom kontynuowała natarcie w kierunku centrum Rzymu. Walki wznowiono wokół Wzgórza Wystawowego (obecnie Esposizione Universale di Roma), gdzie odnotowano kolejne 16 ofiar^[52] , na Via Laurentina (4 ofiary)^[52] , w miejscowości Tre Fontane oraz w forcie Ostiense (tzw. „Montagnola di San Paolo”). W wyniku sprzecznych rozkazów dowództwa włoskie wojska nie zdołały przygotować zorganizowanej obrony. Bardziej doświadczone i lepiej dowodzone wojska niemieckie mogły więc pokonać lub oskrzydlić kolejne włoskie placówki. Rankiem 10 września, między Tre Fontane, Forte Ostiense i Montagnolą, wojsko odnotowało kolejne 42 ofiary^[53][54].

Około południa 10 września linie obrony „Granatieri di Sardegna” zostały zepchnięte do Murów Aureliańskich, w pobliżu Porta San Paolo, Porta San Sebastiano i Porta San Giovanni. Silny opór został wzmocniony przez interwencję „Lancieri di Montebello”, 4 Pułku Piechoty Zmotoryzowanej, „Genova Cavalleria”, Bersalierów i karabinierów, a w walkach uczestniczyli również ochotnicy cywilni^[55].

W momencie podpisania porozumienia o kapitulacji wojsk włoskich Niemcy bez przeszkód wdzierali się do historycznego centrum Rzymu. Ostatnie znaczące walki miały miejsce na Porta Capena, podczas gdy próby dotarcia innych dywizji „Ariete II” i „Centauro II” do strefy działań wojennych na południu zostały przerwane po nadejściu informacji o rezultatach negocjacji między dowództwami^[55].

O godz. 20:30 8 września 1943 roku komuniści Luigi Longo i Antonello Trombadori (były oficer Bersalierów, ranny w wojnie albańskiej)^[56] oraz katolik Adriano Ossicini spotkali się z gen. Carbonim, dowódcą placówki Zmotoryzowanego Korpusu Armijnego w Rzymie, aby dostarczył im broń, którą zamierzali rozdać ludności w ramach przygotowań do niemieckiego ataku^[49] . Broń załadowano na trzy ciężarówki i złożono w nocy w piwnicach i magazynach^[57], w tym na zapleczu zakładu fryzjerskiego Rosica przy Via Silla 91 (dzielnica Prati), w muzeum historycznym Bersalierów w Porta Pia, warsztacie Scattoniego przy Via Galvani (Testaccio) i warsztacie rowerowym Collatiego w Campo de’ Fiori^[58]. Broń ze składu przy Via Galvani została użyta w Porta San Paolo przez zwolenników Chrześcijańskiej Partii Komunistycznej^[59], podczas gdy większość pozostałego ładunku została przejęta w nocy z 9 na 10 września przez policję na rozkaz dowódcy Carmine Senise^[60].

O świcie 9 września 1943 roku, gdy Dywizja „Granatieri di Sardegna” broniła mostu Magliana, w mieście opuszczonym przez najwyższe władze poszczególne grupy polityczne próbowały zorientować się w sytuacji i nawiązać kontakt z organami rządowymi^[61].

O godzinie 8:00 rano 9 września w siedzibie Narodowego Stowarzyszenia Kombatantów, znajdującej się na Piazza Grazioli, duża grupa ludzi dyskutowała o sposobie postępowania wobec Niemców. Zanim podjęto jakiekolwiek działania, emerytowany generał Sabato Martelli Castaldi i dwóch innych oficerów udali się na Kwirynał, aby ustnie zakomunikować zamiar zorganizowania obrony Rzymu. Po przybyciu na Kwirynał około 8:45 rano delegaci odkryli, że król, premier Badoglio, minister wojny i najwyżsi rangą oficerowie armii uciekli, kierując się do Pescary^[62].

Wczesnym rankiem, po spotkaniu Demokratycznej Partii Pracy, Meuccio Ruini i Ivanoe Bonomi zostali wysłani do Viminale, ówczesnej siedziby rządu, z prośbą o informacje. Po nocnych ustaleniach spotkali się również członkowie Partito d’Azione, w tym Raffaele Persichetti i Pilo Albertelli. Podczas spotkania delegaci otrzymali telefon ze szpitala Cesare Battisti (obecnie Szpital Carlo Forlaniniego) z informacją o walkach toczących się w pobliżu mostu Magliana. Zwołujący spotkanie postanowili podjąć działania, ale nie mieli broni^[63].

