Herbert Lange

Herbert Lange
Ilustracja
SS-Sturmbannführer SS-Sturmbannführer
Data i miejsce urodzenia

29 września 1909
Menzlin

Data i miejsce śmierci

20 kwietnia 1945
Bernau

Przebieg służby
Lata służby

1933–1945

Formacja

Schutzstaffel

Jednostki

Einsatzgruppe VI
Sonderkommando Lange
Reichssicherheitshauptamt

Stanowiska

komendant KL Posen i obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem

Główne wojny i bitwy

II wojna światowa:

Odznaczenia
Krzyż Zasługi Wojennej I klasy z mieczami (III Rzesza) Krzyż Zasługi Wojennej II klasy (III Rzesza)

Herbert Lange (ur. 29 września 1909 w Menzlinie, zm. 20 kwietnia 1945 pod Bernau) – niemiecki policjant, SS-Sturmbannführer, zbrodniarz nazistowski, założyciel i pierwszy komendant obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem w latach 1941–1942.

Od 1932 roku był członkiem NSDAP, a od 1933 roku członkiem SS. Po porzuceniu studiów w 1934 roku został funkcjonariuszem szczecińskiego Gestapo, następnie służył także w Akwizgranie i Trewirze.

Podczas kampanii wrześniowej należał do Einsatzgruppe VI, brał udział w operacji Tannenberg na terenie Wielkopolski, najprawdopodobniej w październiku 1939 roku był organizatorem obozu koncentracyjnego w Forcie VII w Poznaniu. Po likwidacji Einsatzgruppen został przydzielony do Gestapo w Poznaniu, od końca 1939 roku był dowódcą Sonderkommando Lange, którego zadaniem było przeprowadzenie akcji T4 na terenie Kraju Warty. W Forcie VII przeprowadzał eksperymenty z wykorzystaniem tlenku węgla do masowych morderstw, a następnie, z wykorzystaniem mobilnych komór gazowych przystąpił do likwidacji szpitali psychiatrycznych w Kraju Warty oraz w Prusach Wschodnich.

Od września 1941 roku zadaniem Sonderkommando Lange stało się także wymordowanie Żydów w powiecie konińskim, wówczas prowadził eksperymenty nad wykorzystaniem wapna palonego do masowych mordów. W listopadzie i grudniu 1941 roku zorganizował w Chełmnie nad Nerem pierwszy stacjonarny obóz zagłady, którego komendantem był do marca 1942 roku. Następnie był funkcjonariuszem Reichssicherheitshauptamt i brał udział w śledztwach prowadzonych po zamachu 20 lipca. Zginął w 1945 roku biorąc udział w obronie Berlina.

Życiorys

Okres przedwojenny

Urodził się w Menzlinie (obecnie w gminie Ziethen)[1]. Był synem kowala[2]. W młodości mieszkał w Stralsundzie, w domu przy Mönchstraße 38[3]; w mieście tym uczęszczał także do gimnazjum. W 1930 roku podjął studia prawnicze na Uniwersytecie w Greifswaldzie[2]. Ożenił się w 1935 roku[1], miał dwójkę dzieci[4].

Od maja 1932 roku był członkiem NSDAP; otrzymał legitymację numer 1159583[1]. W sierpniu tego samego roku wstąpił do SA[2]. Do SS wstąpił w 1933 roku (numer 93501)[1][4]. W 1934 roku porzucił studia, aby zostać urzędnikiem kryminalnym w placówce Gestapo w Szczecinie. Po ukończeniu kursu na komisarza kryminalnego został przeniesiony do placówki Gestapo w Akwizgranie[5]. Według niektórych źródeł służył także przez pewien czas w policji w Trewirze[6]. Patrick Montague podaje, że od 1938 roku służył w Kriminalpolizei i Sicherheitsdienst[4]. W listopadzie 1938 roku został awansowany do stopnia SS-Untersturmführera[1]. Szybko został fanatycznym nazistą[4].

