Wojna rodezyjska

Wojna rodezyjska
Rhodesian Bush War
Druga Chimurenga

Czas	4 lipca 1964 – 12 grudnia 1979
Miejsce	Rodezja – Zambia – Mozambik
Wynik	uznanie niepodległości Zimbabwe
Strony konfliktu
Rodezja  Południowa Afryka Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe Afrykański Ludowy Związek Zimbabwe  Mozambik
Dowódcy
Polityczni: Ian Smith B.J. Vorster Wojskowi: Peter Walls Robert Mugabe Joshua Nkomo
Siły
10 800 żołnierzy 15 000 rezerwistów 8 000 policjantów 19 000 rezerwistów policji 45 000 partyzantów nieznane siły wsparcia z zagranicy
Straty
1361 żołnierzy i policjantów 468 cywilów 10 450 partyzantów 7790 cywilów
brak współrzędnych

Wojna rodezyjska (ang. Rhodesian Bush War, szona Druga Chimurenga) – wojna domowa toczona od lipca 1964 do grudnia 1979 roku^[a] w Rodezji (obecne Zimbabwe), dawnej kolonii brytyjskiej, która pod rządami reprezentującymi interesy białej mniejszości w 1965 roku jednostronnie proklamowała niepodległość, nie zyskując uznania międzynarodowego.

W konflikt zaangażowane były trzy zwalczające się wzajemnie siły: wojsko i policja rządu Rodezji kierowanego przez premiera Iana Smitha (później był to rząd zimbabweńsko-rodezyjski biskupa Abela Muzorewy), Afrykańska Armia Wyzwolenia Narodowego Zimbabwe (ZANLA) – zbrojne ramię Afrykańskiego Narodowego Związku Zimbabwe (ZANU) Roberta Mugabe^[1] oraz partyzanckie oddziały Niezależnej Ludowej Rewolucyjnej Armii Zimbabwe (ZIPRA) związane z kierowanym przez Joshuę Nkomo Afrykańskim Ludowym Związkiem Zimbabwe (ZAPU)^[2].

Kolonizacja Rodezji przez białych osadników miała miejsce pod koniec XIX wieku. Kolonizacja już wówczas spotkała się ze sprzeciwem ludności afrykańskiej^[3]. W 1960 roku brytyjski premier Harold Macmillan obiecał nadanie niepodległości krajom Afryki oraz zagwarantował, że rządy w nich obejmie czarna większość^[4]. Pomimo to wśród białej ludności rodezyjskiej narastały obawy związane z nieuchronnym oddaniem rządów czarnej większości, stały się one szczególnie mocno widoczne w czasach kryzysu kongijskiego^[4]. Biali działacze rodezyjscy w dniu 11 listopada 1965 roku ogłosili jednostronną niepodległość, która nigdy nie uzyskała formalnego uznania żadnego z państw na świecie, jednakże cieszyła się nieoficjalnym poparciem RPA rządzonego przez białą mniejszość oraz Portugalii, która posiadała wówczas jako własną kolonię Mozambik (sąsiadujący z Rodezją)^[5][6]. Nowy rząd białej mniejszości oficjalnie nadał prawa wyborcze wszystkim bez względu na rasę jednakże skutecznie i celowo wyeliminował zdecydowaną większość czarnych z głosowania poprzez wprowadzenie cenzusu majątkowego^[7]. Rasistowska polityka rządu połączona z wielkimi nierównościami ekonomicznymi między białymi i czarnymi (biali posiadali większość żyznej ziemi, podczas gdy czarni poprzez przymusowe eksmisje zostali usunięci ze swoich terenów) doprowadziła do sporu między ludnością czarną a rządem^[8][9].

Wkrótce po utworzeniu Rodezji pojawiły się dwie organizacje narodowowyzwoleńcze: Afrykański Ludowy Związek Zimbabwe (ZAPU) i Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe (ZANU). Druga z organizacji powstała w wyniku rozłamu ZAPU w sierpniu 1963 roku. Rozłam spowodowany był różnicami w podejściu do taktyki, odmiennym składem etnicznym, a także sporem między liderami ruchu^[10]. ZANU i jej zbrojne skrzydło Afrykańska Armia Wyzwolenia Narodowego Zimbabwe kierowane było początkowo przez duchownego protestanckiego Ndabaningi Sithole, a następnie przez Roberta Mugabe. ZANU składała się głównie z ludności z plemion Szona. ZAPU i jej zbrojne skrzydło Niezależnej Ludowej Rewolucyjnej Armii Zimbabwe z kolei składało się głównie z grup etnicznych Ndebele, a na czele grupy stał Joshua Nkomo^[3]. W okresie zimnej wojny Chiny wsparły oddziały ZANU, ZSRR natomiast wsparł ZAPU. ZANU uzyskała też wsparcie wielu państw Afryki – do kwietnia 1979 roku, 12 tysięcy partyzantów tej grupy zostało przeszkolonych w Tanzanii, Libii i Etiopii^[11], grupa też posiadała własne bazy na terenie Mozambiku, gdzie korzystała z gościnności FRELIMO^[12]. ZAPU organizowała z kolei swoje bazy na terenie Zambii^[13]. Każda z grup rebelianckich toczyła osobną wojnę z siłami bezpieczeństwa, a niekiedy obie grupy walczyły między sobą^[14]. W 1976 roku, ZANU i ZAPU rozpoczęły współpracę na forum utworzonego Patriotycznego Frontu Zimbabwe. Rząd Rodezji wsparty został przez RPA. Wojna rodezyjska wpłynęła na szereg konfliktów w kilku krajach sąsiednich – wojnę o niepodległość Angoli, angolską wojnę domową, wojnę o niepodległość Mozambiku i mozambicką wojnę domową^[15]. W 1976 i 1977 do niepodległego już Mozambiku kilkukrotnie wkroczyła armia rodezyjska, która przeprowadziła na terenie kraju akcje militarne, skierowane przeciwko Afrykańskiej Armii Narodowego Wyzwolenia Zimbabwe, stacjonującej w Mozambiku.

