Carlo Goldoni

Faza e parë e punës së Goldonit shtrihet deri në vitin 1748,kur ai përqafoi përfundimisht profesionin teatral:ai filloi të eksperimentonte dhe të angazhohej, me komedian dell'arte.Goldoni,duke e analizuar rolin e zhanrit komik,pohon nderin dhe dinjitetin e komedianëve dhe kritikon banalitetin e konvencioneve të komedia dell'arte.Elementi kryesor i reformës është referenca ndaj natyrës,e cila përballet vazhdimisht me realitetin e përditshëm.

Parathënia e botimit,"Asgarra Bettinelli" rendit librat thelbësorë në edukimin e Goldonit:librin mbi "botën",i cili i tregoi atij aspektet natyrore të njerëzimit, dhe librin mbi "teatrin",i cili i mësoi atij teknikën e skenës dhe komedinë.

Në fazën e katërt,lindi një harmoni dhe kontradiktë,mes"botës"dhe "teatrit".

Faza përfundimtare,e përbërë nga përvoja franceze,lindi mes shumë vështirësive,nuk kishte më asnjë gjurmë të botës veneciane,e cila ishte frymëzim i Goldonit.

Ndjeshmëria teatrale e Goldonit e distancon atë nga parimet e Reformimit.Disa nga komeditë e tij,përmbajnë referenca të shumta ndaj Commedia dell'Arte:këmbëngulja e maskave,karikaturave dhe shtrembërimeve komike.Gjurmë të tjera mund të gjenden në disa komplote dhe në shpërndarjen e skenave.

Goldoni shkroi gjithashtu librete melodramatike,pesëmbëdhjetë intermezzi dhe pesëdhjetë drammi giocosi:mes tyre L'Arcadia in Brenta,Il mondo della luna,La buona figliuola,muzikuar nga Niccolò Piccinni.

Ai ishte i njohur për Iluminizmin e tij popullor,i cili kritikonte të gjitha format e hipokrizisë dhe theksonte klasën e mesme të ulët.Goldoni aspironte një botë paqësore, dhe racionale(një optimizëm me origjinë racionaliste- Iluministe),duke pranuar hierarkitë shoqërore dhe duke dalluar rolet e ndryshme të fisnikërisë,borgjezisë dhe njerëzve të thjeshtë.I vetëdijshëm për konfliktet që mund të lindin midis klasave të ndryshme,Goldoni theksoi konfliktin midis fisnikërisë dhe borgjezisë në dramat e tij. Sipas Goldonit,një njeri mund të afirmohet pavarësisht nga klasa e tij,përmes nderit dhe reputacionit në sytë e opinionit publik.

Secili individ nderohet nëse e pranon vendin etij në shkallën shoqërore dhe mbetet besnik ndaj vlerave,të traditës tregtare veneciane:ndershmëria,zellësia etj.

Goldoni ofron imazhin e një pohimi triumfues të misionit teatral,të një qëllimi të sigurt për reformë të mbështetur nga një gëzim spontan. Figura e tij shfaqet si një imazh,që përfaqëson përzemërsinë,një prirje për të buzëqeshur dhe për të gëzuar,edhe hapjen njerëzore.

Pas këtij imazhi të gëzuar fshihet një ndjenjë shqetësimi,e lindur nga largimi i narratorit nga ngjarjet,e cila shndërrohet në një vënie në pikëpyetje të vazhdueshme të vetes dhe botës.Një formë hipokondrie e shqetësuar.Gjatë gjithë jetës së tij,Goldoni kërkon vetëvlerësim,krijimin e tij teatral,kjo konvergon me refuzimin e tij të një profesioni të qetë borgjez.Duke mos qenë i lindur në botën teatrale dhe duke ardhur nga një sfond tjetër,ai nuk është në gjendje ta pranojë teatrin ashtu siç është,por kërkon ta reformojë atë,duke u përpjekur të themelojë një teatër të ri dhe të ndershëm.

Në librin e tij Il Mondo,Goldoni përqendrohet si në veset,të cilat teatri i tij kërkon t’i shënjestrojë dhe t’i korrigjojë,ashtu edhe në cilësitë dhe virtytet që duhen nxjerrën në pah.Secila nga këto dramat e Goldonit përmban moralin e vet,duke nënvizuar rolin pedagogjik të personazheve në hyrje.Teatri nxjerr referenca,sinjale,aluzione dhe referenca për jetën e përditshme nga bota.

Vepra e Goldonit përfshin tërë jetën e Venedikut dhe të Italisëbashkëkohore,duke e marrë kështu cilësinë e një realizmi shumë modern.

Borgjezia luan një rol qendror midis klasave të ndryshme shoqërore në dramat e Goldonit:në veprat e tij të hershme,ato janë pozitive,duke filluar me figurën e Momolos," një njeri i botës".Maska e Pantalones bëhet një imazh i cilësive të mira të tregtarit venecian. Fisnikët shfaqen pa vlera. Shërbëtorët,duke ruajtur natyrën skematike të komedia dell'arte, dallohen për inteligjencën e tyre të panevojshme;një komedi shembullore në këtë kuptim është Familja e Antikuarit.

Aristokracia e vjetër tallet për arrogancën e saj për shembull:Konti Anselmo në "Familja e Antikuarit",Konti i Albafioritës dhe Kalorësi i Ripafratës në "Hanxhiu".Borgjezia përshkruhet në aspektet e saj pozitive (inteligjenca, zgjuarsia),por edhe në ato negative(lakmia, oportunizmi). Njerëzit e thjeshtë (thashethemet, thashethemet, gondolerët, peshkatarët)përshkruhen në vrazhdësinë e tyre,por, në të njëjtën kohë, në logjikën e tyre instiktive,punën e palodhur dhe virtytet familjare.

Goldoni ia detyron famën e tij jo vetëm veprave të ndryshme që shkroi,por edhe reformës së tij në teatër.Përpara reformës së Goldonit, ekzistonte një lloj tjetër teatri:komedia e improvizuar,në të cilën aktorët nuk kishin një tekst të shkruar për të studiuar dhe ndjekur gjatë shfaqjeve,por vetëm një skicë të përgjithshme për të ndjekur,të quajtur kanovaçio.