Akcjonista Vincenzo Baldazzi zdołał zdobyć trochę broni i dopilnował, aby została ona rozdysponowana wśród cywilów, choć omal nie został aresztowany przez policję^[60].

O godzinie 9:00 rano grupa akcjonistów przeszła przez fora cesarskie, zmierzając do bazyliki św. Pawła za Murami, aby walczyć z Niemcami. Dołączyła do nich 24-letnia Carla Capponi, sympatyczka komunistów, która zgłosiła chęć walki, lecz nie udało jej się zdobyć broni^[64].

Utworzono szpital polowy; kilka zakonnic udzieliło pomocy rannym i zaczęło układać pierwsze ciała. Nie mogąc walczyć, Carla Capponi wróciła przez Via Ostiense i w pobliżu targowisk spotkała grupę kobiet z miskami pełnymi gotowanych ziemniaków dla żołnierzy. Zapasy zostały rozdane około godziny 14:00 i 15:00 na tyłach bazyliki^[65]. Capponi i pozostałe kobiety przez całe popołudnie i noc pomagały rannym^[66].

O godzinie 16:30 przy Via Carlo Poma powstał Komitet Wyzwolenia Narodowego – CLN.

Po południu grupa cywilów, w tym student medycyny Rosario Bentivegna, przyszły gapista, podjęła próbę ataku na koszary piechoty przy Viale Giulio Cesare, aby zdobyć broń, ale została odparta^[67]. Szturm przekonał jednak szwadron pułku do rozlokowania się następnego dnia w Porta San Paolo pod dowództwem por. Maurizia Giglia.

Instytut Gaetano Giardino, przylegający do Fortu Ostiense, mieścił około czterystu sierot wojennych i dzieci z niepełnosprawnością intelektualną, którymi opiekowało się trzydzieści pięć sióstr franciszkanek pod kierownictwem don Pietra Occellego^[60].

10 września ośmiuset włoskich grenadierów zabarykadowało się na dziedzińcach i w lochach fortu. Krótko po godzinie 6:00 rano gęsty i ciągły ogień karabinowy oznajmił, że Niemcy zajęli już pozycje w EUR, w obecnym Palazzo della Civiltà Italiana, w budynku biurowym Wystawy oraz w bazylice św. Piotra i Pawła na Via Ostiense. „Granatieri di Sardegna” odpowiedzieli ogniem z karabinów Carcano i karabinów maszynowych, lecz ponieśli straty^[54].

Pierwsi ranni zostali przewiezieni do izby chorych Instytutu, gdzie zaopiekowały się nimi siostry zakonne. O godz. 7:00 rano z podwórka pod Palazzo della Civiltà Italiana moździerz niemieckich spadochroniarzy rozpoczął ostrzał bastionu fortu, gdzie stacjonowali grenadierzy. Część spadochroniarzy przekroczyła dzisiejszą Via Cristoforo Colombo i Via Ostiense, po czym za pomocą miotaczy ognia podpaliła pierwsze zabudowania instytutu zakonnego^[54].

Don Pietro Occelli, dyrektor Instytutu, podjął się ogłoszenia kapitulacji, unosząc białe prześcieradło na maszcie^[54].

W międzyczasie zakonnice dostarczyły ocalałym żołnierzom cywilne ubrania, aby uchronić ich przed schwytaniem. Siostra Teresina di Sant’Anna, z domu Cesarina D’Angelo, pochodząca z Amatrice, układała ciało włoskiego żołnierza w kaplicy Fortu Ostiense. Przechodzący obok niemiecki żołnierz zauważył złoty łańcuch, który leżący mężczyzna miał na szyi, i próbował go zerwać. Siostra Teresina chwyciła metalowy krucyfiks, który miała zamiar umieścić na piersi poległego żołnierza, i uderzyła nim Niemca w twarz. W tej samej chwili w kaplicy pojawili się inni ludzie, a niemiecki żołnierz uciekł. Siostra Teresina, już poważnie chora, zmarła osiem miesięcy później, 8 maja 1944 roku, w klinice przy Via Trionfale^[68].

Po zajęciu fortu bitwa toczyła się dalej wokół dwóch małych twierdz, na polach wokół Montagnoli i domu piekarza Quirina Roscioniego, weterana I wojny światowej. Z tych pozycji włoscy grenadierzy, saperzy i kilku cywilów, pod nieustannym ostrzałem wojsk niemieckich, wraz z karabinierami stacjonującymi w domach przy Via Pomposa walczyli z Niemcami na Via Laurentina, uniemożliwiając im wejście na Via Ostiense aż do Porta San Paolo^[60].

Po wyczerpaniu amunicji Quirino Roscioni uciekł do najbliższego kościoła, gdzie wraz ze swoją szwagierką zginął od ognia karabinu maszynowego^[60].

Posuwając się dalej za Montagnolę, wojska niemieckie wkroczyły na Via Ostiense, gdzie późnym rankiem improwizowane oddziały Partii Komunistycznej, Bandiera Rossa i Partii Republikańskiej walczyły między bazyliką św. Pawła, targowiskami a mostem kolejowym Rzym-Piza^[69].

Aladino Govoni, przyszły dowódca Bandiera Rossa i kapitan grenadierów, przebywał na czasowym urlopie z powodów rodzinnych. Po tym, jak nieuzbrojony dotarł do Magliany, kazał przynieść sobie pistolet służbowy i walczył na Via Ostiense^[70]. Towarzyszył mu 16-letni Antonio Calvani, który uciekł z domu, aby za nim podążyć. Podczas walki Calvani przejął kurtkę i broń poległego grenadiera i zaczął strzelać do wroga. Kilkukrotnie ranny, kontynuował walkę i zginął^[70].

Porta San Paolo stała się ostatnim bastionem oporu, chronionym barykadami i wrakami samochodów. Walczyła tam Dywizja „Granatieri di Sardegna” dowodzona przez gen. Solinasa, karabinierzy z Legii Terytorialnej Rzymu, „Lancieri di Montebello”, szwadron „Genova Cavalleria” oraz kilka oddziałów z Dywizji „Sassari”^[71].

Zginął tam siedemnastoletni Maurizio Cecati. Był prawdopodobnie pierwszym poległym w walkach wyzwoleńczych, którego uznano za partyzanta; pośmiertnie odznaczono go medalem^[72].

Akcjonista Vincenzo Baldazzi wraz z kilkoma ochotnikami rozmieścił się w pobliżu Piramidy Cestiusza. Tam, na szczycie Via delle Conce, zniszczono dwa niemieckie czołgi^[73]. Tymczasem na Zatybrzu prawnik Ugo Baglivo, również z Partito d’Azione, uzbrojony jedynie we włoską flagę, próbował zorganizować inne formacje ochotnicze, aby oskrzydlić Niemców.

Sandro Pertini dowodził pierwszymi grupami uzbrojonych socjalistów u boku grenadierów, rzucając kamieniami w Niemców^[74]. Za te czyny Pertini został również odznaczony Złotym Medalem za Męstwo Wojskowe. Towarzyszyli mu przywódca związkowy Bruno Buozzi, przyszli ministrowie Emilio Lussu, Mario Zagari i Giuliano Vassalli, Giuseppe Gracceva (przyszły dowódca Brygad Matteottiego w Rzymie) oraz Alfredo Monaco^[75][76].

W walkach brali udział również Romualdo Chiesa, Alcide Moretti i Adriano Ossicini z ruchu katolickich komunistów, Fabrizio Onofri z partii komunistycznej oraz studenci Mario Fiorentini i Marisa Musu, przyszli gapiści^[75].

Generał lotnictwa Sabato Martelli Castaldi i Roberto Lordi przybyli do Porta San Paolo i dołączyli do bojowników^[77].

Około godz. 12:30 na linii ognia przy Porta San Paolo akcjonista Raffaele Persichetti, niepełnosprawny weteran i oficer w stanie spoczynku, po cywilnemu rzucił się przeciwko przeważającym siłom niemieckim, dowodząc oddziałem, który utracił dowódcę^[78]. Około godz. 14:00 widziano go, jak odchodził z kurtką poplamioną krwią; u jego boku stał Adriano Ossicini^[75]. Niedaleko znajdowała się Maria Teresa Regard, działaczka młodzieżówki partii komunistycznej i przyszła gapistka. Niosąc żywność dla walczących wraz z Marią Michetti i innymi kobietami, zobaczyła, jak Persichetti pada na Viale Giotto^[79]. Persichetti został później pośmiertnie odznaczony Złotym Medalem za Męstwo Wojskowe, a obok Porta San Paolo poświęcono mu ulicę.