Gospodarka kraju zaczęła cierpieć coraz bardziej ze względu na zwiększające się wydatki na siły pacyfikacyjne. Wraz z narastającym zagrożeniem napadami partyzantów na białych farmerów rosła liczba osób emigrujących z Rodezji^[16]. Wojna i spowodowane przez nią tzw. „wewnętrzne porozumienie”, podpisane w roku 1978 przez Smitha i Muzorewę, doprowadziły w czerwcu 1979 roku do zagwarantowania równych praw wyborczych dla wszystkich, a tym samym do zakończenia w Rodezji kolonialnych rządów białej mniejszości, nazwę kraju zmieniono zaś na Zimbabwe-Rodezja z większościowym rządem czarnych obywateli. Zmiany te nie zostały jednak uznane na arenie międzynarodowej, co oznaczało kontynuację walk (Smith decyzję mocarstw określił mianem „wielkiej zdrady”)^[17]. W grudniu 1979 roku w Londynie toczyły się negocjacje pomiędzy rządem Zimbabwe-Rodezji, władzami brytyjskimi oraz reprezentowanym przez Mugabe i Nkomo Zjednoczonym Frontem Patriotycznym (PF), a w ich wyniku podpisane zostało porozumienie w Lancaster House. Kraj wrócił przejściowo pod panowanie brytyjskie, a w marcu 1980 roku odbyły się kontrolowane przez Wielką Brytanię i kraje Wspólnoty wybory powszechne^[1]. Zwycięstwo odniósł ZANU i 18 kwietnia Mugabe pierwszym premierem Zimbabwe. Tego samego dnia kraj został uznany za niepodległe państwo przez społeczność międzynarodową^[18].

Według danych rządu Rodezji w czasie wojny śmierć poniosło ponad 20 000 osób. Między grudniem 1972 a grudniem 1979 roku zginęło 1361 żołnierzy sił rodezyjskich i około 10450 partyzantów zabitych na terenie Rodezji (liczba zabitych na terytorium Mozambiku i Zambii nigdy nie została ujawniona). Zginęło także 468 białych i 7790 czarnych cywilów^[19].

• II wojna z Matabele

• David C. Bennett: The Army of Zimbabwe: a role model for Namibia. Carlisle Barracks, PA: United States Army War College, 1990.
• R. Ernest Dupuy, Trevor N. Dupuy: The Harper Encyclopedia of Military History. New York: HarperCollins, 1993. ISBN 0-06-270056-1.
• Claire Palley: The constitutional history and law of Southern Rhodesia 1888–1965. Oxford: Oxford University Press, 1966.
• Ian Smith: The Great Betrayal: The Memoirs of Ian Douglas Smith. London: John Blake Publishing, 1997. ISBN 1-85782-176-9.
• Peter N. Stearns: The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval and Modern. Cambridge: James Clarke & Co, 2002. ISBN 978-0-227-67968-5.
• Binda, Alexandre (May 2008). The Saints: The Rhodesian Light Infantry. Johannesburg: 30° South Publishers. ISBN 978-1-920143-07-7.
• Dabengwa, Dumiso (1995). Bhebe, Ngwabi; Ranger, Terrence, eds. Soldiers in Zimbabwe’s Liberation War 1. Harare: University of Zimbabwe.
• Harris, P. B. (September 1969). „The Rhodesian Referendum: June 20th, 1969” (PDF). Parliamentary Affairs (Oxford University Press) 23.
• Sibanda, Eliakim M. (2005). The Zimbabwe African People’s Union 1961–87: A Political History of Insurgency in Southern Rhodesia. Trenton, New Jersey: Africa Research & Publications. ISBN 978-1-59221-276-7.
• Wessels, Hannes (July 2010). P. K. van der Byl: African Statesman. Johannesburg: 30° South Publishers. ISBN 978-1-920143-49-7.
• Wood, J. R. T. (2008). A matter of weeks rather than months: The Impasse between Harold Wilson and Ian Smith: Sanctions, Aborted Settlements and War 1965–1969. Victoria: Trafford Publishing. ISBN 978-1-4251-4807-2.