Goldoni ishte i pari në Itali që donte një tekst të shkruar plotësisht për secilin aktor.Në vitin 1738 ai kompozoi një opera për të cilën e shkroi të gjithë rolin kryesor( Il Momolo Cortesan ) dhe në vitin 1743 ai vuri në skenë veprën e parë teatrale me një tekst të shkruar plotësisht( La donna di garbo).

Në vitet e tij të fundit në Venecia,komeditë filluan të vuajnë Kështu, figurat e shërbëtorëve morën një rol të ri,duke e kritikuar arsyetimin borgjez të zotërinjve të tyre.Bota popullore e Goldonit,plot pastërti dhe vitalitet - cilësi që mungojnë në botën borgjeze -bazohej në të njëjtat vlera,ende të paprekura.

Për Goldonin,një komponent thelbësor i botës është dashuria.Kjo ndjenjë,e pranishme tek të rinjtë në skenë,iu nënshtrohet rregullave shoqërore dhe familjare,duke qenë në themel të reputacionit dhe nderit. Heshtja e Goldonit rreth aventurave të tij dashurore të rrëfyera në Kujtimet e tij është gjithashtu e pranishme në komeditë e tij.

Për Goldonin,teatri kishte një vlerë të fortë institucionale;ishte një strukturë produktive,e qeverisur nga parime ekonomike të ngjashme me ato që qeverisin jetën në botë.Duhet të mbahet mend se ai ishte një shkrimtar që jetonte dhe e mbante veten me fitimet e veprës së tij,një fakt që i krijoi probleme jo të vogla me shoqërinë intelektuale të kohës,e cila e akuzoi atë, se e kishte reduktuar aktivitetin letrar në një mall(një shembull i kësaj është polemika e ashpër e ngritur kundër tij nga Konti Carlo Gozzi).Kjo forcë,e çon komedinë e Goldonit përtej përfaqësimit natyror të jetës bashkëkohore.

Goldoni ka një pikëpamje kritike për botën,pasi prish ekuilibrin e vlerave në jetën e klasave shoqërore që përfaqëson.Ky vizion, shkon përtej qëllimeve të autorit dhe modelit të reformës së tij.

Në skenat e Goldonit,ndihet një shqetësim i pashërueshëm,i pezulluar nga fundi i lumtur tradicional,i vulosur nga dasmat e zakonshme. Marrëdhëniet e kësaj bote janë thjesht të jashtme,të mbështetura nga parimi i reputacionit.Kështu,Goldoni i parashikon disa forma të dramës borgjeze të shekullit të nëntëmbëdhjetë.

Sekreti i komedisë së Goldonit qëndron në kënaqësinë,e veçantë të boshllëkut të shkëmbimit shoqëror,të largimit midis personazheve në dialog,dhe të mizorisë së jetës relacionale.

Reforma e Goldonit,ishte rezultat i një vëzhgimi të kujdesshëm të teknikave të dramaturgëve,të kohës së tij,drejt një shkëputjeje progresive nga komedia,"dell'arte"që kishte dominuar,për gati dy shekuj.

Shumë veta iu përgjigjën nevojës për të reformuar komedinë me mjete të ndryshme,siç ishte përkthimi i komedive spanjolle ose franceze në italisht.Megjithatë,shpesh,siç theksoi Goldoni në parathënien e përmbledhjes së tij të parë të komedive,produkti përfundimtar ndryshonte nga"shijet e kombeve"sepse,duke ardhur nga një kontekst i huaj,nuk merrte parasysh zakonet dhe gjuhët e audiencës.Për të kapërcyer këtë mangësi,"mercenarët komikë" u angazhuan për të ndryshuar aktrimin përmes improvizimeve që synonin shpërfytyrimin e komedive origjinale,në mënyrë që "ato të mos njiheshin më si vepra të atyre poetëve të famshëm".Megjithatë,pakënaqësia mbretëronte midis njerëzve.

Shkrimtarët barokë,dhe veçanërisht marinistët, ishin përpjekur kështu të fusnin inovacione të tilla si"makineri","transformime","dekorime","muzikë","këngë","vallëzim", "pantomime","akrobaci" dhe madje edhe shkathtësi.Futja e interludeve muzikore fillimisht ishte dukur një zgjidhje efektive;vetë Goldoni i kishte përdorur ato në La pupilla,La birba,Il filosofo inglese,L'ipochondriaco,La bottega del caffè,L'amante cabala,La contessina,Il barcaiuolo, por "nuk kaloi shumë kohë para se publiku të kuptonte se sa pak lidhje kishte muzika me Komedinë".Pikërisht duke krahasuar zgjidhjet e dramaturgëve të ndryshëm,Goldoni arrin ta kuptojë se suksesi i një shfaqjeje qëndronte në "disa arsyetime serioze dhe udhëzuese,disa shaka delikate,një aksident të vendosur mirë, disa goditje të gjalla me furçë,disa personazhe të vëzhgueshme,një kritikë delikate të ndonjë zakoni modern të korrigjueshëm",por mbi të gjitha ajo që tërhiqte më shumë publikun ishte përdorimi i thjeshtësisë dhe natyrales.

Siç e kujton ai vetë,këto njohuri nuk e çuan menjëherë në suksesin e veprave të tij:"Kur dikush studion librin e Natyrës dhe Botës,dhe të përvojës,nuk mund të bëhet vërtet mjeshtër menjëherë;por ai është shumë i sigurt se nuk bëhet kurrë i atillë nëse nuk i studion këto libra."Suksesi i reformës së tij teatrale është i lidhur në mënyrë të padiskutueshme,në fakt,me futjen graduale të ripërtëritjes".

