Rowerzysta

Rowerzysta, rzadziej cyklista – osoba przemieszczająca się za pomocą roweru^[1][2][3]. W XIX w. w Polsce osoby jeżdżące na rowerach nazywano cyklistami, bicyklistami, kołowcami, kołownikami lub kolarzami. Słowo rowerzysta pojawiło się w okresie międzywojennym, pochodzi od słowa rower, a pośrednio od nazwy brytyjskiej firmy „Rover”^[4][5][6].

Określenie rowerzysta jest stosowane tylko dla osoby poruszającej się rowerem w danej chwili. Ta sama osoba po zejściu z roweru staje się pieszym.

Osoba jeżdżąca na rowerze wyczynowo (uprawiająca kolarstwo) jest określana jako kolarz^[7][3][8].

W przepisach o ruchu drogowym rowerzysta jest najczęściej traktowany jako osoba kierująca pojazdem, choć szczegółowe prawa i obowiązki zależą od państwa. W polskim Prawie o ruchu drogowym rower jest zdefiniowany jako pojazd poruszany siłą mięśni osoby jadącej, z możliwością wyposażenia w pomocniczy napęd elektryczny spełniający określone parametry, a „kierujący” oznacza osobę kierującą pojazdem lub zespołem pojazdów^[9]. Rower nie jest w tym systemie pojazdem silnikowym, mimo że może mieć pomocniczy napęd elektryczny o mocy ciągłej do 250 W, którego wspomaganie zanika po przekroczeniu 25 km/h^[9].

W Polsce osoba dorosła nie potrzebuje prawa jazdy ani karty rowerowej do kierowania rowerem. Karta rowerowa jest dokumentem uprawniającym osoby niepełnoletnie do samodzielnego kierowania rowerem; może ją uzyskać osoba, która osiągnęła wymagany minimalny wiek i wykazała się niezbędnymi umiejętnościami kierowania rowerem^[10]. Szczególną pozycję ma dziecko w wieku do 10 lat jadące rowerem pod opieką osoby dorosłej, ponieważ polskie prawo uznaje je za pieszego^[9].

Obowiązki rowerzystów dotyczą przede wszystkim miejsca poruszania się, podporządkowania się znakom i sygnałom drogowym, zachowania ostrożności wobec pieszych oraz wyposażenia roweru. W Polsce kierujący rowerem ma obowiązek korzystać z drogi dla rowerów, drogi dla pieszych i rowerów albo pasa ruchu dla rowerów, jeżeli są one wyznaczone dla kierunku, w którym się porusza lub zamierza skręcić. Na drodze dla pieszych i rowerów rowerzysta musi zachować szczególną ostrożność i ustępować pierwszeństwa pieszemu^[9]. Jazda rowerem po drodze dla pieszych jest dopuszczalna tylko wyjątkowo, m.in. podczas opieki nad dzieckiem do lat 10 kierującym rowerem, przy określonych parametrach drogi i braku infrastruktury rowerowej albo gdy warunki pogodowe zagrażają bezpieczeństwu rowerzysty na jezdni; w takim przypadku rowerzysta ma obowiązek jechać z prędkością zbliżoną do prędkości pieszego, zachować szczególną ostrożność, ustępować pierwszeństwa pieszemu i nie utrudniać jego ruchu^[9].

Podobne rozwiązania występują w innych systemach prawnych, choć różnią się szczegółami. Brytyjski Highway Code zawiera osobne przepisy dla rowerzystów, ale wskazuje, że stosuje się do nich także ogólne reguły dotyczące pojazdów, z wyjątkiem przepisów autostradowych^[11]. W Kalifornii rowerzyści mają zasadniczo takie same prawa i obowiązki jak kierujący pojazdami silnikowymi, w tym obowiązek stosowania się do znaków, sygnałów i zasad pierwszeństwa^[12]. W Danii przepisy ruchu drogowego dotyczą wszystkich uczestników ruchu, a rower jest traktowany jako pojazd; rowerzystów obowiązują również przepisy szczególne, np. zakaz jazdy po chodniku jako zasada ogólna^[13]. W Niderlandach rowerzysta ma obowiązek korzystać z drogi lub pasa rowerowego, gdy taki element infrastruktury istnieje, jechać prawą stroną i nie jeździć po chodniku^[14]. W Niemczech rower musi być wyposażony m.in. w światła, hamulce i dzwonek, a rowerzystów obowiązuje ruch prawostronny oraz ogólne zasady pierwszeństwa^[15]. W Szwecji definicja roweru obejmuje także rower ze wspomaganiem elektrycznym, jeżeli silnik jedynie wspiera pedałowanie, nie działa powyżej 25 km/h i ma ciągłą moc znamionową nie większą niż 250 W^[16].

Pod koniec XIX wieku rowerzyści nie mieli jednego stroju sportowego. Mężczyźni skracali i upraszczali ubiór głównie dlatego, że długie spodnie, szelki oraz ciasne nogawki przy kolanach utrudniały pedałowanie i pracę nóg. Poradnik Pleasure-cycling z 1895 roku zalecał jazdę w krótkich spodniach lub knickerbockerach, wełnianych pończochach, niskich butach i ubraniu niekrępującym ruchów kolan^[21]. Opracowania muzealne dotyczące historii stroju rowerowego wskazują, że w latach 80. i 90. XIX wieku mężczyźni nosili krótsze marynarki, spodnie do kolan, długie wełniane skarpety i lekkie obuwie, czyli elementy ubioru codziennego dostosowane do jazdy^[22].

