Kotusz (Polska)

Kotusz
wieś
Ilustracja
Fragment wsi
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Powiat

grodziski

Gmina

Kamieniec

Liczba ludności (2011)

234[1]

Strefa numeracyjna

61

Kod pocztowy

64-060[2]

Tablice rejestracyjne

PGO

SIMC

0584308

Położenie na mapie gminy Kamieniec
Mapa konturowa gminy Kamieniec, na dole znajduje się punkt z opisem „Kotusz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się punkt z opisem „Kotusz”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Kotusz”
Położenie na mapie powiatu grodziskiego
Mapa konturowa powiatu grodziskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Kotusz”
Ziemia52°06′09″N 16°29′29″E/52,102500 16,491389[3]

Kotusz – wieś w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie grodziskim, w gminie Kamieniec[4]. Miejscowość leży nad Środkowym Kanałem Obry[5].

Nazwa

Po raz pierwszy wieś odnotowana została w łacińskim dokumencie z 1390 gdzie zapisano odmiejscowe nazwisko utworzone od nazwy wsi "Kotoweczszky". W 1395 odnotowano "Cotowsze", 1395 "Chothofwo", 1398 "Quothowsze", 1398 "Kachavcze", 1400 "Kothusze", 1401 "Cottowsze", 1404 "Cotowsz", 1407 "Kothoyeczsko", 1419 "Cothowsze", 1424 "Kothowyeczsko", 1428 "Kothowsche", 1429 "Cothowyeczsko", 1447 "Cothowyecz", 1461 "Cottowyecz", 1469 "Cothowszch", 1472 "Kothosz", 1472 "Kwothowsz", 1476 "Cothwsch", 1483 "Kothusch", 1520 "Cothvsch", 1581 "Kothus", 1597 "Kotusz"[6].

XIX wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego odnotował niemiecką nazwę "Kotusch" jaką notowali ją Niemcy pod zaborami[7].

Historia

Miejscowość pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Prawdopodobnie jednak okolice miejscowości były zasiedlone już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W wyniku badań archeologicznych znaleziono na terenie wsi skarb srebrny ukryty po 1016[6]. Na północny zachód od wsi, około 1,5 km znajduje się średniowieczne grodzisko tzw. szwedzki szaniec.

Początkowo wieś należała do opola przemęckiego z siedzibą w Przemęcie, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej, a w późniejszym okresie stało się administracyjnym podokręgiem kasztelanii. W latach 1404-1409 wieś została odnotowana jako część tego opola. Miejscowość była początkowo własnością szlachecką należącą do lokalnej szlachty z rodu Kotowieckich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. W 1475 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1581 należała do parafii Wilkowo Polskie[6].

W latach 1390-1428 właścicielem we wsi był Wilczek z Kotusza, zwany od nazwy wsi Kotowieckim, który został wymieniony w kilku dokumentach z XV wiecznych majątkowych procesów sądowych. Jego nazwisko notowano także w formie Kotowicki oraz Kotuwieski. W 1401 odnotowano jego siostrę, a w 1404 jego brata Jakusza. W 1395 Wilczek Kotowiecki, współporęczył za Piotra Raszkowskiego na sumę 25 grzywien. W latach 1400-1408 toczył proces z sołtyską Odzieszką żoną Jakuba sołtysa z Przeprostyni, właścicielką części wsi Karna, o którą ją pozwał. W latach 1404-1409 wraz z bratem Jakubem toczyli proces z Parzęczewskimi o rozgraniczenie Kotusza z Parzęczewem lub Ręcskiem, w którym opole przemęckie miało być czynne przy rozgraniczeniu, a przed woźnym sądu ziemskiego przekazało tę sprawę czterem wybrańcom ze wsi Wilkowo, Kluczewo i Żegrowo. Z powodu niestawiennictwa wsi, przynależnych do opola przemęckiego, zapłaciły one sądowi oraz dziedzicom Kotusza po 8 skudów kary. W 1405 Wilczek Kotowiecki wraz z bratem Jakubem toczyli proces z Wyszakiem, Tomaszem i Wojtkiem, dziedzicami z Parzęczewa o granice pomiędzy Kotuszem a Ręcskiem (obecnie to Reńsko). Woźny sądu ziemskiego zeznał, że ci ostatni dokonali przysięgi w tej sprawie oraz, że kopce graniczne powinny być poprawione w oznaczonym terminie. W 1406 Wilczek Kotkowiecki wraz z bratem Jakubem zapowiedzieli swoją dziedzinę Kotusz[6].