"Megjithëse nuk e kam lënë pas dore leximin e autorëve më të nderuar dhe më të famshëm,nga të cilët,si nga mjeshtër të shkëlqyer, nuk mund të nxirret gjë tjetër përveç se dokumente dhe shembuj shumë të dobishëm:megjithatë,dy librat mbi të cilët kam medituar më shumë dhe për të cilët nuk do të pendohem kurrë që i kam përdorur,ishin"Bota" dhe "Teatri".

Fillimisht,Goldoni i kuptoi natyrshëm veçoritë e individëve të ndryshëm, duke analizuar njëkohësisht"shenjat, forcën, efektet e të gjitha pasioneve njerëzore".Kështu,atij iu paraqitën ngjarje dhe situata kurioze që nxirrnin në pah veset dhe të metat e secilit individ.Siç e theksoi vetë, ishte çështje e fitimit të vetëdijes për atë material të denjë për"mosmiratimin ose talljen e të urtëve".Vëzhgimi i realitetit më pas i lejonte dikujt të mësonte nga të virtytshmit mjetet me të cilat virtyti i rezistonte korruptimit të moralit,duke nënvizuar kështu rëndësinë e një teatri me një qëllim edukativ,një teatër që përfaqësonte një botë vlerash pozitive,nga i cili publiku mund të merrte frymëzim përmes shfaqjes së komedive të tij(një nga gurët themelorë të reformës së tij).

Megjithatë,nga analiza e të dytës,ai kuptoi se si t’i përfaqësonte në skenë personazhet,pasionet dhe ngjarjet që libri i Botës i zbulonte. Kështu, ai mësoi teknikat për të ngjyrosur ose nxjerrë në pah situata të ndryshme,duke shkaktuar habi ose të qeshura.Kombinimi nga natyrshmëria dhe mirësisa rezultoi të ishte formula fituese për të gjeneruar në zemrën e audiencë“atë gudulisje të këndshme” e cila vinte nga njohja e sjelljeve të përshkruara si të tyret,pa ofenduar.Për më tepër,teatri,veçanërisht përmes vënies në skenë të komedive të tij,i lejoi atij të kuptonte shijet e audiencës dhe kështu të përshtaste të vetat me ato që duhet të kënaqte.Pavarësisht kritikave që kjo qasje mund të gjeneronte,ai na kujtoi se“është më mirë t’ua lëmë njerëzve kontrollin, si dhe në modën e veshjes dhe të gjuhës”.Prandaj studimi i tij i rëndësishëm i aktorëve që më vonë do t’i sillnin në jetë personazhet në komeditë e tij, duke marrë parasysh karakterin,natyrën dhe prirjet e tyre, deri në atë pikë sa të shkruante edhe pjesë të përshtatshme për ata që do t’i luanin më pas.Ky ishte një kontribut themelor në projektin e sjelljes së "Botës" në "Teatër" dhe një garanci suksesi nëpërmjet miratimit të një publiku që u tregua i ndjeshëm ndaj përfaqësimit të jetës reale.

Natyra është një mësuese universale dhe e besueshme për ata të cilët e vëzhgojnë atë.Pikërisht sepse komedia,është fryt i vëzhgimit,dhe analizës.Improvizimi i shoqëruar nga një "skicë"e thjeshtë zëvendësohet nga një skenar më i detajuar.

Kështu,i shtyrë nga dashuria për të vërtetën,Goldoni braktisi unitetin skrupuloz të vendit ose atë që ai e quajti "kapsllëk",siç ishte,ndalimi i më shumë se katër personazheve të cilët flisnin në një skenë të vetme.Refuzimi i tij i komedias"dell'arte" dhe imitimi i të lashtëve ishte i pashmangshëm.Kjo rezultoi në refuzimin e personazheve të fiksuar stereotipikë dhe komploteve pothuajse të detyruara.Me zhdukjen e maskave,dolën në pah personazhe dhe ngjarje të frymëzuara nga jeta e thjeshtë dhe modeste,qoftë borgjeze apo e zakonshme.

Vetë gjuha tani,synon ta përmbushë lëndën dhe kontekstin e saj,dhe për këtë arsye,nuk është më baroke,por e përditshme,e folur dhe dialektore.

Vetëm një stil i thjeshtë dhe natyror,jo akademik apo i lartësuar,mund të lejojë që ndjenjat të jenë të vërteta,natyrale,të papërpunuara dhe të arritshme për të gjithë.Ky është arti i madh i poetit komik.Të kapet tërësisht pas natyrës dhe të mos devijojë kurrë prej saj."

Inovacioni,megjithëse,do të thotë përplasje me traditën,dhe për këtë arsye,Goldoni ishte shënjestër e shumë kritikave,veçanërisht nga akademikët dhe konservatorët,e kohës së tij.Atyre që e quanin plebejan, vulgar dhe banal,Goldoni iu përgjigj:"Ata që e duan gjithçka të modës së vjetër dhe e urrejnë risinë,mendoj se mund të krahasohen absolutisht me ata të cilët refuzuan të përdorin quinoa për ethet periodike për këtë arsye të vetme se Hipokrati ose Galeni nuk e përdorën atë."

Të njëjtat kritika,janë një fitore për dramaturgun,realizimi i qëllimit të tij: "nëse ata që dy ose tre vjet më parë vuanin në teatër nga papërshtashmëria,vogëlsira dhe harlekinacione që do t'i bënin të përziera,edhe stomakët më të ashpër,tani janë bërë aq delikatë sa çdo hije e të pamundurës,çdo e metë e vogël,çdo frazë ose fjalë më pak se toskana,i shqetëson.Unë mund të marr meritën pa arrogancë, që kam frymëzuar për herë të parë një delikatesë të tillë tek ata me anë të të njëjtave komedi që disa prej tyre,pa diskrecion,pa mirënjohje dhe ndoshta ndonjëherë edhe pa arsye,janë vendosur ose do të vendosin t'i shkatërrojnë."