Sonderkommando Lange

Podczas inwazji Niemiec na Polskę był członkiem Einsatzgruppe VI (EG VI) pod dowództwem Ericha Naumanna[4][7][8][9]. Stał na czele kontyngentu funkcjonariuszy, który przydzielono do EG VI z placówki Sicherheitspolizei w Akwizgranie[5]. Brał udział w operacji Tannenberg, m.in. w październiku 1939 roku brał udział w egzekucjach w Pleszewie[3][7]. Po rozwiązaniu Einsatzgruppen w listopadzie 1939 roku został przydzielony do służby w Gestapo w Poznaniu. Według relacji Alfreda Trenkera kierował wydziałem IIG (odpowiedzialnym m.in. za zwalczanie sabotażu) i wydziałem IIE (odpowiedzialnym za robotników przymusowych). Lange prawdopodobnie osobiście brał udział w egzekucjach Polaków w Poznaniu i okolicach, m.in. w zbrodni w Lasach Zakrzewskich[10]. Był także dowódcą oddziału odpowiedzialnego za ochronę Arthura Greisera[9][10], a w październiku 1939 roku był organizatorem i pierwszym komendantem obozu i więzienia w Forcie VII w Poznaniu[5][10][11][12].

Pod koniec 1939 roku nakazano mu sformować Sonderkommando Lange, które miało przeprowadzić w Kraju Warty akcję T4. Lange odpowiedzialny był także za opracowanie sposobu zamordowania osób objętych akcją T4[10], w związku z czym wielokrotnie przebywał w Berlinie na konsultacjach[13][14]. Współpracował w tym zakresie z Augustem Beckerem[14]. W Forcie VII przekształcili jedną z cel na prowizoryczną komorę gazową, w której przeprowadzali eksperymenty z metodami mordu[14] za pomocą tlenku węgla[15]. Podczas eksperymentów w Forcie VII zamordowano m.in. część pacjentów Zakładu Psychiatrycznego w Owińskach[16][1] oraz 27 pacjentów Kliniki Neurologii i Psychiatrii Uniwersytetu Poznańskiego[17]. Opracowano dla niego projekt mobilnej komory gazowej, którą wykonano na podwórzu siedziby poznańskiego Gestapo w Domu Żołnierza[17]. Sonderkommando Lange podlegać miało Wilhelmowi Koppemu, akcję T4 w Kraju Warty nadzorował także Viktor Brack[18].

Sonderkommando Lange rozpoczęło działalność 7 grudnia 1939 roku, do stycznia 1940 roku pod jego dowództwem zamordowano 1043 pacjentów szpitalu „Dziekanka” w Gnieźnie[19][1]. 15 i 22 stycznia 1940 roku zamordowano 534 pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kościanie, miesiąc później w tym samym szpitalu zamordowano 1200 pacjentów przywiezionych z niemieckich szpitali psychiatrycznych[19]. Następnie brał także udział w wymordowaniu pacjentów szpitala w Gostyninie[20], w marcu 1940 roku w szpitalu na Kochanówce w Łodzi[21][15], a na początku kwietnia 1940 roku w szpitalu psychiatrycznym w Warcie[22], gdzie zamordowano 499 pacjentów[23][15]. Według słów członków Sonderkommando następne akcje miały zostać przeprowadzone w szpitalach powiatowych w Turku, Koninie i Włocławku[23]. Na przełomie maja i czerwca 1940 roku Sonderkommando Lange brało także udział w wymordowaniu pacjentów szpitali psychiatrycznych z Prus Wschodnich w obozie w Działdowie[23][24], gdzie według Wilhelma Koppego zamordowano 1558 osób[25][26][13], inne źródła wspominają także o wymordowaniu tam około 300 polskich więźniów[15]. Za przeprowadzenie akcji w Działdowie otrzymał od Ericha Kocha bursztynową szkatułkę z inskrypcją[25]. Następnie otrzymał od Heinricha Himmlera urlop[27]. Od kwietnia 1940 roku był SS-Obersturmführerem[1].