U kobiet problem stroju był silniej związany z normami obyczajowymi. Długie suknie i spódnice utrudniały jazdę, ograniczały swobodę ruchu i mogły wkręcać się w łańcuch lub szprychy, dlatego wraz z upowszechnieniem roweru pojawiły się stroje projektowane specjalnie dla cyklistek: spódnice dzielone, szarawary, bloomersy, krótsze żakiety i obuwie dostosowane do jazdy^[22][23]. Strój cyklistki miał więc znaczenie praktyczne, ale także społeczne, ponieważ jazda na rowerze wiązała się z większą mobilnością kobiet, krytyką gorsetów i sporami o dopuszczalne formy kobiecego ubioru publicznego^[24].

Współcześnie obok odzieży codziennej używanej w jeździe miejskiej funkcjonuje wyspecjalizowana odzież rowerowa. W kolarstwie sportowym i rekreacyjnej jeździe długodystansowej stosuje się m.in. dopasowane koszulki, spodenki z wkładką, odzież szybkoschnącą, aerodynamiczną i chroniącą przed warunkami atmosferycznymi. Badania nad współczesnym rynkiem odzieży rowerowej wskazują, że jej projektowanie łączy funkcjonalność, dopasowanie, technologie materiałowe, modę i styl życia użytkowników^[25]. W jeździe miejskiej rower bywa natomiast używany w zwykłym stroju, zwłaszcza gdy pełni funkcję codziennego środka transportu, a nie sprzętu sportowego. W badaniach nad codzienną jazdą zwraca się uwagę, że sportowy wizerunek rowerzysty, kojarzony z obcisłą odzieżą, kaskiem i jaskrawymi elementami ubioru, nie wyczerpuje sposobów korzystania z roweru^[26]. Zjawisko jazdy w modnych lub codziennych ubraniach bywa określane jako cycle chic i przeciwstawiane kulturze rowerowej utożsamianej wyłącznie ze strojem sportowym^[27].

• 
  Marie Tual w bloomersach na rowerze wyścigowym, 1896/1897
• 
  Współczesna odzież sportowa w kolarstwie szosowym
• 
  Jazda miejska w odzieży codziennej
• 
  Promocja cycle chic
• 
  Rowerzyści ubrani w kamizelki odblaskowe i kaski rowerowe

Z rowerów korzystają także osoby z niepełnosprawnościami, przy czym nie musi to oznaczać jazdy na klasycznym rowerze dwukołowym. W zależności od potrzeb stosuje się m.in. rowery trójkołowe, rowery poziome, tandemy, handbike’i, rowery z napędem ręcznym, rowery wspomagane elektrycznie oraz konstrukcje przewożące użytkownika w pozycji siedzącej lub na wózku. Adaptacje mogą dotyczyć liczby kół, pozycji ciała, sposobu napędzania, sterowania, hamowania, podparcia tułowia albo stabilizacji stóp i nóg^[46]. Standardowy rower dwukołowy również może być modyfikowany, np. przez przeniesienie hamulców i przerzutek na jedną stronę kierownicy, zastosowanie podpór stóp, zmianę wysokości kierownicy lub montaż elementów stabilizujących^[47].

Rower adaptowany może umożliwiać aktywność osobom, które mają trudności z utrzymaniem równowagi, kontrolą tułowia, chodzeniem, pedałowaniem albo samodzielnym prowadzeniem jednośladu. W badaniu dotyczącym programów jazdy adaptowanej dla młodych osób z niepełnosprawnościami wskazano, że dobór roweru i sposób nauki jazdy były dostosowywane do celów, możliwości funkcjonalnych i dostępnych zasobów użytkownika, a udział w jeździe zależał m.in. od odpowiedniego sprzętu, wsparcia otoczenia, bezpiecznego środowiska oraz dostępności zajęć^[48]. Przegląd badań nad jazdą adaptowaną wskazuje na możliwe korzyści fizyczne i psychiczne, obejmujące m.in. sprawność krążeniowo-oddechową, siłę mięśniową, mobilność, samopoczucie i jakość życia, choć autorzy zaznaczają, że część typów rowerów adaptowanych jest nadal słabo przebadana^[49].

Dla części osób z niepełnosprawnościami rower pełni nie tylko funkcję rekreacyjną lub sportową, ale także transportową i wspomagającą mobilność. W badaniach jakościowych dotyczących rowerzystów z niepełnosprawnościami fizycznymi wskazywano, że jazda na rowerze może być łatwiejsza niż chodzenie, a także wiązać się z większą niezależnością, poczuciem swobody, aktywnością fizyczną i dobrostanem psychicznym^[50]. Bariery w korzystaniu z roweru przez osoby z niepełnosprawnościami obejmują natomiast koszt i dostępność sprzętu, brak wiedzy o rowerach adaptowanych, niedostosowaną infrastrukturę, zbyt wąskie przejazdy, bariery fizyczne na trasach, brak bezpiecznego parkowania dla większych konstrukcji oraz nieuwzględnianie takich użytkowników w planowaniu transportu rowerowego^[51].

• rower
• kolarz
• motocyklista
• kurier rowerowy