Karriera e vërtetë teatrale e Carlo Goldonit,filloi në vitin 1734 siç dëshmoi vetë ai,nuk mund të hynte në shfaqje si aktor shëtitës edhe për shkak të respektit për "vestimentën" e tij.Ishte për këtë arsye që ai filloi me një zhanër hibrid shumë të vlerësuar në shekullin e tetëmbëdhjetë tragjikomedinë.

Ishte pikërisht nëpërmjet takimit të tij,me trupën e Imerit që Goldoni fitoi akses në repertorin e gjerë të tragjikomedive të trupës,të cilat zakonisht tallnin histori tragjike nga mjedise të lashta ose baritore përmes shakave të zanni-t.Goldoni i ri,që erdhi në teatër me ide revolucionare,nuk mund ta toleronte faktin që kjo përmbledhje shakash,e palidhur me ngjarjen dhe që synonte vetëm të shfaqte talentet e larmishme të aktorëve,t'i jepte një efekt kaq të çrregullt historisë që po luhej,saqë pothuajse e zhdukte atë.

Goldoni,filloi një proces të madh rafinimi me tragjikomedinë e tij të parë, Belisario,e cila ishte një triumf i vërtetë teatral,me 40 shfaqje radhazi vetëm gjatë sezonit të Karnavalit,të vitit 1734.Asnjë vepër tjetër nga Goldoni nuk do ta gëzonte kurrë një sukses kaq unanim.Pas Belisario, Goldoni vuri në skenë tragjikomedi të tjera të reformuara si Don Giovanni Tenorio, Rinaldo di Mont'Albano,Giustino dhe të tjera të ndryshme përpara se të fillonte karrierën e tij si dramaturg.

Por,prirja e tij drejt tragjikomedisë pas periudhës së komedisë së reformuar u bë prap urgjente.Kështu lindën tragjikomeditë romantike si Trilogjia Persiane,e shkruar po ashtu për t'iu përgjigjur sulmeve të Abatit Chiari,ashtu edhe tragjikomeditë e stilit para Iluminizmit,të tilla si La peruviana dhe La bella selvaggia .

Në vitin 1738,Goldoni,shkroi komeditë e tij të para,Momolo cortesan,Il Momolo sulla Brenta dhe Il mercante svolto.Të ribotuara më vonë me titujt përkatësisht L'uomo di mondo,Il prodigo dhe La bancarotta,këto komedi përbëjnë një përpjekje konkrete për të rregulluar komedinë.Tre komeditë e para përmbanin shfaqje të improvizuara,por me kufizime dhe pjesë të shkruara gjithnjë e më të rrepta,në një përpjekje për të edukuar si aktorët profesionistë ashtu edhe publikun e gjerë rreth një komedie me karakter dhe sjellje të rregulluara në formën e saj. Këto komedi u rishkruan më vonë në tërësinë e tyre.

"La donna di garbo",nga viti 1743,është komedia e parë,e shkruar në tërësi dhe me personazhe reale.Por,pavarësisht suksesit të komedisë së re,Goldoni,në vitin 1745,me"Il servitore di due padroni",u rikthye te kompromisi midis pjesëve të shkruara dhe të improvizuara dhe te maskat e komedisë "dell'arte",duke ruajtur hapjen ndaj realitetit.Edhe në versionin plotësisht të shkruar të"Il servitore di due padroni " (1753). Goldoni ruan thelbin e formës origjinale e cila shfrytëzon veprimin mimetik dhe skenik,duke e përkthyer atë në një dialog shumë të shpejtë në të cilin fjalët tregojnë lëvizjen,duke rikuperuar më të mirën e komedisë dell'arte për ta propozuar atë përsëri në komedinë e shkruar organike në ritmin e saj të skenës dhe në studimin shoqëror dhe personal të personaliteteve të personazheve.

Teatri komik,ishte i pari nga gjashtëmbëdhjetë komeditë e reja që iu premtuan impresario Girolamo Medebach për vitin 1750.Në "Gënjeshtari" dhe "Kafeneja",Personazhi qendror theksohet nga kori i personazheve dytësore,të cilat nënvizojnë karakterizimin e tij.Komeditë e tjera të vitit 1750 janë në vend të kësaj më përsëritëse,farsike ose të bazuara në kujtime autobiografike.

Në konkurrencë me Pietro Chiari-n,Goldoni prodhoi disa tragjedi romantike në vargje me natyrë letrare dhe akademike,edhe nëse rezultatet më të lumtura të periudhës janë sigurisht komeditë,veçanërisht Il campiello(në vargje me shtatë rrokje plus hendekasilabë)e vitit 1755,ndoshta piktoreske dhe shpërndarëse,por të shënuara nga realizmi borgjez.

Tema e ankthit,dashurisë dhe xhelozisë,zgjerohet nga Carlo Goldoni në Trilogjinë e Festave(Dëshirat e Festave,Aventurat e Festave dhe Kthimi nga Festa),një vepër shumë sfiduese në strukturën,veprimin dhe temat e saj.Në trilogji,dashuria kërcënon të mposhtë nderin dhe normat morale.Goldoni përshkruan një njësi familjare të kërcënuar nga dashuria pasionante,dhe shkapërderdhja financiare,të shkaktuara nga dëshira e kotë për të lënë një përshtypje të mirë në shoqëri.Ai e kundërshton këtë me mençuri praktike dhe një vetëdije për kufizimet e veta ekonomike dhe statusin shoqëror,brenda një strukture komplekse situatash, sjelljesh,personazhesh dhe mjedisesh.Kështu,ai përshkruan evolucionin e dashurisë,në një kulm pasionant,përpara se ta kthejë situatën përsëri brenda kufijve të logjikës së shëndoshë.

Midis viteve 1760 dhe 1762,Goldoni shkroi disa komedi të vendosura në Venecia,të cilat janë kryevepra të vërteta:I rusteghi (1760),La casa nova (1760),Sior Todero brontolon (1762),Le baruffe chiozzotte (1762) dhe Una delle ultime sere di carnovale (1762).Në këto komedi,përvoja artistike e Goldonit është tani e pjekur në përfaqësimin,me masë dhe mprehtësi,të përplasjes midis brezave dhe midis personazheve dhe kërkimit për një rend të bazuar në një moral të arsyeshëm.Në këto komedi të mëdha të personazheve dhe mjedisit,realiteti bëhet konkret, personazhet bëhen të qartë.

