Czas honoru

Po klęsce kampanii wrześniowej czterej młodzi oficerowie – Władek Konarski, jego brat Michał, Bronek Woyciechowski i Janek Markiewicz – wraz z majorem Czesławem Konarskim, ojcem Władka i Michała, trafiają do Wielkiej Brytanii, gdzie przechodzą szkolenie dywersyjne^[1]. Wiosną 1941 roku zostają zrzuceni na spadochronach do okupowanego kraju, by prowadzić dywersję i wzmacniać struktury konspiracyjne^[2]. Wbrew zasadom konspiracji nawiązują kontakty z rodzinami i przedwojennymi znajomymi, co uruchamia główny konflikt serialu: napięcie między obowiązkiem żołnierskim a życiem prywatnym.

Przeciwnikami bohaterów są Abwehra (major Martin Halbe) oraz warszawskie Gestapo (kolejno Gerd von Keller, Lars Rainer i Josef Tannenberg), a od trzeciej serii także agentura sowiecka – GRU i NKWD^[3].

Akcja serii I–III rozgrywa się wiosną, latem i jesienią 1941 roku w Warszawie i okolicach, a także na terenie Generalnego Gubernatorstwa^[2]. Bohaterowie organizują siatkę konspiracyjną, wykonują wyroki na konfidentach i zmagają się z rozpracowywaniem oddziału przez niemieckie służby. Trzecia seria wprowadza wątek przenikania do Warszawy funkcjonariuszy krakowskiego Gestapo oraz prób budowy komunistycznego podziemia^[3].

Seria IV przenosi akcję na okres od kwietnia do czerwca 1944 roku; bohaterowie, ponownie zrzuceni do kraju, biorą udział m.in. w przechwyceniu elementów pocisku V-2. Seria V obejmuje czas od kwietnia do lipca 1945 roku – koniec wojny i początek instalowania w Polsce władzy komunistycznej – i rozgrywa się także na terenie Czechosłowacji oraz okupowanych Niemiec. Seria VI, której akcja toczy się w 1946 roku w Polsce, Monachium i Londynie, opowiada o konspiracji antykomunistycznej oraz emigracyjnych próbach wsparcia podziemia; jak zapowiadał producent, rozproszeni po świecie bohaterowie muszą ponownie się spotkać^[4].

Chronologiczny porządek narracji został przełamany w serii VII, zatytułowanej Czas honoru – Powstanie. Powstała ona z okazji 70. rocznicy powstania warszawskiego i cofa akcję do lipca 1944 roku, sytuując fabułę między seriami IV a V^[5].

Twórcy podkreślali, że bohaterowie serialu są postaciami fikcyjnymi, osadzonymi jednak w realiach epoki i w autentycznych działaniach polskiego podziemia^[2]. W fabule wykorzystano m.in.:

• zamach na Igo Syma, aktora i kolaboranta kierującego niemieckim teatrem w Warszawie, oraz następujące po nim represje – egzekucje w Palmirach;
• rozpracowanie tzw. Nadwywiadu Rządu Londyńskiego – siatki stworzonej przez Abwehrę i Gestapo w celu infiltracji AK;
• rozbicie oddziału „Osa”-„Kosa 30” podczas ślubu w kościele św. Aleksandra (w serialu: niedoszły ślub Janka i Leny);
• nieudany zamach na Wilhelma Koppego (odcinek Zamach, jako zamach na Larsa Rainera);
• aferę Hotelu Polskiego – prowokację Gestapo wymierzoną w ukrywających się Żydów;
• akcję „Góral” (odcinek 26 Reichsbank) oraz akcję w Celestynowie;
• operację „Most III” – przejęcie elementów rakiety V-2;
• akcję „Kutschera” (odcinek 41 W pułapce, jako zamach na Petera Klausa Schoebbla);
• realia więzienia Pawiak (odcinek 22 Strzały na Pawiaku), w tym udokumentowane w powojennym procesie Ludwiga Hahna praktyki znęcania się nad więźniami;
• porwanie szesnastu przywódców Polski Podziemnej przez NKWD w marcu 1945;
• sytuację opisaną w Rozmowach z katem – osadzenie oficera AK w jednej celi z niemieckim zbrodniarzem (w serialu: Michał Konarski i Lars Rainer);
• sprawę Ludwika Kalksteina (w serialu: Antoni Karkowski);
• epizody powstania warszawskiego: zdobycie magazynów przy Stawkach, uwolnienie więźniów „Gęsiówki”, rzeź Woli, pacyfikację Ochoty, obronę Starego Miasta, walki o przyczółek czerniakowski i wypędzenie ludności do obozu w Pruszkowie.