Sonderkommando Lange prawdopodobnie nie operowało od czerwca 1940 do czerwca 1941 roku, Lange pracował wówczas najprawdopodobniej w poznańskim Gestapo[27]. Jednostka została reaktywowana na początku czerwca 1941 roku. Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku jednostka wymordowała 158 pacjentów szpitala „Dziekanka”[27]. W czerwcu w Śremie zamordowano także 56 pacjentów z miejscowego szpitala i 70 pacjentów z Gostynina[27]. Od 16 czerwca Lange zorganizował także wymordowanie 150 pacjentów szpitala na Kochanówce[28]. Sonderkommando Lange odpowiedzialne było także za inne akcje, m.in. likwidację domu starców w Bojanowie, szpitala żydowskiego przy ulicy Wesołej w getcie łódzkim, domów starców i hospicjów w Łodzi i domu starców w Stawiszynie oraz za zamordowanie grupy osób (najprawdopodobniej pacjentów pochodzących z Niemiec) pod Międzychodem oraz grupy Żydów zabranych z Frankfurtu nad Odrą i zamordowanych pod Nowym Tomyślem[28]. Od października 1939 do czerwca 1941 roku Sonderkommando Lange zamordowało w Kraju Warty około 8 tysięcy osób[12]. We wrześniu 1941 roku został awansowany do stopnia SS-Hauptsturmführera[1].

Od września 1941 roku Sonderkommando Lange otrzymało zadanie wymordowania Żydów z gett na terenie powiatu konińskiego[29][30]. Pierwsze akcje likwidacyjne przeprowadzono w gettach w Grodźcu, Rzgowie i Zagórowie, Żydzi zostali zamordowani w Lesie Krążel w gminie Kazimierz Biskupi[31] oraz w Lesie Rudzickim[32][33]. 26 października 1941 roku brał udział w likwidacji domu starców w kaliskim getcie[33]. W likwidacji gett na terenie powiatu konińskiego Sonderkommando Lange było wspierane przez oddział Ordnungspolizei pod dowództwem Williego Lenza[34]. Podczas mordowania Żydów z powiatu konińskiego Lange przeprowadzał eksperymenty z mordowaniem ludzi przy użyciu wapna palonego i wody[35]. Według zeznań Henryka Mani, jednego z polskich robotników pracujących w Sonderkommando Lange, Lange miał być niezadowolony z prowadzenia operacji mobilnych i planował utworzenie stacjonarnego obozu zagłady[36], możliwe, że utworzenie stacjonarnego obozu planował już od lipca 1941 roku[37]. Peter Longerich podaje, że w październiku 1941 roku na prośbę Wehrmachtu Heinrich Himmler nakazał wysłać Sonderkommando Lange samolotem do Nowogrodu, aby wymordować tam pacjentów trzech szpitali psychiatrycznych, które pilnie chciano przeznaczyć na zakwaterowanie dla żołnierzy[38].

Obóz zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem

Według zeznań kierowcy Langego, Waltera Burmeistera, jesienią 1941 roku udał się z nim do Berlina, gdzie Lange poinformował Wilhelma Koppego o odnalezieniu odpowiedniego miejsca na utworzenie obozu zagłady, następnie udał się prosto do Chełmna nad Nerem[36]. W listopadzie 1941 roku rozpoczął organizację obozu zagłady Kulmhof, zostając jego pierwszym komendantem[39]. Jego zastępcą został Herbert Otto[40]. Organizacja obozu trwała około miesiąca[41]. Na przełomie listopada i grudnia 1941 roku część Sonderkommando Lange przeprowadziła kolejną akcję likwidacyjną w Kaliszu, podczas której zamordowano około 700 Żydów – starców, chorych i dzieci[42]. Obóz rozpoczął działalność 7 grudnia 1941 roku wraz z likwidacją getta w Kole[42][43]. Lange przeprowadził także likwidację obozu cygańskiego w getcie łódzkim, za co otrzymał 20 000 marek od Zarządu Getta[44].

Podczas swojego pobytu w Chełmnie był jedną z osób odpowiedzialnych za wygłoszenie powitalnej przemowy do Żydów przybywających do obozu[45], osobiście brał także udział w mordowaniu Żydów i grabieży ich majątku[46]. 31 stycznia 1942 roku aresztował Stanisława Kaszyńskiego, który próbował poinformować listownie Międzynarodowy Czerwony Krzyż o działalności obozu, Kaszyński został zastrzelony w Chełmnie kilka dni później[47].