Në Paris,Carlo Goldoni u detyrua,nga identifikimi francez i komedisë italiane,me farsën dhe fabulën e pastër,të kthehej te aktrimi i improvizuar dhe të rindizte procesin e ripërtëritjes së zbatuar tashmë në Itali,duke u kthyer te kompromisi midis pjesëve të shkruara dhe të improvizuara,te ringjallja e maskave dhe te një lojë e fortë fabule me efekte groteske dhe karikatura të lehta, keqkuptime dhe surpriza.

Në këtë kontekst,lindi "Il ventaglio",një vepër me finesë të veçantë kompozicionale,që në vitin 1764,u shkrua tërësisht në italisht dhe u dërgua në Venecia,për t'u shfaqur.Në komedi,veprimi materializohet në ventilatorin që kalon nga një dorë në tjetrën dhe zgjidhet në fishekzjarrët e brishtë të vargjeve shumë të shkurtra.Komedia veneciane,e shkruar në Paris, shënon braktisjen e teatrit komik italian nga Goldoni në Francë,përveç një periudhe të shkurtër,rreth vitit 1778,kur ai u ngarkua të shkruante disa vepra për Comédie Italienne të cilat mbetën të pabotuara.

Vetëm në vitet 1771 dhe 1772,Goldoni u rikthye në teatër,me dy komedi në frëngjisht:"Le bourru bienfaisant" dhe "L'avare fastueux",dinjitoze por të mërzitshme.Ndërsa disa vite më vonë përpjekja e tij për të ringjallur fatin e "Comèdie-Italienne" në rënie,do të rezultonte plotësisht e pasuksesshme,siç rrëfen ai vetë në "Kujtimet e tij".Në atë rast,me kërkesë të aktorëve,Goldoni kompozoi"tre komedi të gjata dhe po aq të shkurtra"mbi një temë,disa prej të cilave me siguri ishin të destinuara për Cameranin dhe Bertinazin e famshëm.Titujt të cilëve kritikët u referohen janë:La guerra dei bergamaschi,I mercanti, Tal serva tal padrona, Arlecchino elettrizzato,Scapino geloso dhe I nastro color rosa. Asnjë nga këto vepra nuk u vu në skenë për shkak të dekretit që ndalonte shfaqjet italiane që hyri në fuqi në vitin 1779.

Qyteti dhe viti i referohen shfaqjes së parë .

Libreto për vepra serioze:

1. Amalasunta (e kompozuar në vitin 1732 dhe më vonë e djegur nga autori)
2. Gustav, mbreti i parë i Suedisë (i vënë në muzikë nga Baldassare Galuppi, 25 maj 1740, Venecia)
3. Oronte, Mbreti i Skithëve (e muzikuar nga Baldassare Galuppi, 26 dhjetor 1740, Venecia)
4. Statira (e muzikuar nga Pietro Chiarini, 1741)

Libreto për opera komike:

