Jerka

Jerka
wieś
Ilustracja
Zespół Szkół
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Powiat

kościański

Gmina

Krzywiń

Liczba ludności (2022)

1458[1]

Strefa numeracyjna

65

Kod pocztowy

64-010[2]

Tablice rejestracyjne

PKS

SIMC

0372581

Położenie na mapie gminy Krzywiń
Mapa konturowa gminy Krzywiń, w centrum znajduje się punkt z opisem „Jerka”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się punkt z opisem „Jerka”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Jerka”
Położenie na mapie powiatu kościańskiego
Mapa konturowa powiatu kościańskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Jerka”
Ziemia51°59′54″N 16°51′06″E/51,998333 16,851667[3]

Jerka – wieś w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kościańskim, w gminie Krzywiń[4][5].

Podział i położenie

Integralne części wsi Jerka[4][5]
SIMCNazwaRodzaj
1007100Berdychowoczęść wsi

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XII wieku. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1181 (wg. zachowanej kopii z 1230) gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Gyrcha”, 1282 „Girka”, 1294 „Gyrca”, 1369 „Irka”, 1391 „Gerka”, 1411 „Jerka”, 1571 „Hirka”[6].

Od nazwy miejscowej wsi Jerki, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Jerzeckich herbu Habdank, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości[6].

Historia

Wiatrak

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością kościelną należącą do zakonu benedyktynów lubińskich z opactwa lubińskiego. Przejściowo należała do szlachty polskiej z rodu Jerzeckich herbu Habdank, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1530 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 leżała w parafii Lubiń[6].

Pierwszy zapis związany ze wsią wymienia datę 1181 i pochodzi falsyfikatu sporządzonego ok. 1230. W dokumencie tym książę wielkopolski Władysław Laskonogi wśród posiadłości benedyktynów z Lubinia wymienia m. in. Jerkę[6].

W 1258 książę wielkopolski Bolesław Pobożny wśród posiadłości benedyktyńskich wymienił m. in. Jerkę. W 1282 książę wielkopolski oraz późniejszy król Polski Przemysł II zatwierdził zamianę dóbr. Według niej Marcin opat lubiński daje Szczepanowi kasztelanowi krobskiemu, synowi Szczedrzyka kasztelana krzywińskiego, dziedzinę Jerka, a w zamian otrzymał od niego Marzyszewo (obecnie nie istniejąca osada koło Krzywinia). Szczepan miał również posiadać całą rzeczkę płynącą pomiędzy Marzyszewem a Jerką. W 1284 Przemysł II zezwolił Szczepanowi kasztelanowi z Krobi, aby wprowadził w swoich wsiach prawo niemieckie. Szczepan posiadał Dupin, gdzie wolno mu było założyć miasto Śląskowo ze źrebem Rozkochowo, Osiek, Domasławy (później zwane jako Domasławice) oraz Podrzecze, Jerka i Świni Las, gdzie jego przodkowie mieli prawo do polowania. W 1294 (wg. zachowanego falsyfikatu z 1302) Przemysł II potwierdzając posiadłości benedyktynów lubińskie błędnie wymienił m. in. Jerkę, która od 1282 nie należała już do klasztoru oraz wieś Marzyszewo[6].

Pod koniec XIII wieku miejscowość stała się majętnością szlachecką. W latach 1393-1407 jako właściciel wsi odnotowany został Piotr (Pietrasz) Jerzecki (oryg. „Gyreczsky, Girefsky, Gyrzeczsky”) herbu Habdank. W 1393 wraz z innymi braćmi, dziedzicami z Jerki toczył spór majątkowy z opatem lubińskim. W 1396 Piotr Jerzecki wraz z braćmi Mikołajem i Szczedrzykiem oraz Szczepan z Kuszkowa byli w sporze z opatem lubińskim. W latach 1397-1398 toczył spór sądowy z Piotrem Żakowskim o 25 grzywien. W 1397 wraz z braćmi był w sporze ze Szczedrzykiem z Runowa koło Kórnika o 1/4 wsi Lgiń w powiecie wschowskim. W latach 1398-1400, 1405 Piotr Jerzecki wraz z braćmi Czemą, Bartoszem, Mikołajem i Szczedrzykiem był w sporze z Marcinem z Brylewa o połowę Brylewa. Marcin pozwał ich o niesłuszne zajęcie połowy tej wsi. W 1400 Piotr Jerzecki był w sporze z Jakuszem oraz jego żoną w imieniu swej ciotki procesował się o jej wiano. W latach 1400-1405 toczył kolejny spór sądowy z mieszczanami poznańskimi o długi: w 1400 z Bartoszem o dwie grzywny, w 1408 z Niczkiem Litwinem o 5 grzywien. W 1403 żona Piotra Jerzeckiego toczyła spór sądowy z Sędziwojem Wyskotą (prawdopodobnie z Bojanic i Żytowiecka) i miała okazać w sądzie dokument dotyczący swej oprawy (łac. „litera sue donacionis marcarum). W 1405 Piotr Jerzecki był w sporze z Jordanem synem Mendlina Żydem z miasta Poznania o długi. W 1405 przegrał spór z Marcinem z Brylewa o połowę Brylewa. W 1405 został pozwany przez Sędziwoja Drożyńskiego z Drożyna, o zabicie jego brata. W 1405 Piotr Jerzecki był w sporze z Tomaszem Kromnowo z Domaradzic dowodząc, że przez to, iż ręczył staroście za Tomasza, poniósł szkodę w kwocie 30 grzywien. W 1407 Piotr Jerzecki oraz Jan Dupiński z Dupina (obecnie to Dubin) oraz Szczedrzyk Konarski byli w sporze z Piotrem Wojnowskim z Wojnowa koło Murowanej Gośliny o prawo własności do domu. W latach 1396-1405 odnotowano również Mikołaja Jerzeckiego z Jerki brata Pietrasza, herbu Habdank[6].

Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XVI wieku. W 1510 w Jerce było 11 łanów osiadłych i 3 łany opuszczone, które częściowo uprawiali kmiecie. Odnotowano także dwie karczmy oraz sołectwo na dwóch łanach. W 1530 miał miejsce pobór podatkowy od 2 łanów, wspomniana została także karczma. W 1563 pobór odbył się z 15,5 łana, 2 łanów sołeckich, karczmy dziedzicznej, karczmy dorocznej, 7 komorników, dwa wyszynki gorzałki, wiatraka dziedzicznego oraz jednego hultaja. W 1571 opat lubiński zapłacił pobór ze wsi od 15,5 łana osiadłego, dwóch łanów sołeckich, karczmy dziedzicznej, wiatraka dziedzicznego, 4 zagrodników oraz 6 komorników. W 1580 miał miejsce pobór z Jerki od 14 łanów, dwóch łanów sołeckich, dwóch zagrodników, dwóch komorników[6].

Wieś duchowna, własność opata benedyktynów w Lubiniu pod koniec XVI wieku leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim[7].

Zabory Polski

W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Jerka należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej[8]. Jerka stanowiła siedzibę majątku, którego właścicielem był wówczas (1846) rząd pruski w Berlinie (w Jerce znajdował się urząd pruski)[8]. W skład majątku Jerka wchodziło łącznie 15 wsi. Według spisu urzędowego z 1837 roku Jerka liczyła 391 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 41 dymów (domostw)[8].

W 1928 roku Brązowym Krzyżem Zasługi został odznaczony rolnik Antoni Mruc za „zasługi w pracy samorządowej” oraz rolnik Antoni Piotrowski za „zasługi w pracy narodowej i społecznej”[9].

II wojna światowa

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR [10].

W 1940 z powiatu kościańskiego wysiedlono m.in. 84 osoby, w tym 21 rodzin wysiedlono z Czempinia, Śmigla i Wielichowa, a także 34 rodziny rolnicze ok. 170 osób wysiedlono ze wsi Jerka, 226 osób, ok. 45 rodzin, ze wsi Konojad i Kotusz w gminie Łęki Wielkie oraz 54 osoby ze wsi Kamieniec. Wysiedlonych Polaków umieszczano w przejściowym obozie wysiedleńczym w Kościanie, a potem wsadzano ich w wagony towarowe i wywożono do Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedlani mieszkańcy byli rewidowani, zabierano ich biżuterię i pieniądze, a ich mieszkania, domy, sklepy i firmy przejmowali sprowadzani w ich miejsce Niemcy bałtyccy[11].

Okres PRL

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jerka. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa leszczyńskiego.

W miejscowości był przystanek kolejowy Jerka.

W Jerce znajduje się szkoła podstawowa, było gimnazjum. Od 2006 roku funkcjonuje klub piłki ręcznej UKS Spartanie Jerka, który występuje w lidze wielkopolskiej młodzików (rocznik 92)

W Jerce znajduje się kościół parafialny pod wezwaniem św. Kazimierza.

Urodzeni w Jerce

Przypisy

  1. ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-06].
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 398 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 8 stycznia 2025, identyfikator PRNG: 46302.
  4. 1 2 Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  5. 1 2 GUS. Rejestr TERYT
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Chmielewski 1988 ↓, s. 69-71.
  7. ↑ Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 246.
  8. 1 2 3 Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜ztwa Poznańskiego. Lipsk: Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 215-216.
  9. ↑ Monitor Polski, „{{{czasopismo}}}” (151), Warszawa, 4 lipca 1928, s. 1.
  10. ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 18-35, 156.
  11. ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 156-157.
  12. ↑ Błogosławiony Brat Józef Zapłata – Zgromadzenie Braci Serca Jezusowego [online], zbsj.pl [dostęp 2025-08-16].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.