Edmund Dalbor

Urodził się 30 października 1869 w Ostrowie Wielkopolskim^[2.1] jako jedno z sześciorga dzieci^[3] Władysława, pracownika biurowego, a później kupca, i Katarzyny z Rutkowskich^[4]. Jego dom rodzinny mieścił się w sąsiedztwie więzienia, przed którym gromadzili się wierni na modlitwie, wspierając arcybiskupa Mieczysława Ledóchowskiego osadzonego tam w latach 1874–1876 z powodów politycznych. W latach 1878–1888 kształcił się w gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim^[2.1]. W tym czasie był uczestnikiem tajnych kółek Towarzystwa Tomasza Zana^[5.1].

W związku z zamknięciem w ramach niemieckich represji seminarium duchownego w Poznaniu^[6] studia filozoficzno-teologiczne rozpoczął w 1888 na uniwersytecie w Münsterze, kontynuował je w latach 1889–1891 w reaktywowanym poznańskim seminarium, a kolejny rok studiował w seminarium w Gnieźnie^[4]. 22 lutego 1892 został wyświęcony na diakona^[2.1] przez biskupa pomocniczego poznańskiego^[7.1] Edwarda Likowskiego^[2.1]. Studia seminaryjne ukończył summa cum laude, nie mógł jednak wtedy przyjąć święceń prezbiteratu z powodu zbyt młodego wieku^[2.1]. Skierowany przez arcybiskupa Floriana Stablewskiego do Rzymu, w latach 1892–1894 studiował prawo kanoniczne na Uniwersytecie Gregoriańskim, uzyskując doktorat, a od 1893 do 1894 odbył studia uzupełniające w Kongregacji Soboru^[2.2]. W Rzymie 25 lutego 1893 został wyświęcony na prezbitera przez kardynała Lucida Marię Parocchiego^[2.3], wikariusza generalnego Rzymu^[8].

W latach 1894–1895 pracował jako wikariusz w parafii św. Marcina w Poznaniu, a w latach 1895–1896 w parafii archikatedralnej w Poznaniu. Od 1896 do 1899 był kanclerzem kancelarii arcybiskupiej^[5.1]. W 1899 został wysłany do Gniezna, gdzie objął funkcję drugiego penitencjarza w archikatedrze, a w 1900^[2.3] został wykładowcą prawa kanonicznego i teologii moralnej w miejscowym seminarium duchownym^[4]. W 1901 powrócił do Poznania, gdzie pełnił funkcje sędziego prosynodalnego, cenzora ksiąg, kaznodziei katedralnego, asesora i radcy, a od 1909 oficjała i wikariusza generalnego^[5.2]. W 1901 został ustanowiony kanonikiem gremialnym Kapituły Metropolitalnej w Poznaniu^[5.1], a w 1914 uzyskał tytuł prałata domowego Jego Świątobliwości^[9].

W 1895 założył Towarzystwo Młodzieży Polsko-Katolickiej pod wezwaniem św. Stanisława Kostki w Poznaniu, którego patronem był do 1899^[10].

W styczniu 1915^[2.3], razem z Janem Beisertem i Stanisławem Okoniewskim, został wymieniony w ternie przedstawionym papieżowi przez arcybiskupa metropolitę Edwarda Likowskiego na stanowisko jego koadiutora z prawem następstwa^[5.3]. Po śmierci arcybiskupa Likowskiego, która nastąpiła 20 lutego 1915, Stolica Apostolska zawiesiła przysługujące kapitułom gnieźnieńskiej i poznańskiej prawo wyboru nowego metropolity. Jego kandydaturę poparł kanclerz Rzeszy Theobald von Bethmann Hollweg, przewidując, że jako metropolita będzie zachowywał lojalność wobec państwa niemieckiego^[5.4].

30 czerwca 1915 papież Benedykt XV prekonizował go arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i poznańskim^[5.5]. Ze względów zdrowotnych chciał zrzec się urzędu, na co papież jednak nie wyraził zgody^[11]. Rządy w obydwu archidiecezjach przejął 12 września 1915^[1], a 21 września 1915 otrzymał święcenia biskupie^[7.2] i odbył ingres^[12] do Archikatedry Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu^[7.2]. Konsekrował go kardynał Felix von Hartmann, arcybiskup metropolita koloński, któremu asystowali Adolf Bertram, biskup diecezjalny wrocławski, i Wilhelm Kloske, biskup pomocniczy gnieźnieński^[7.2]. Razem z nim^[7.3] sakrę biskupią przyjął biskup pomocniczy poznański Paweł Jedzink^[7.4]. 3 października 1915 odbył ingres do archikatedry gnieźnieńskiej, podczas którego otrzymał paliusz^[13]. W 1922 ustanowił metropolitalny sąd duchowny, a w 1925 pierwsze w Polsce archiwum archidiecezjalne, łącznie w obydwu archidiecezjach erygował 67 parafii i utworzył 13 dekanatów. Przyczynił się do utworzenia w 1920 Ligi Katolickiej^[4].