1. La contessina (rishikim nga Marco Coltellini, muzika nga Florian Leopold Gassmann dhe Filippo Maria Gherardeschi, 3 shtator 1770, Mährisch-Neustadt)
2. Il filosofo di campagna (muzika nga Baldassare Galuppi, 26 tetor 1754, Venecia)
3. La buona figliuola (muzika nga Egidio Romualdo Duni, 1756, Parma; muzika nga Niccolò Piccinni, 6 shkurt 1760, Roma)
4. La buona figliuola maritata (muzika nga Niccolò Piccinni, 10 qershor 1761, Bolonjë; muzika nga Johann Gottfried Schwanenberger, 1764, Brunswick)
5. Il festino (muzika nga Antonio Ferradini, 1757)
6. Il viaggiatore ridicolo (muzika nga Antonio Maria Mazzoni, 1756; muzika nga Florian Leopold Gassmann, 1766, Vjenë)
7. Vittorina (muzika nga Niccolò Piccinni, 1763)
8. Il re alla caccia (muzika nga Baldassare Galuppi, 1763)
9. I volponi (kompozitor i panjohur,1777)
10. Il mercato di Malmantile (muzika nga Domenico Fischietti, 26 dhjetor 1757,Venecia; e muzikuar nga Domenico Cimarosa come La vanità delusa, pranverë 1784, Firence; muzika nga Nicola Antonio Zingarelli si Il mercato di Monfregoso, 22 shtator1792, Milano)
11. La calamita de' cuori (muzika nga Baldassare Galuppi, 26 dhjetor 1752, Venecia)
12. Il mondo della luna (muzika nga Baldassare Galuppi, 29 janar 1750, Venecia; muzika nga Franz Joseph Haydn, 3 gusht 1777, Esterháza; muzika nga Giovanni Paisiello, 24 shtator 1783, Shën Pjetërburg) Digitalizzato
13. L'arcadia in Brenta (muzika nga Baldassare Galuppi, 14 maj1749, Venezia)
14. Il mondo alla roversa ossia Le donne che comandano (muzika nga Baldassare Galuppi, 14 nëntor 1750, Venecia)
15. Il paese della cuccagna (muzika nga Baldassare Galuppi, 7 maj 1750, Venecia)
16. Il conte Caramella (muzika nga Baldassare Galuppi, 18 dhjetor 1749, Verona)
17. Le nozze (muzika nga Baldassare Galuppi, 14 shtator 1755, Bolonjë; muzika nga Giuseppe Sarti, 14 shtator 1782, Milano)
18. Gli uccellatori (muzika nga Florian Leopold Gassmann, 1759, Venecia)
19. Arcifanfano, re de' matti (muzika nga Baldassare Galuppi, 27 dhjetor 1749, Venecia; muzika nga Carl Ditters von Dittersdorf, 1º maj 1774, Johannisberg)
20. L'isola disabitata (muzika nga Giuseppe Scarlatti, 20 nëntor 1757, Venecia)
21. Il negligente (muzika nga Vincenzo Legrenzio Ciampi, 1749, Venecia)
22. I bagni d'Abano (muzika nga Baldassare Galuppi e Ferdinando Bertoni, 1753, Venecia)
23. Le virtuose ridicole (muzika nga Baldassare Galuppi,1752; muzika nga Giovanni Paisiello, 21 janar 1764, Parma; muzika nga Bernardo Ottani, Karnavalet 1769, Dresden)
24. Il finto principe (kompozitor i panjohur, 1749, Venecia)
25. L'astuzia felice (muzika nga Filippo Maria Gherardeschi, 1767, Venecia)
26. Bertoldo, Bertoldino e Cacasenno (muzika nga Vincenzo Legrenzio Ciampi, 27 dhjetor 1748, Venecia)
27. I portentosi affetti della madre natura (muzika nga Giuseppe Scarlatti, 11 nëntor 1752, Venecia)
28. Lucrezia romana (kompozitor i panjohur)
29. Buovo d'Antona (muzika nga Tommaso Traetta, 27 dhjetor1758, Venecia)
30. Le donne vendicate (muzika nga Gioacchino Cocchi, Karnavalet 1751, Venecia)
31. La mascherata (muzika nga Gioacchino Cocchi, 27 dhjetor 1751, Venecia)
32. Le pescatrici (muzika nga Ferdinando Bertoni, 26 dhjetor 1751, Venecia; muzika nga Franz Joseph Haydn, 16 shtator 1770, Esterháza)
33. La donna di governo (muzika nga Domenico Fischietti,vjeshtë 1763, Praga; muzika nga Baldassare Galuppi, 1764)
34. La fiera di Sinigaglia (muzika nga Domenico Fischietti, Karnavalet 1760, Romë)
35. Il talismano (muzika nga Antonio Salieri, 10 shtator 1788, Vjenë)
36. Lo speziale (muzika nga Vincenzo Pallavicini dhe Domenico Fischietti, Karanavelet 1755, Karnavale; muzika nga Franz Joseph Haydn, 28 shtator 1768, Esterháza)
37. La cascina (muzika nga Giuseppe Scolari, 27 dhjetor 1755, Venecia)
38. La ritornata di Londra (muzika nga Domenico Fischietti, 7 shkurt 1756, Venecia)
39. Il signor dottore (muzika nga Domenico Fischietti, vjeshtë 1758, Venecia)
40. Amor contadino (muzika nga Giovanni Battista Lampugnani, 12 nëntor 1760, Venecia)
41. L'amore in musica (muzika nga Antonio Boroni, 15 tetor 1763, Venezia; muzika nga Carl Ditters von Dittersdorf, 1768, Großwardein)
42. La diavolessa (muzika nga Baldassare Galuppi, nëntor 1755, Venecia)
43. La cantarina (muzika nga Baldassare Galuppi, 28 shkurt 1756, Romë)
44. L'amore artigiano (muzika nga Gaetano Latilla, 27 dhjetor 1760, Venecia; muzika nga Florian Leopold Gassmann, 26 prill 1767, Vjenë; muzika nga Carlo Canobbio, 1785, Shën Pjeterburg)
45. La notte critica (muzika nga Florian Leopold Gassmann, 5 janar 1768, Vjenë)
46. La finta semplice (rishikuar nga Marco Coltellini, muzika nga Wolfgang Amadeus Mozart, 1º maj 1769, Salzburg)

Libreto të rishikuara nga autorë të tjerë:

1. Griselda (shkruar nga Apostolo Zeno, e vënë në muzikë nga Antonio Vivaldi, 18 maj 1735, Venecia)
2. Il Tigrane (rishikim i libretos së Francesco Silvanit La virtù trionfante dell'amore, e dell'odio, muzikuar nga Giuseppe Arena, vjeshtë 1741, Venecia; muzikuar nga Christoph Willibald Gluck, 9 shtator 1743, muzika e Daniel 4 Barval4, Cremaval4, muzika e Daniel4 4, muzika e Daniel4 Bar4, muzika e Cremaval4 7 ; Verona e vendosur në muzikë nga Giovanni Battista Lampugnani, 10 maj 1747, Venecia)

Kritika e Goldonit është kushtëzuar në dy paragjykime:

1. E para është e natyrës estetike:domethënë,dramaturgu nuk konsiderohet i denjë për të prodhuar letërsi të vërtetë(një paragjykim që në të vërtetë ka rënduar mbi të gjithë prodhimin teatral italian për shumë vite),gjë që i mohon çdo vlerë poetike veprës së tij.
2. E dyta është e natyrës ideologjike:Goldoni,si një "kopjues" i natyrës,konsiderohet vetëm si një moralist i vogël me natyrë të mirë,dhe kjo ia mohon karakterin revolucionar.

Paragjykimi i parë do të gjejë eksponentin e tij më të madh te Benedetto Croce,ndërsa i dyti,do të pohohet nga Francesco De Sanctis.Të dy kritikët punuan midis shekujve nëntëmbëdhjetë dhe njëzet,dhe për këtë arsye ndikuan në kritikën moderne goldoniane.

Me shumë mundësi,kritikët bashkëkohorë të Goldonit,e kuptuan të parët rëndësinë e vërtet revolucionare të teatrit të tij të ri.Kjo mund të shpjegohet për dy arsye:

1. E para është se Goldoni,duke ndjekur personalisht vënien në skenë të veprave të tij,i ofron publikut çelësin e duhur për të lexuar komeditë e tij;
2. E dyta është se bashkëkohësit,si publiku ashtu edhe kritikët,i perceptuan më menjëherë aspektet realiste dhe revolucionare të komedive të Goldonit,duke jetuar brenda shoqërisë që përfaqësonte Goldoni.