Późniejsza kariera i śmierć

Obozem w Chełmnie kierował do końca lutego 1942 roku[48]. Jego następcą na stanowisku komendanta został Hans Bothmann[40][37]. Według zeznań jednej z miejscowych kobiet, które sprzątały w komendanturze obozu, Lange pozostawał w Chełmnie jeszcze przez kilka tygodni, objaśniając Bothmannowi jak zorganizowany jest obóz[48]. Następnie został przeniesiony na stanowisko radcy kryminalnego w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy w Berlinie[49], gdzie jego przełożonym był Arthur Nebe[8].

W 1944 roku brał udział w aresztowaniach członków niemieckiego ruchu oporu związanych z zamachem 20 lipca[11][2], za co otrzymał ponadplanowy[5] awans na stopień SS-Sturmbannführera[49][8]. Przesłuchiwał m.in. Mikołaja Grossa[50] i Hermanna Pündera[51].

Zginął 20 kwietnia 1945 roku pod Bernau, biorąc udział w walkach o Berlin[49][11][52][1].

Został odznaczony Krzyżem Zasługi Wojennej II klasy i I klasy z mieczami[1].

W kulturze

Przesłuchanie Christabel Bielenberg przez Langego opisane zostało w jej książce The Past Is Myself[53].

W filmie The World Will Tremble z 2025 roku w jego rolę wcielił się David Kross[54].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Lange, Herbert - Commander of Kulmhof Extermination Camp [online], Holocaust History Site, 28 marca 2024 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  2. 1 2 3 4 Ralph Sommer, Massenmorde im Gaswagen: Ein Nazi-Verbrecher aus Vorpommern [online], www.nordkurier.de, 2 września 2024 [dostęp 2026-01-13] (niem.).
  3. 1 2 Tomasz Cieślak, Egzekucja siedmiu mieszkańców ziemi pleszewskiej w Lasku Malińskim, 6 listopada 1939 r. [online], Jarocin [dostęp 2026-01-17].
  4. 1 2 3 4 5 Montague 2012 ↓, s. 16.
  5. 1 2 3 4 Böhler, Mallmann i Matthäus 2009 ↓, s. 44.
  6. ↑ Friedlander 1995 ↓, s. 137.
  7. 1 2 Tomasz Cieślak, Zbrodnia funkcjonariuszy gestapo w ogrodzie dr. Jana Białasika, Pleszew 1939 r. [online], Jarocin [dostęp 2026-01-17].
  8. 1 2 3 Chelmno Death Camp Dramatis Personae [online], www.holocaustresearchproject.org [dostęp 2026-01-11].
  9. 1 2 Friedlander 1995 ↓, s. 138.
  10. 1 2 3 4 Montague 2012 ↓, s. 17.
  11. 1 2 3 Klee 2003 ↓, s. 356.
  12. 1 2 Różycki, Grzanka i Nieradko 2021 ↓, s. 14.
  13. 1 2 Beer 1987 ↓, s. 406.
  14. 1 2 3 Montague 2012 ↓, s. 18.
  15. 1 2 3 4 Artur Hojan, Cameron Munro, Nazi Euthanasia Programme in Occupied Poland 1939-1945 [online], tiergartenstrasse4.org [dostęp 2026-01-13].
  16. ↑ Montague 2012 ↓, s. 19.
  17. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 21.
  18. ↑ Montague 2012 ↓, s. 15.
  19. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 23.
  20. ↑ Montague 2012 ↓, s. 24–25.
  21. ↑ Montague 2012 ↓, s. 25.
  22. ↑ Montague 2012 ↓, s. 27.
  23. 1 2 3 Montague 2012 ↓, s. 28.
  24. ↑ Friedlander 1995 ↓, s. 139.
  25. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 29.
  26. ↑ Friedlander 1995 ↓, s. 140.
  27. 1 2 3 4 Montague 2012 ↓, s. 30.
  28. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 31.
  29. ↑ Montague 2012 ↓, s. 40.
  30. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 187.
  31. ↑ Chodyła 2001 ↓, s. 205.
  32. ↑ Kaźmierczak 2013 ↓, s. 230.
  33. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 42.
  34. ↑ Krakowski 2009 ↓, s. 23.
  35. ↑ Montague 2012 ↓, s. 46–47.
  36. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 47.
  37. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 188.
  38. ↑ Longerich 2012 ↓, s. 536.
  39. ↑ Montague 2012 ↓, s. 51.
  40. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 53.
  41. ↑ Montague 2012 ↓, s. 54.
  42. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 61.
  43. ↑ Montague 2012 ↓, s. 63.
  44. ↑ Montague 2012 ↓, s. 66.
  45. ↑ Montague 2012 ↓, s. 77.
  46. ↑ Montague 2012 ↓, s. 86.
  47. ↑ Montague 2012 ↓, s. 213.
  48. 1 2 Grzanka 2020 ↓, s. 604.
  49. 1 2 3 Montague 2012 ↓, s. 226.
  50. ↑ Ansprache von Alexander Groß in Plötzensee 2003 [online], kab-besucherdienst.de [dostęp 2026-01-11] [zarchiwizowane z adresu 2008-05-25].
  51. ↑ Wie Hitler Planck umbrachte [online], www.cicero.de [dostęp 2026-01-13] (niem.).
  52. ↑ Krakowski 2009 ↓, s. 214.
  53. ↑ Christabel Bielenberg, The past is myself, London, Chatto & Windus, 1968, s. 225–238, ISBN 978-0-7011-1333-9.
  54. ↑ The World Will Tremble w bazie IMDb (ang.)