Miejscowość odnotowały również historyczne rejestry podatkowe. W 1563 miał miejsce pobór z trzech ł., karczmy dorocznej, wiatraka dorocznego, młyna zbożowego dorocznego o jednym kole walnym. W 1581 miał miejsce pobór od dwóch łanów, jednego łana opuszczonego, dwóch zagrodników, komornicy oraz od wiatraka dorocznego[6].

W XVIII w. wieś wraz z budynkami przeniesiono na prawa osady olęderskiej. Zachował się obszerny przywilej (wilkierz) dla osadników wystawiony 25 października 1729 r. przez Radomickich. W XIX i w I poł. XX w. Kotusz należał do Potworowskich z Parzęczewa.

Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Kotusz Olendry należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej[8]. Kotusz Olendry należał do okręgu wielichowskiego tego powiatu i stanowił część majątku Parzęczew, którego właścicielem był wówczas Adolf Potworowski[8]. Według spisu urzędowego z 1837 roku Kotusz Olendry liczył 132 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 18 dymów (domostw)[8]. Według danych z końca XIX wieku Kotusz liczył 364 mieszkańców: 359 ewangelików i 5 katolików, zamieszkujących 53 domostwa[7].

II wojna światowa

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli eksterminację Polaków w ramach Intelligenzaktion oraz masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR [9].

W 1940 z powiatu kościańskiego wysiedlono m.in. 84 osoby, w tym 21 rodzin wysiedlono z Czempinia, Śmigla i Wielichowa, a także 34 rodziny rolnicze ok. 170 osób wysiedlono ze wsi Jerka, 226 osób, ok. 45 rodzin, ze wsi Konojad i Kotusz w gminie Łęki Wielkie oraz 54 osoby ze wsi Kamieniec. Wysiedlonych Polaków umieszczano w przejściowym obozie wysiedleńczym w Kościanie, a potem wsadzano ich w wagony towarowe i wywożono do Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedlani mieszkańcy byli rewidowani, zabierano ich biżuterię i pieniądze, a ich mieszkania, domy, sklepy i firmy przejmowali sprowadzani w ich miejsce Niemcy bałtyccy[10].

Z powodu II wojennych wysiedleń Polaków po 1945 r. miejscowość zamieszkała w większości przez ludność narodowości niemieckiej[11] nosiła okupacyjną nazwę Treulande[12].

Okres PRL

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego[5]. W 2011 roku Kotusz zamieszkiwały 234 osoby[1].

Urodzeni w miejscowości

W miejscowości urodził się Tadeusz Jan Juja – polski ekonomista, doktor habilitowany nauk ekonomicznych związany z Uniwersytetem Ekonomicznym w Poznaniu[13].

Zabytki

Kościół poewangelicki w Kotuszu

W Kotusz zachował się zespół zabytkowych obiektów ewangelickich:

  • poewangelicki kościół Królowej Korony Polskiej (obecnie katolicki) z 1904 roku z cmentarzem przykościelnym, ogrodzeniem i bramą z początku XX wieku[14],
  • cmentarz ewangelicki z poł. XIX wieku z kostnicą, ogrodzeniem i bramą[14].

Przez miejscowość przebiegają znakowane szlaki piesze:

Przypisy

  1. 1 2 Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 czerwca 2015)].
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 531 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 59845.
  4. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 966, 13 lutego 2013. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2015-09-11].
  5. 1 2 3 4 Alicja Dziewulska, Jan Maj: Kościan: mapa topograficzna Polski. Wydanie turystyczne. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne, 1997. ISBN 83-7135-149-6.
  6. 1 2 3 4 5 Chmielewski 1988 ↓, s. 418-421.
  7. 1 2 Kotusz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 500.
  8. 1 2 3 Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜ztwa Poznańskiego. Lipsk: Księgarnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 213.
  9. ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 18-35, 156.
  10. ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 156-157.
  11. ↑ Plan Rozwoju Miejscowości Kotusz, Gmina Kamieniec, Kamieniec 2004
  12. ↑ Agnieszka Łuczak: Polityczne oczyszczanie gruntu. Zagłada polskich elit w Wielkopolsce (1939–1941). Poznań: IPN, 2009.
  13. ↑ Dr hab., prof. nadzw. UEP Juja Tadeusz Jan, [w:] Agnieszka Sokołowska i inni red., Wielka Księga Jubileuszu 85-lecia Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Gliwice: Mastermedia : Wydawnictwo Helion, 2011, s. 50, ISBN 978-83-930922-4-6 [dostęp 2025-07-15].
  14. 1 2 Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków na terenie województwa wielkopolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 40. [dostęp 2015-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-30)].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.