Kritiku më i madh,dhe spektatori i zellshëm i Goldonit ishte Carlo Gozzi,i cili,duke formuluar akuzat e tij,në fakt,nga një këndvështrim konservator, i kuptoi plotësisht elementët thellësisht inovativë të teatrit të Goldonit.Ai në fakt pohon se Goldoni:

1. "Ai i ekspozoi në skenë të gjitha ato të vërteta që i shfaqeshin para tij,të kopjuara materialisht dhe triviale,dhe jo të imituara nga natyra,as me elegancën e nevojshme për një shkrimtar".
2. "Ai nuk dinte,ose nuk donte,të ndante të vërtetat që duheshin shfaqur në një teatër,nga ato që nuk duheshin por ai udhëhiqej nga parimi i vetëm se e vërteta gjithmonë të kënaq"
3. Komeditë e Goldonit "kryesisht kundërmojnë zakone të dëmshme. Në to,shthurja dhe vesi konkurrojnë me modestinë dhe virtytin,dhe shumë shpesh këto dy të fundit mposhten nga të parat"
4. "Ai shpesh i bënte fisnikët e vërtetë pasqyrë të paudhësisë dhe talljes dhe njerëzit e thjeshtë të vërtetë shembull të virtytit dhe seriozitetit në krahasim,në disa nga komeditë e tij";
5. Goldoni kreu një operacion të zgjuar për t'u afruar me plebët: "dyshoj(dhe ndoshta shumë keqdashës)se ai e bëri këtë për të fituar zemrat e njerëzve të thjeshtë,gjithmonë duke përçmuar zgjedhën e nevojshme të nënshtrimit"
6. Sa i përket stilit:"Shumica e komedive të tij nuk janë gjë tjetër veçse një mori skenash,të cilat përmbajnë të vërteta,por të vërteta kaq të liga,të ngathëta dhe të turbullta,saqë,ndonëse më kanë argëtuar edhe mua,të sjella në jetë nga aktorët,nuk kam qenë kurrë në gjendje ta kuptoj në mendjen time se një shkrimtar duhet të përulet për t'i kopjuar ato nga pellgjet më të ulëta të vulgaritetit, as si mund të ketë guximin t'i ngrejë ato në dekorimin e një teatri, dhe mbi të gjitha si mund të përballet me perspektivën e botimit të mbeturinave të vërteta si kopje".
7. Akuza e fundit ka të bëjë me faktin se Goldoni e fiton jetesën nga profesioni i tij si dramaturg.

Prandaj është e qartë se Gozzi e kuptoi plotësisht:

• Risia absolute e teatrit të Goldonit dhe figura e tij si intelektual
• Natyra padyshim realiste e teatrit të Goldonit.
• Rreziku "pedagogjik" (dhe për këtë arsye politik) i realizmit në skenë.
• Rreziku politik dhe ideologjik i lartësimit të plebëve dhe talljes së fisnikërisë.
• Kombinimi i lumtur,por i rrezikshëm,i efektivitetit artistik dhe realizmit.

Për gati dy shekuj,recensiona kritike e Carlo Gozzi-t,me interpretimin e saj të dyfishtë,pozitiv-negativ,paradoksalisht përfaqësoi interpretimin më të qartë të zemrës së veprës teatrale të Goldonit.

Megjithatë,në kohët e mëvonshme lindën dy paragjykime kryesore,të justifikuara nga fakti se vepra e Goldonit u vlerësua pa marrë parasysh vënien e saj në skenë të saktë.Në kontekste të ndryshme historike dhe në kontekste kulturore larg Venedikut të mesit të shekullit të tetëmbëdhjetë,vepra e Goldonit u zhvlerësua si në nivel ideologjik ashtu edhe në nivel gjuhësor.Ndërkohë që tendenca për t’i konsideruar dramat si forma dytësore të letërsisë po fitonte terren.

Në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë,me Francesco De Sanctisstudimet mbi Goldonin u ringjallën pjesërisht.Kritiku i famshëm njohu risinë e Goldonit në realizëm,domethënë,përpjekjen për ta portretizuar natyrën në të gjitha aspektet e saj dhe për ta bërë njeriun,me virtytet dhe dobësitë e tij,i cili krijon ose rregullon ngjarjet ose u dorëzohet atyre si protagonist ^[10].Në këtë operacioni i Goldonit,është i ngjashëm me atë të Galileos,i cili krijoi shkencën e re duke vepruar në të njëjtën përmbysje vlerash.Prandaj, risia e metodës është identike.Ndërsa pranon cilësitë e Goldonit për t'u përballur dhe për të fituar këtë sfidë,De Sanctis megjithatë,formulon akuza për vulgaritet,sipërfaqësi dhe mungesë poezie të vërtetë:"Kjo botë poetike ka të metën e cilësive të saj,në vrazhdësinë e saj është sipërfaqësore,në natyrshmërinë e saj është vulgare.Në rrjedhën e saj të drejtpërdrejtë dhe të shpejtë,poeti nuk mediton,nuk mblidhet,nuk zhytet në thellësi.Ai është krejtësisht jashtë,i gjallë dhe i shkujdesur,indiferent ndaj përmbajtjes së saj dhe i vendosur ta ekzagjerojë atë pothuajse si një kalim kohe,me ajrin më naiv,pa një hije ligësie dhe therëse,prandaj forma e komikës së tij është një karikaturë e gëzueshme dhe djallëzore, që rrallë arrin ironinë.Në studimin e tij të natyrës dhe të vërtetës,ai e neglizhon shumë lehtësimin, dhe nëse ka gjallërinë e gjuhës së folur,ai ka edhe neglizhencën e saj për t'i shpëtuar retorikës,ai bie në vulgare.Atij i mungon ajo melankoli hyjnore,e cila është identiteti i poetit komik". ^[10]

