Gaj Mały

Gaj Mały

wieś
Pałac w Gaju Małym
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	szamotulski
Gmina	Obrzycko
Wysokość	32 m n.p.m.
Liczba ludności (2022)	1101[1]
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	64-520[2]
Tablice rejestracyjne	PSZ
SIMC	0591946
Położenie na mapie gminy wiejskiej Obrzycko Gaj Mały
Położenie na mapie Polski Gaj Mały
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Gaj Mały
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego Gaj Mały
52°38′53″N 16°31′58″E/52,648056 16,532778[3]

Gaj Mały – wieś sołecka w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Obrzycko^[4][5], koło Szamotuł w kierunku Czarnkowa. Około 800 mieszkańców.

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i ma metrykę średniowieczną. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Wymieniona została w łacińskojęzycznym dokumencie z 1284 (według zachowanej kopii z XIV wieku) pod staropolską nazwą „Gay”. W 1403 odnotowana jako „Gay”^[6].

Początkowo miejscowość była wsią szlachecką leżącą w dobrach Szamotuły i należącą do wielkopolskiej szlachty z lokalnego rodu Szamotulskich. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1470 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W latach 1508 należała do parafii św. Stanisława w Szamotułach^[6].

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z 1284 z dokumentu wystawionego przez kancelarię księcia wielkopolskiego oraz późniejszego króla Polski Przemysła II. Potwierdził on zwolnienia immunitetowe, dodając do nich nowe i zezwalając na lokację wsi na prawie niemieckim dla posiadłości kasztelana poznańskiego Tomisława z Szamotuł herbu Nałęcz, tj. dla dziedzin Szamotuły wraz z przynależnościami, a w tym m. in. z Gajem Małym^[6].

W 1419 odnotowano, że Dobrogost Szamotulski powinien zapłacić (łac. „in villis” tj. prawdopodobnie ze swych wsi) Szczuczyn i Gaj Mały panu Mikołajowi Pyser plebanowi w Szamotułach tytułem zaległych świadczeń na jego rzecz 14 grzywien szer. groszy^[6].

W 1460 bracia Jan oraz Jan Świdwa z Szamotuł na swych połowach miasta Szamotuły oraz wsi Gaj Mały i Jastrowie (obecnie to Jastrowo) dali dożywotnio swej siostrze Beacie tytułem jej części dóbr ojczystych i macierzystych 20 grzywien monety obiegowej czynszu rocznego, 3 małdraty żyta, dwie ćwiertnie (łac. „mensura”) grochu, jedną ćwiertnię prosa, dwa kamienie łoju, 20 wozów drzewa opałowego co kwartał, jednego rybaka do połowu w stawie szamotulskim. W 1499 Wincenty Świdwa z Szamotuł pozwany został o 8 grzywien czynszu rocznego dla kościoła w Kórniku w powiecie pyzdrskim. Pozwany twierdził, że jego ojciec wojewoda poznański Jan Świdwa dla znacznych usług, jakie oddał biskupowi poznańskiemu Urielowi Górce został w 1484 przez niego zwolniony przy świadkach z sumy głównej 100 grzywien oraz czynszu rocznego 8 grzywien, jaki z zastrzeżeniem prawa wykupu ciążył na Nowej Wsi pod Szamotułami i na połowie wsi Gaj Mały na rzecz kościoła w Kórniku i odtąd nigdy tego czynszu nie płacił^[6].

W 1496 kasztelan kaliski Andrzej z Szamotuł dał córce Katarzynie połowę miasta Szamotuły wraz z wsiami, a w tym m. in. połowę wsi Gaj Mały, dopóki za zgodą ojca nie wyjdzie za mąż, a wówczas otrzyma 2000 grzywien, zaś wspomniane dobra wrócą do Andrzeja. W 1511 Katarzyna córka zmarłego wojewody poznańskiego Andrzeja Szamotulskiego, a żona kasztelana poznańskiego i starosty generalnego Wielkopolski Łukasza Górki przekazała mężowi połowę miasta Szamotuły wraz z wsiami, a wśród nich także m. in. z połową wsi Gaj Mały. W 1512 Łukasz Górka otrzymał od króla polskiego Zygmunta I Starego zgodę na zapisanie w dożywocie żonie Katarzynie m. in. wspomnianych wcześniej dóbr^[6].