• Władek Konarski „Ryszard”, „Kmicic” – przedwojenny oficer zawodowy i bokser, po zrzucie dowodzi akcjami dywersyjnymi, a od 1945 oddziałem partyzanckim w Puszczy Kampinoskiej.
• Bronek Woyciechowski „Czarny” – oficer rezerwy, początkowo egzekutor wyroków ZWZ, później żołnierz oddziału specjalnego; po wojnie kontynuuje służbę w Delegaturze Sił Zbrojnych i na emigracji.
• Janek Markiewicz „Roman” – przed wojną student architektury, w konspiracji zajmuje się legalizacją dokumentów; jego małżeństwo z Leną Sajkowską, wnuczką Żyda, jest jednym z głównych wątków melodramatycznych serialu.
• Michał Konarski „Szary” – najmłodszy z bohaterów, student medycyny, postać impulsywna, bohater większości wątków miłosnych.
• Wanda Ryszkowska – aktorka teatralna, narzeczona, a następnie żona Bronka; w serii I graną przez Maję Ostaszewską, od serii II przez Magdalenę Różczkę.
• Lars Rainer – SS-Obersturmbannführer, szef warszawskiego Gestapo, główny antagonista od serii II; postać łącząca cechy zimnego biurokraty terroru i estety.
• Martin Halbe – major Abwehry, prowadzący agenturę wśród Polaków, konkurujący z aparatem SS o kontrolę nad rozpracowaniem podziemia.
• Karol Ryszkowski – przedwojenny oficer wywiadu, były mąż Wandy, zmuszony do współpracy z Abwehrą, po wojnie funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa.
• Maria Konarska – lekarka, matka Władka i Michała, więziona przez Niemców i zmuszona do pracy medycznej na Pawiaku.
• Helena Dobrzyńska – matka Wandy, reprezentująca perspektywę cywilnej ludności okupowanej Warszawy.

Pełny wykaz obsady i ekipy realizacyjnej zawiera baza FilmPolski.pl^[2].

Producentem wykonawczym serialu było Akson Studio, firma Michała Kwiecińskiego, realizująca produkcję na zlecenie Telewizji Polskiej^[6]. Pierwotnie projekt nosił roboczy tytuł Cichociemni; to określenie pojawia się w fabule dopiero w odcinku Zawisza, ukazującym wydarzenia po kapitulacji Niemiec. Wcześniej bohaterów nazywano „skoczkami” lub „spadochroniarzami”.

Scenariusz pierwszej serii napisali Jarosław Sokół oraz Ewa Wencel (podpisana pseudonimem Jerzy Matysiak), a od drugiej serii Wencel pozostała główną scenarzystką^[2]. Kolejne odsłony reżyserowali m.in. Michał Kwieciński, Wojciech Wójcik, Grzegorz Kuczeriszka, Waldemar Krzystek, Michał Rosa, Michał Rogalski, Katarzyna Klimkiewicz i Jan Hryniak^[6].

Projekt początkowo zakładał pięć serii, obejmujących okres od 1941 roku do pierwszych lat powojennych. Popularność produkcji skłoniła twórców do rozszerzenia planu o serię szóstą^[7]. Przy pracach nad piątą serią, której zdjęcia zakończono latem 2012 roku, do obsady dołączyli m.in. Magdalena Cielecka, Jan Frycz, Grzegorz Damięcki i Adam Woronowicz^[8].