Një akuzë tjetër ka të bëjë me "profesionin" e tij.Sipas studiuesit,Goldoni nuk ishte i lirë në shpikjen e tij,por ndiqte arsye tregtare,të lidhura me miratimin e publikut:"nevojat e profesionit binin ndesh me aspiratat e artistit".Sipas De Sanctis,Goldoni "shpesh detyrohej të bënte lëshime dhe gjysmëmasa për të kënaqur publikun,kompaninë dhe kundërshtarët e tij [...].Gjurmët e këtyre lëshimeve mund të gjenden në komeditë më të mira, ku ai nuk refuzon disa mjete vulgare dhe të papërpunuara për të marrë duartrokitjet e publikut".Si përfundim,mund të themi se kritika e De Sanctis përmban si rivlerësime ashtu edhe dënime:

1. Vlera realiste dhe për këtë arsye e re e punës së Goldonit njihet
2. Njihet rëndësia e metodës "Galileiane", e cila e vendos njeriun në qendër të vëzhgimit të drejtpërdrejtë,pasi ai është.
3. Bëhen akuza për vrazhdësi dhe vulgaritet të stilit.
4. Goldoni akuzohet se i nënshtrohet logjikës tregtare dhe jo letrare.
5. Gjykimi negativ shtrihet në të gjitha veprat e Goldonit,pa përjashtuar asnjërën.
6. Nevojat dhe meritat e reformës së Goldonit nuk identifikohen dhe ajo nuk arriti rezultatet e dëshiruara për shkak të mungesës së guximit.

Pas De Sanctis,reflektimi kritik mbi Goldonin thekson aspekte të ndjeshmërisë psikologjike,mirësinë e shikimit të tij dhe poezinë e veprave të tij.Momigliano,e konsideron artin e Goldonit si jo-poetik. Ndërsa pranon mjeshtërinë e caktuar të autorit,ai në fund të fundit shpreh një gjykim reduktiv:"Ai ishte i madh kur dinte të krijonte një interpretim sipërfaqësor me art të thellë."

Benedetto Croce,gjithashtu i referohet këtyre gjykimeve,duke i shprehur gjykime të qarta dhe reduktive,ndoshta pa njohuri të mjaftueshme për teatrin e Goldonit,ose më saktë për vënien në skenë të komedive të tij"...inferior ndaj Molière-it në vëzhgimin moral,dhe lëvizjen në një rreth më të thjeshtë përvoje...e gjitha qëndron në aftësinë për një vizion qesharak të njerëzve,pasioneve,të metave dhe veseve të tyre,ose më saktë të metave dhe veseve të vogla dhe devijimeve kurioze,që ata pothuajse gjithmonë i ndreqin dhe i korrigjojnë.Ai ishte gjithashtu një njeri i mirë,me qëllime të ndershme,me natyrë të mirë,i dhembshur, tolerant; kjo ishte tipari i tij... dhe ai nuk ngrihet në poezi siç duhet."

Në fund të fundit, sipas Croce-s, Goldoni:

1. Ai nuk ka aftësi të mëdha në vëzhgimin moral të njerëzve.
2. Nuk angazhohet në një studim të thellë të njerëzimit.
3. Luhet nga një personazh mirëdashës, nga një baba i butë.
4. Ai kurrë nuk arrin poezi të vërtetë me veprat e tij

Nga çfarë utha, del qartë se Croce fjalë për fjalë “shpon”vetë zemrën e veprës së Goldonit,pa marrë parasysh:

1. Përpjekjën për të ripërtërirë teatrin italian.
2. Nevojat dhe kërkesat e reformës së saj.
3. Vlerën realiste të artit të Goldonit.
4. Thellësinë poetike të disa kryeveprave që janë të padiskutueshme sot.
5. Aspektet e kritikës,të thata edhe ndonjëherë të egra,ndaj realiteteve të caktuara shoqërore.
6. Nevoja për vënien në skenë të duhur të komedive.

Në fillim të shekullit të njëzetë,u shfaq një ndryshim i qartë në kritikën ndaj Goldonit,me dy autorë pak të njohur,Luigi Falchi dhe Ernesto Masi, të cilët botuan studime mbi përmbajtjen etike dhe sociale të Goldonit,si dhe mendimin politik. Megjithatë, këto studime të ndriçuara nuk arritën të depërtonin në kulturën e kohës,që u ndikua shumë nga kritika e De Sanctis dhe Croce.Sipas kritikut të teatrit Luigi Lunari,"kontributet e Falchi dhe Masi janë për zbulimin e Goldonit ajo që është udhëtimi i Erikut të Kuq për zbulimin e Amerikës ".

Studimet e italianistit rus,Aleksej Karpovich Dživelegov(i transliteruar Givelegov)në vitin 1953,patën një ndikim shumë më të madh.Ai e studioi në veçanti personazhin e Pantalones dhe transformimin e tij në teatrin e Goldonit,ku përfundoi duke mishëruar tregtarin tipik venecian të kohës. Ai është një figurë udhëheqëse,në kuptimin ideologjik,i cili nxjerr në pah rrugën e reformës së Goldonit,nga teatri i commedia dell'arte në teatrin e realitetit.Sipas kritikut rus,Goldoni bën një shqyrtim të drejtpërdrejtë të realitetit me qëllime të sakta morale dhe shoqërore,të gjitha në një mënyrë poetike shumë efektive.Në fund,Givelegov vendosi shtylla të reja në kritikën e Goldonit:

1. Njohjen e artit realist të teatrit të tij.
2. Njohjen e një vështrimi të kujdesshëm dhe të thellë të realitetit shoqëror.
3. Trashësinë ideologjike e të gjithë reformës.
4. Rezultate poetike të padiskutueshme.

Pak vite më vonë,një tjetër kritik italian,Manlio Torquato Dazzi,u rikthye, për të studiuar ideologjinë e Goldonit,duke identifikuar në teatrin e Goldonit "imazhin objektiv dhe realist të një shoqërie të artikuluar dialektikisht në dritë dhe në hije,të kapur në një moment trazirash të thella".Përpjekja e Goldonit për të nxjerrë në pah klasën politike në atë kohë avangardë,njihet si një përpjekje që, megjithatë, nuk e pengoi atë të shihte realitetin historik pa paragjykime dhe mistifikime.