Dysocjanty

Dysocjanty – grupa związków chemicznych, substancji psychoaktywnych, których działanie polega głównie na redukowaniu lub blokowaniu (często w sensie fizycznym) sygnałów z mózgu do „świadomości”^[1][2]. Efekty działania dysocjantów są opisywane jako depersonalizacja, analgezja, odrealnienie oraz uczucie śnienia na jawie^[1][2]. Deprywacja sensoryczna i dysocjacja mogą ułatwić wgląd w swoją osobowość. Uczucie śnienia na jawie i halucynacje sprawiają, że dysocjanty odczuwalnie przypominają psychodeliki^[3].

Mechanizm działania większości dysocjantów połączony jest z antagonizmem receptora NDMA (kwasu N-metylo-D-aparaginowego)^[4], jednakże niektóre z substancji działających nieselektywnie wpływają na układ dopaminowy i/lub opioidowy, przez co mogą być w stanie wywoływać bardziej bezpośrednią i powtarzalną euforię bądź inne efekty zbliżone bardziej do innych popularnych substancji psychoaktywnych^[5][6]. Dlatego też dysocjanty uważane są za substancje o potencjale uzależniającym, w przeciwieństwie do psychodelików (tj. LSD lub DMT)^[7]. Niektóre dysocjanty, jak fencyklidyna (PCP) mogą wywoływać właściwości stymulujące, jednakże zdecydowana większość dysocjantów wykazuje właściwości depresyjne, często wywołujące sedację, spowolnienie oddechu, nudności, dezorientację, analgezję, anestezję, ataksję, zaburzenia pamięci i mowy i amnezję, co sprawia, że używanie ich niesie podobne ryzyko jak w przypadku opioidów, włączając w to skrajną bradykardię, mogącą prowadzić do śmierci (zwłaszcza przy użyciu bardzo dużych dawek)^[3]. Przykładami dysocjantów są fencyklidyna, ketamina i dekstrometorfan^[1], a także podtlenek azotu (tzw. gaz rozweselający) i szałwia wieszcza^[1],muscymol, memantynę, ksenon^[8].

Do efektów działania dysocjantów można zaliczyć dysocjację, halucynacje, manię, katalepsję, analgezję i amnezję^[9].

Ketamina, w szczególności jej lewoskrętny enancjomer (S-ketamina, esketamina), wykazuje silne i bardzo szybko działające efekty przeciwdepresyjne^[10]. Działania przeciwdepresyjne ketaminy wciąż nie są znane. W 2019 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków zatwierdziła użycie ketaminy, w szczególności esketaminy do leczenia depresji lekoopornej. Ketamina w formie esketaminy podawanej donosowo jest dostępna w Polsce pod nazwą Spravato^[11]. Ketamina używana jest także w formie terapii eksperymentalnej dla bólu przewlekłego^[12] i zespołu stresu pourazowego^[13]. Ketaminę można uznać za ewolucję fencyklidyny^[14].

Fencyklidyna, popularna w latach 60. i 70. w USA jako substancja rekreacyjna, obecnie nie jest używana w medycynie^[15]. Jej efekty działania są często pokrewne z działaniami ketaminy, lecz fencyklidyna odznacza się zdecydowanie silniejszym działaniem stymulującym, i także groźnymi efektami ubocznymi w przypadku przedawkowania, często odznaczających się manią, epizodami szczególnej agresji i działaniami destrukcyjnymi. Zdobyła wczesne uznanie jako substancja używana w tworzeniu naukowego modelu schizofrenii^[16].

• delirianty
• dysocjacja
• anestetyki
• halucynogeny