O godz. 17:00 Niemcy zajęli Porta San Paolo. Podczas gdy ppor. Enzo Fioritto próbował ich spowolnić desperacką akcją^[80], wola walki wciąż ożywiała tłum demonstrantów pod wodzą aktora Carlo Ninchiego od strony dzielnicy Testaccio^[80].

W tym samym czasie Filippo Caracciolo i Emilio Lussu, uzbrojeni w pistolety Beretta Mod. 1934, ruszyli do ataku, próbując dołączyć do formacji Baldazziego, lecz zostali natychmiast zmuszeni do odwrotu przez nacierającego przeciwnika^[81]. Ossicini poprowadził ocalałych ze swojego oddziału przez cmentarz protestancki do Campo Testaccio, gdzie patrioci się rozproszyli^[75].

Carla Capponi również uciekła na Porta Capena. W domu jej matka przyjęła już pod swój dach dwóch zagubionych żołnierzy^[82].

Kapitulacja została podpisana o godz. 16:00, ale centrum Rzymu wciąż było areną działań wojennych. W desperackiej obronie włoscy grenadierzy zablokowali łuki Porta San Giovanni tramwajami z pobliskiej stacji Santa Croce, gromadząc około stu ludzi, wojskowych i cywilów. Liczba ofiar w tym miejscu nie jest znana. Bitwa trwała dwie godziny, aż do ostatecznego złamania oporu obrońców, którzy poddali się Niemcom^[83].

W pobliżu Palazzo Massimo czternastoletni Carlo Del Papa, dołączając do plutonu żołnierzy, zniszczył wrogi czołg, rzucając granat. Przemieszczając się na Via Gioberti, aby wesprzeć włoski samochód pancerny, zginął u boku piechura Agostina Minnucciego^[84].

Po przybyciu na Piazza dei Cinquecento Niemcy, wraz z byłymi faszystowskimi milicjantami, zajęli hotel Continental, gdzie w oknach rozstawili karabiny maszynowe. Na placu żołnierze i uzbrojeni cywile otworzyli ogień w stronę hotelu. Maszynista tramwaju, portier i trzech młodych mężczyzn wyszli ze swoich pozycji, aby ostrzelać okna trzeciego i czwartego piętra. Maszynista tramwaju rzucił w stronę budynku dwa granaty ręczne, ale został postrzelony z karabinu maszynowego i zmarł, gdy jego towarzysze odciągnęli go za osłonę. Inni młodzi mężczyźni wyszli następnie na otwartą przestrzeń, aby rzucić kolejne granaty, lecz jeden z nich został zastrzelony^[85]. Ostatnie strzały w kierunku hotelu Continental oddali studenci, którzy stacjonowali między arkadami placu i zginęli w wyniku strzelaniny. Zginęła również dziewczyna, która przybyła, aby udzielić im pomocy^[86].

W obronie Rzymu zginęło łącznie 183 cywilów, w tym 27 kobiet^[87].

W związku z wydarzeniami września 1943 roku w Rzymie 19 października 1944 roku powołano komisję śledczą, która 5 marca 1945 roku przekazała swoje ustalenia premierowi Ivanoe Bonomiemu i ministrowi wojny Alessandro Casatiemu. Komisji przewodniczył podsekretarz stanu w Ministerstwie Wojny Mario Palermo, dlatego nazywano ją również „Komisją Palermo”. W jej skład weszli generałowie Pietro Ago i Luigi Amantea. Obaj zostali mianowani senatorami w okresie faszyzmu, a w okresie niemieckiej okupacji Rzymu wstąpili do Sił Zbrojnych Włoskiej Republiki Socjalnej^[91][92].

Znaczna część protokołów była objęta tajemnicą państwową ze względu na wymogi obronności i została upubliczniona dopiero w 1965 roku. Materiały te składają się ze 190 teczek zawierających protokoły przesłuchań, raporty służbowe i kwestionariusze sporządzone na podstawie oświadczeń około stu informatorów, z którymi nawiązano kontakt. Część materiału obejmuje sprawozdania pierwotnie sporządzone dla „Komisji Badania Postępowania Oficerów Generalnych i Pułkowników” lub dla Sztabu Generalnego, SIM bądź innych organów wojskowych.

Jeśli chodzi o stronę wojskową, za upadek Rzymu oskarżeni i osądzeni zostali generałowie Mario Roatta i Giacomo Carboni. Obu uniewinniono 19 lutego 1949 roku^[93][94].