15 grudnia 1919 papież Benedykt XV kreował go kardynałem prezbiterem, nadając mu jako kościół tytularny Kościół św. Jana w Łacińskiej Bramie^[14]. 18 grudnia 1919 odebrał kapelusz kardynalski, a 28 grudnia 1919 odbył ingres do swego kościoła tytularnego^[2.4]. Został przydzielony do Kongregacji Soboru, Kongregacji ds. Obrzędów, Kongregacji ds. Ceremoniału oraz Kongregacji ds. Seminariów i Uniwersytetów^[15]. Uczestniczył w konklawe w 1922, na którym został wybrany papież Pius XI^[16].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jako prymas Polski posiadający prerogatywy prymacjalne, wszedł w spór z arcybiskupem metropolitą warszawskim Aleksandrem Kakowskim, używającym tytułu prymasa Królestwa Polskiego o znaczeniu wyłącznie honorowym, oraz z przedstawicielem Stolicy Apostolskiej w Polsce Achillem Rattim, dążącym do przewodniczenia zgromadzeniom polskich biskupów^[5.6]. Na zwołanym przez niego ogólnopolskim zjeździe biskupów w Gnieźnie w sierpniu 1919, w którym nie uczestniczyli ciężko chory kardynał Aleksander Kakowski oraz niezaproszony, choć usilnie zabiegający o udział, nuncjusz Achille Ratti^[17.1], przyznano prymasowi Polski prawo do zwoływania zjazdów, a także przewodniczenia ich obradom, o ile nie uczestniczyłby w nich biskup posiadający godność kardynała^[18]. Przyjęto także, że przedstawiciel Stolicy Apostolskiej nie będzie członkiem tego gremium^[5.7]. W latach 1919–1926 przewodniczył Konferencji Episkopatu Polski (początkowo zwanej Zjazdem Biskupów)^[19]. Władze państwowe, wymieniając w ustawodawstwie „prymasa Rzeczypospolitej” wskazywały na arcybiskupa gnieźnieńsko-poznańskiego^[17.2]. Podejmując próby wykonywania jurysdykcji prymasowskiej nad biskupami, napotkał jednak na ich opór^[17.3]. W 1922^[5.7] przy biurze episkopatu w Warszawie otworzył kancelarię prymasowską, co spotkało się z reakcją kolejnego nuncjusza Lorenza Lauriego, obawiającego się przejęcia przez prymasa jego prerogatyw^[17.4]. W związku z powyższymi trudnościami w 1923 prymas zwrócił się o rozstrzygnięcie do Stolicy Apostolskiej, która w 1925 potwierdziła tytuły prymasowskie obu hierarchów, jednocześnie odrzucając roszczenia metropolity gnieźnieńskiego do uprawnień prymacjalnych^[5.8].

Nie ujawniał publicznie swoich poglądów politycznych i nie angażował się w rozgrywki partyjne. Jego wiernopoddańcza odpowiedź skierowana do Wilhelma II po ogłoszeniu aktu 5 listopada w 1916 spotkała się z krytyką części polskiego społeczeństwa. Wsparł Naczelną Radę Ludową i uczestniczył w inauguracyjnym posiedzeniu Sejmu Dzielnicowego. W odezwach kierowanych do wiernych apelował o wsparcie materialne oraz o przekazywanie broni i amunicji na potrzeby państwowe^[5.9].

Wspierał działalność charytatywną na rzecz osób poszkodowanych w wojnach^[11]. W 1915, krótko przed spodziewaną nominacją biskupią, został powołany w skład^[20.1] Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce^[21], od 1915 przewodniczył^[22] Komitetowi Niesienia Pomocy w Królestwie Polskim^[23], a od 1916 Arcybiskupiemu Komitetowi Ratunkowemu dla Miasta Poznania^[24.1]. W 1917 utworzył Związek Towarzystw Dobroczynności Caritas w Poznaniu, w którym objął funkcje protektora i prezesa honorowego^[24.2], a w 1922 pod jego protektoratem utworzono tanie kuchnie^[24.3] dożywiające ubogą ludność Poznania^[4]. Przeznaczył znaczne środki finansowe na działania związane z plebiscytami^[5.9] na Górnym Śląsku oraz na Warmii, Mazurach i Powiślu^[25]. Duchowieństwu polecał angażować się w działalność Polskiego Czerwonego Krzyża i harcerstwa, a także organizowanie pomocy m.in. dla wracających z frontu polskich żołnierzy byłej armii niemieckiej, uchodźców z zagrożonych terenów oraz reemigrantów z Niemiec^[24.4]. W 1920 i 1921 organizował pomoc dla głodujących mieszkańców Wołynia, Podola i Kijowa^[24.3]. Ze względu na prowadzoną na szeroką skalę działalność charytatywną został nazwany „wielkim jałmużnikiem całej Polski”^[20.2].

Konsekrował biskupów pomocniczych kujawsko-kaliskich Władysława Krynickiego (1918)^[7.5] i Wojciecha Owczarka (1918)^[7.6], a także biskupa pomocniczego gnieźnieńskiego Antoniego Laubitza (1925)^[7.7].

Od 1922 znaczący wpływ na jego działalność miał pogarszający się stan zdrowia. Faktyczne rządy zaczął przejmować biskup pomocniczy poznański Stanisław Kostka Łukomski^[5.10]. Zmarł 13 lutego 1926 w Poznaniu w następstwie zaawansowanego zwapnienia serca i aorty^[11]. Został pochowany w katedrze gnieźnieńskiej, w krypcie pod Kaplicą Łubieńskich^[2.5].