Żywy telegraf

Żywy telegraf

Strona tytułowa wydania z 1935 r.
Autor	Bolesław Prus
Typ utworu	nowela
Wydanie oryginalne
Język	polski
Data wydania	1884

Żywy telegraf (początkowo Żyjący telegraf) – nowela społeczno-publicystyczna Bolesława Prusa, opublikowana po raz pierwszy w 1884 roku na łamach „Kuriera Warszawskiego”. Utwór podejmuje temat społecznej odpowiedzialności i dobroczynności. Prus ukazuje kontrast między biernym współczuciem i samym przekazywaniem informacji o problemie a rzeczywistym czynem miłosierdzia, który prowadzi do udzielenia realnej pomocy potrzebującym.

Został opublikowany po raz pierwszy w „Kurierze Warszawskim” nr 1 z 1 stycznia 1884 roku. Był przedrukowany w kolejnych wydaniach pism zebranych autora^[1.1]. W 1954 był podstawą krótkiego utworu filmowego w reżyserii Tadeusza Kończakowskiego^[2].

Przetłumaczony na j. angielski jako "Human Telegraph" w 1925/1926 przez Šárkę B. Hrbkovą i póznej w 1948 przez Irenę Morską. Inne tłumaczenia m.in. na j. czeski, esperanto, rosyjski, serbskochrowacki, słowacki, szwedzki i ukraiński^[1.1][3].

Podczas wizyty w zakładzie dla sierot hrabina dowiaduje się, że wychowankowie, spragnieni lektury, kłócą się o nieliczne dostępne książki. Opowiada o tym radcy, który wprawdzie dochodzi do wniosku, że należałoby przekazać sierotom własne niepotrzebne książki, lecz sam niczego nie robi i przekazuje wiadomość dalej. Za pośrednictwem kolejnej osoby historia trafia do redakcji „Kurjera”, która publikuje apel o książki dla „głodnych dusz”^[4].

Na wezwanie odpowiada ubogi robotnik z fabryki kapeluszy, przynosząc wraz z córką paczkę starych książek i odmawiając podania nazwiska do publicznej wiadomości. Narrator porównuje drogę, którą informacja o potrzebach sierot dotarła do robotnika, do działania „żywego telegrafu”: zakład i darczyńca są jego stacjami, natomiast przedstawiciele wyższych warstw społecznych, którzy przekazywali wiadomość, lecz sami nie udzielili pomocy, pełnią jedynie funkcję „słupów telegraficznych”^[4].

Zygmunt Szweykowski zaliczał utwór do grupy krótkich utworów Prusa z 1884 roku, obok Pleśni świata i Cieni, które określał jako „kapitalne szkice rozległej filozoficzno-moralnej lub dające syntezę krzywizn życiowych kilkoma pociągnięciami pióra”. Agnieszka Kluba zauważa natomiast, że utwory te można rozpatrywać nie tylko jako nowele, lecz również jako odmianę poematu prozą^[5].

Ewa Kiełb i Piotr Robak interpretują „Żywy telegraf” jako krytykę pozornej filantropii. Zwracają uwagę, że przedstawiciele wyższych warstw społecznych ograniczają się do deklaracji i rozpowszechnienia apelu prasowego, natomiast rzeczywistą pomoc sierotom niesie dopiero ubogi robotnik^[6]. Podobnie Tadeusz Budrewicz podkreśla ironię utworu: mimo współczucia okazywanego przez osoby zamożne, rzeczywistej pomocy sierotom udziela dopiero ubogi robotnik, co przeciwstawia deklaratywną filantropię bezinteresownemu działaniu^[7].

Zdaniem Kiełb i Robaka utwór wpisuje się w charakterystyczny dla twórczości Prusa sposób przedstawiania dobroczynności. Badacze zwracają uwagę, że w wielu swoich utworach, pisarz najczęściej przypisuje autentyczną szlachetność ludziom prostym i ubogim, natomiast z goryczą ukazuje filantropów, dla których działalność dobroczynna staje się przede wszystkim okazją do budowania własnego prestiżu^[6].

Budrewicz zwraca też uwagę na symetryczną strukturę opowiadania, a także na samo ogłoszenie prasowe, które pełni funkcję nie tylko fabularną i ironiczną, lecz także kompozycyjną, stanowiąc punkt zwrotny noweli^[7].