Sen (Prus)

Sen

Strona tytułowa wydania z 1935 r.
Autor	Bolesław Prus
Typ utworu	nowela
Wydanie oryginalne
Język	polski
Data wydania	1890

Sen – nowela fantastyczna Bolesława Prusa z 1890 roku. Fabuła przedstawia gorączkowy, fantastyczny sen ubogiego studenta medycyny.

Utwór ukazał się w 1890 w „Kurierze Codziennym” (1890 nr 355 i 357)^[1][2]. Był przedrukowany m.in. w 1895 w tomie Opowiadania Wieczorne, i wielu późniejszych zbiorach Prusa (seria Pisma z lat 1897, i inne z lat 1934-1936, 1948-1952, 1954, 1955, 1957, 1966, 1974-1975, 1981-1982, 1984, 1990, 1996)^[3], a także w antologii Polska nowela fantastyczna. Władca czasu (1952)^[4].

Utwór był jednym z pierwszych krótkich utworów Prusa przetłumaczonych na język angielski^[5]. Tłumaczem był Peter Rennie, utwór ukazał się (pt. „The Dream”) w „The Slavonic and East European Review”, XXIX,1950-51. p.6—19.^[6].

Opowiadanie przedstawia losy ubogiego studenta medycyny, który po utracie mieszkania i ciężkim ataku choroby trafia do szpitala, gdzie w gorączkowym śnie doświadcza serii symbolicznych wizji dotyczących sensu cierpienia, szczęścia i ludzkiego życia. W fantastycznych obrazach obserwuje m.in. duchowe konsekwencje ludzkich czynów, powiązania między ludźmi tworzone przez miłość i nienawiść oraz alegoryczną kuźnię, w której cierpienie „wydobywa” rozwój duszy z materii. Po wyzdrowieniu bohater zmienia swoje spojrzenie na własną biedę i przeciwności losu, uznając cierpienie za czynnik duchowego dojrzewania^[7].

Utwór jest zaliczany do gatunku noweli^[1][8][9].

Feliks Araszkiewicz uznał „Sen” za zbliżony do Dziadów części II Mickiewicza, z powodu tematyki dobra i zła w kontekście życia „pozaziemskiego”^[10].

Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej Prusa^[11.1]. Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej opisali utwór jako nowelę o strukturze „fantastycznej przypowiastki filozoficznej”, a jego tematykę jako dyskurs „o nieskończoności cierpienia w życiu człowieka, związany z kryzysem wartości pozytywistycznych” widocznym w ewoluującej twórczości Prusa^[1]. Do elementów fantastycznych utworu można zaliczyć elementy związane z zaświatami, a także baśniowych kowali-olbrzymów, prawdopodobnie inspirowanych mitem Hefajstosa, którzy pojawiają się w jednej ze scen^[11.2].

Anna Wietecha uznała utwór za „znaczący w [Prusa] rozważaniach o ludzkim poznaniu i doświadczaniu”, poruszający problematykę „pytań o epistemologiczny status świata”, zadanych w formie „gorączkowego marzenia czy też snu”. Wietecha uznała utwór za rozwijający prąd twórczości Prusa przedstawiony wcześniej, w 1887 roku w utworze Dziwna historia^[12].

Grażyna Legutko interpretuje „Sen” Bolesława Prusa jako część „ontologicznego tryptyku” nowel Prusa poświęconego pytaniom o sens życia, cierpienia i istnienia świata pozagrobowego (do tego „tryptyku”, obok „Snu”, zaliczyła nowele „Cienie” i „Nic nie ginie!”). Według autorki gorączkowy sen bohatera ma charakter epifanii: bohater uzyskuje dostęp do „innego świata”, w którym odkrywa ukryty porządek rzeczywistości, duchowy sens cierpienia oraz wzajemne powiązania wszystkich bytów. Wizje przedstawione w utworze – świetlista kraina szczęścia, alegoryczna kuźnia „wykuwająca” ludzkie dusze poprzez cierpienie oraz obraz kosmicznej Rzeczywistości badanej przez uczonych – prowadzą do wniosku, że świat nie jest chaosem, lecz harmonijną i celową całością. Artykuł podkreśla również obecność motywów chrześcijańskich, metafizycznych i symbolicznych, interpretując opowiadanie jako wyraz dojrzewającej wiary Prusa w duchowy wymiar ludzkiej egzystencji i nieśmiertelność duszy^[8].

Maciej Gloger zalicza „Sen” do grupy późnych utworów Prusa, w których metafizyczny idealizm staje się dominującą zasadą kompozycyjną^[13].

• „Nawrócony” i „Sen Jakuba”- inne nowele Prusa, których motywem przewodnim jest sen bohatera

• Sen, wydanie z 1945, Biblioteka Polona