Powstanie warszawskie w pierwotnym planie serialu pominięto ze względu na koszty realizacji; dopiero 70. rocznica zrywu pozwoliła sfinansować osobną serię poświęconą temu okresowi^[5]. Zdjęcia do Czasu honoru – Powstania ruszyły wiosną 2014 roku; producent określał przedsięwzięcie jako największe wyzwanie realizacyjne w historii serialu^[9][10].

Część zmian w obsadzie i śmierci serialowych bohaterów wynikała z decyzji samych aktorów. W odcinku 13 uśmiercono granego przez Jana Englerta Czesława Konarskiego, a w odcinku 65 – Janka Markiewicza; odtwórca tej roli, Antoni Pawlicki, sam zaproponował takie zakończenie wątku. Rolę Wandy Ryszkowskiej w pierwszej serii grała Maja Ostaszewska, a od drugiej – Magdalena Różczka. Zmiana ta wywołała żywe reakcje widzów^[11].

Zdjęcia realizowano głównie w Warszawie i na Mazowszu, wykorzystując zachowaną przedwojenną zabudowę:

• Warszawa: Rynek Nowego Miasta, Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, ul. Środkowa, ul. Śniegockiej, Oboźna, Fredry, Bednarska, dawny Szpital Weterynarii przy Grochowskiej, Park Skaryszewski, Fabryka Wódek Koneser przy Ząbkowskiej, Politechnika Warszawska, ul. Stalowa (w roli getta warszawskiego), fotoplastikon^[12], Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny;
• Podkowa Leśna (Muzeum Iwaszkiewiczów „Stawisko”), Milanówek (wille Emanów, Waleria i Turczynek), Konstancin-Jeziorna (Stara Papiernia);
• Piaseczno (hala Piaseczyńskiej Kolei Wąskotorowej), Skierniewice (parowozownia);
• Nowy Dwór Mazowiecki (Twierdza Modlin), Kampinoski Park Narodowy, Płock (Stocznia Rzeczna);
• Pałac Radziwiłłów w Jadwisinie (seria VI), Walim, Świebodzice (ruiny fabryki Silena);
• Moskwa (Mauzoleum Lenina – pojedyncza scena w serii V).

Charakterystycznym zabiegiem formalnym serialu było wplatanie do każdego odcinka krótkich fragmentów archiwalnych kronik filmowych oraz fotografii z okresu, w którym toczy się akcja. Uznawano go za element podnoszący walory dokumentacyjne produkcji i skutecznie wprowadzający widza w realia okupowanej Warszawy^[1].

Autorem muzyki jest Bartosz Chajdecki, dla którego Czas honoru był telewizyjnym debiutem na dużą skalę. Z kilkunastu godzin nagranego materiału kompozytor wybrał około godziny muzyki, która trafiła na wydaną 29 listopada 2010 roku przez Polskie Radio płytę, zawierającą utwory z trzech pierwszych serii^[13].

Ścieżka dźwiękowa została bardzo dobrze przyjęta; recenzenci wyróżniali zwłaszcza podniosły temat z czołówki, choć pojawiały się też opinie o jej monotonii^[1]. Chajdecki otrzymał za Czas honoru nominację do nagrody Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Muzyki Filmowej (IFMCA) w kategorii najlepszej muzyki do serialu telewizyjnego^[14], a także Transatlantyk Oceans Award dla młodego kompozytora za najciekawszą muzykę filmową roku^[2]. Muzykę z serialu wykonano na żywo podczas 4. Festiwalu Muzyki Filmowej w Krakowie^[15].

Serial był jedną z najpopularniejszych pozycji ramówki TVP2. Pierwsza seria osiągnęła średnią oglądalność blisko 2,9 mln widzów, wyraźnie podnosząc widownię całego kanału^[16]. W kolejnych latach wynik stopniowo malał, z przejściowym wzrostem przy serii V, która zyskała ponad 300 tys. widzów względem poprzedniej^[17]. Najniższy wynik odnotowała finałowa seria VII, po której serial zniknął z anteny^[18].

Serial od początku budził skrajne oceny. Krzysztof Kloc w recenzji dla portalu Histmag.org zwracał uwagę, że produkcja porusza tematy istotne dla polskiej tożsamości historycznej, lecz ujmuje je w formie zbliżonej do telenoweli, a wielowątkowość i rozbudowane wątki miłosne osłabiają wiarygodność opowieści^[1]. Recenzent wskazywał m.in. na nieprawdopodobieństwo umieszczenia trzech blisko spokrewnionych osób w jednym pięcioosobowym zespole cichociemnych oraz na nagminne łamanie przez bohaterów zasad konspiracji; jednocześnie doceniał walor popularyzatorski serialu, w tym upowszechnienie wiedzy o Pawiaku, terrorze okupacyjnym i sytuacji ludności żydowskiej^[1][23].

Aneta Kyzioł na łamach „Polityki” opisała Czas honoru jako sztandarową produkcję Telewizji Polskiej, reklamowaną przez samą stację jako „lekcję historii” i realizację misji publicznej; recenzentka zarazem wskazywała, że okoliczności powstania siódmej serii – okrągła rocznica powstania warszawskiego – zaważyły na jej kształcie^[5].

Historyk Andrzej Paczkowski, zapytany o wiarygodność serialu, ocenił go jako produkcję skierowaną głównie do młodzieży, bardziej zbliżoną do kina akcji niż do filmu dokumentalnego, choć jego zdaniem tło epoki odtworzono w sposób bliski rzeczywistości. Najwięcej zastrzeżeń zgłosił wobec „powojennych” odcinków serialu^[24].

Adam Leszczyński na łamach „Gazety Wyborczej” pisał krytycznie o ideologicznym wymiarze serialu, przestrzegając, że mimo osadzenia w autentycznych realiach Czas honoru pozostaje baśnią o nieskazitelnych patriotach, z wyraźnym morałem politycznym, i wiązał tę konstrukcję ze współczesnymi sporami o pamięć o PRL^[25].

Najdalej idącą krytykę sformułował Przemysław Witkowski w książce Chwała supermanom: ideologia a popkultura. Zdaniem badacza bohaterowie serialu wywodzą się niemal wyłącznie ze środowisk arystokratycznych, ziemiańskich i inteligenckich, są idealizowani jako postacie bez skazy i nie mają rozterek w starciu ani z Niemcami, ani z komunistami^[26]. Rola klas niższych w oporze przeciw okupantowi jest pomijana, a chłopi ukazywani są jako wiejscy spekulanci żerujący na głodującej stolicy^[27]. Komuniści urastają w serialu do roli sadystów gorszych od Niemców, mimo że – jak zauważa autor – ofiar terroru hitlerowskiego wśród Polaków było nieporównanie więcej^[28]. Witkowski zwraca też uwagę na obecność wątków antysemickich: poza zasymilowaną rodziną Sajkowskich Żydzi przedstawiani są jako pozbawieni honoru, okradający i denuncjujący współziomków, Judenrat jako instytucja skorumpowana, a gang szmalcowników jako w połowie żydowski^[29].

Licencje na emisję serialu zakupiły stacje we Włoszech i Chinach^[31], a także w Czarnogórze, Szkocji i Turcji^[9]. Od czerwca 2015 roku serial emitowała litewska LRT Televizija^[32]. W 2014 roku wydawnictwo Edipresse Polska rozpoczęło sprzedaż kolekcji DVD z odcinkami serialu^[9]. Jarosław Sokół, współscenarzysta serialu, jest autorem opartej na nim trylogii powieściowej: Czas honoru (2011), Czas honoru. Przed „Burzą” (2012) oraz Czas honoru. Pożegnanie z Warszawą (2013)^[33]. Sukces Czasu honoru przełożył się na kolejne przedsięwzięcia Akson Studio i Telewizji Polskiej w obszarze serialu historycznego, m.in. produkcję Wojennych dziewczyn^[34].