Bibliografia

  • Mathias Beer, Die Entwicklung der Gaswagen beim Mord an den Juden, „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte”, 35, 1987, s. 403-417.
  • Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus, Einsatzgruppen w Polsce, Warszawa: Bellona, 2009, ISBN 978-83-11-11588-0.
  • Zbigniew Chodyła (red.), Dzieje Kazimierza Biskupiego, wyd. 2, Kazimierz Biskupi–Konin: Społeczny Komitet Obchodów 700-lecia Otrzymania Praw Miejskich Miejscowości Kazimierz Biskupi, 2001, ISBN 978-83-88349-03-4.
  • Catherine Epstein, Model Nazi: Arthur Greiser and the occupation of western Poland, Oxford studies in modern European history, Oxford ; New York: Oxford University Press, 2010, ISBN 978-0-19-954641-1.
  • Henry Friedlander, The origins of Nazi genocide: from euthanasia to the final solution, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1995, ISBN 978-0-8078-2208-1.
  • Bartomiej Grzanka, Działalność SS-Sonderkommando Kulmhof w lutym i marcu 1942 r. w świetle dowodów księgowych Sonderkonto 12300 z zasobu Archiwum Państwowego w Łodzi, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” (16), 2020, s. 600–612, DOI: 10.32927/ZZSiM.666, ISSN 2657-3571 [dostęp 2026-01-12].
  • Marek Kaźmierczak, Znak, ideologia, zapomnienie. Uwagi o grobie upamiętniającym zagładę Żydów w lesie Niesłusz-Rudzica, „Pamiętnik Literacki” (4), 2013, s. 225-249.
  • Ernst Klee, Das Personenlexikon zum Dritten Reich: wer war was vor und nach 1945, Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch, 2003, ISBN 978-3-596-16048-8.
  • Shmuel Krakowski, Chelmno: A Small Village in Europe: The First Nazi Mass Extermination Camp, Jerusalem: Yad Vashem, 2009, ISBN 978-965-308-332-5.
  • Peter Longerich, Heinrich Himmler, Oxford–New York: Oxford University Press, 2012, ISBN 978-0-19-959232-6.
  • Patrick Montague, Chelmno and the Holocaust: The History of Hitler’s First Death Camp, University of North Carolina Press, 2012, ISBN 978-0-8078-3527-2.
  • Sebastian Różycki, Bartłomiej Grzanka, Agnieszka Nieradko, Obóz zagłady Kulmhof, Warszawa–Chełmno nad Nerem: Wydział Geodezji i Kartografii Politechniki Warszawskiej, 2021, ISBN 978-83-946085-5-2.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.