Ze źródeł kościelnych pochodzą zapisy z XV-XVI wieku. W 1419 odnotowano zaległe świadczenia na rzecz plebana w Szamotułach. W 1423 oficjał oraz wikariusz generalny poznański, na prośbę braci Dobrogosta i Wincentego z Szamotuł, prepozyturze i ośmiu mansjonariom w kościele parafialnym w Szamotułach, ufundowanym przez nich, przydzielił m. in. wiardunki i małdraty dziesiętne z miasta Szamotuły, z Nowej Wsi koło Szamotuł, z Gaju Małego i Szczuczyna, jakie należały dotychczas do plebana w Szamotułach, a których wartość nie przekraczała 18 grzywien. W 1510 odnotowano dziesięcinę dla mansjonarzy w Szamotułach z łanów kmiecych, z których płacono po wiardunku od każdego łanu^[6].

Historyczne źródła odnotowały zwykłych mieszkańców wsi pochodzących z niższych stanów społecznych. W 1403 odnotowano Piotra z Gaju Małego, który był prawdopodobnie kmieciem. W 1434 wspomniany został Stanisław pleban z Gaju Małego, który zażądał od Jana sołtysa we wsi jednej grzywny tytułem wypożyczonych mu pieniędzy kościelnych. Sołtys uznał to roszczenie do wysokości 16 skudów, co do reszty zaprzeczył i zobowiązał się zapłacić razem z dwie ćwiertnie podwójnego ziarna (łac. „silliginis et anone”) tytułem mesznego. W 1460 odnotowany został Mikołaj sołtys oraz Marcin Pampek ławnik z Gaju Małego. W 1509 odnotowano sołtysa siedzącego na jednym łanie. W 1563 w jednej części Gaju Małego odnotowano dwa łany sołtysie, a w drugiej części jeden łan sołtysi^[6].

W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XVI wieku. W latach 1508-1580 odnotowano pobory podatkowe. W 1508 pobrano je z części wojewody poznańskiego Andrzeja Szamotulskiego od 7 łanów, 6 groszy od karczmy. Z części Wincentego Świdwy Szamotulskiego pobrano podatki od 8 łanów. W 1509 z części Świdwy pobrano od 8 łanów, a sołtys zapłacił z jednego łana. Z części należącej do wojewody pobrano od 5 łanów. W 1510 z części Świdwy pobrano podatki z 9 łanów, a z części wojewody z 5 łanów. W 1563 miał miejsce pobór z dwóch części: pierwszej mającej 12 łanów, dwóch karczm dorocznych, dwóch komorników, dwóch łanów sołtysich oraz drugiej części od 7 łanów, karczmy dorocznej oraz jednego łana sołtysiego. W 1577 płatnikiem poboru ze wsi był Jan Świdwa. W 1580 z części należącej do Jana Świdwypobrano podatki od 5 łanów, 4 zagrodników, jednego łana opuszczonego, jednego łana sołtysiego, 6 groszy od karczmarza na niewielkiej roli; z części należącej do Łukasza Bobrownickiego pobrano podatki od 2 łanów, a z części należącej do podskarbiego koronnego Jakuba Rokossowskiego pobrano podatki od 9 łanów oraz od komornika, który prowadził wyszynk lokalnego piwa ^[6].

Wieś w rękach Szamotulskich pozostała do początku XVI wieku. Później zmieniała wielokrotnie właścicieli, aby od połowy XVIII wieku aż do II wojny światowej pozostawać w rękach Raczyńskich. Od 1845 Gaj Mały był siedzibą Ordynacji Obrzyckiej pozostającej we władaniu tzw. niemieckiej linii Raczyńskich.

We wsi znajduje się eklektyczny zespół pałacowy.

W Gaju Małym 12 kwietnia 1805 urodził się Walerian Tyburcjusz Breański – ksiądz, powstaniec listopadowy i działacz emigracyjny.

W latach 1954–1961 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gaj Mały, po jej zniesieniu w gromadzie Obrzycko. W latach 1975–1998 wieś położona była w województwie poznańskim.

• Gaj, Gaj Wielki

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), hasło „Gaj”. Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 456-457. ISBN 83-04-00938-2.

• Gaj, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .