Wojna i praca

Wojna i praca

Autor	Bolesław Prus
Typ utworu	nowela
Wydanie oryginalne
Język	polski
Data wydania	1903

Wojna i praca – nowela fantastyczna Bolesława Prusa z 1903 roku. Utwór należy do grupy późnych nowel pisarza i stanowi alegoryczną opowieść o przemianie społeczeństwa opartego na kulcie wojny w społeczność kierującą się zasadami pracy, nauki i pokojowej współpracy.

Akcja utworu rozgrywa się na fikcyjnej wyspie na Oceanie Spokojnym, zamieszkanej przez dwa skonfliktowane ludy. Przedstawiona historia ukazuje upadek militarystycznej elity Majungów oraz stopniowe zwycięstwo wartości związanych z pracą, wiedzą i rozwojem gospodarczym.

Badacze interpretują nowelę jako wyraz charakterystycznych dla twórczości Prusa idei pozytywistycznych, w szczególności pochwały pracy organicznej, nauki i postępu społecznego oraz krytyki militaryzmu, nacjonalizmu i kultu wojny.

Nowela ukazała się w „Kurierze Warszawskim” 1903 nr 1 (1 stycznia; było to jedno z cyklu opowiadań świątecznych, które Prus corocznie w tym okresie publikował w tej gazecie^[1]). Była przedrukowana m.in. w zbiorze Pisma (red. Z. Szweykowskiego, Tom XXV Nowele, opowiadania, fragmenty. Tom IV, 1936, II. ed. 1949)^[2].

Nowela przedstawia historię wyspy położonej na Oceanie Spokojnym, podzielonej pasmem gór na dwie części: żyzną południową oraz jałową i bagienną północną. Południową część zamieszkuje lud Majungów, który przed wiekami podbił rdzenną ludność wyspy i zepchnął ją na północ. Społeczeństwo Majungów dzieli się na dwie kasty: panów, którzy zajmują się wyłącznie wojną, sztuką i kultem bohaterstwa, oraz Androwanów – podwładnych, wykonujących wszelką pracę fizyczną i wytwórczą^[3].

Majungowie pogardzają pracą i uznają odwagę oraz gotowość do śmierci za najwyższą cnotę. Organizują igrzyska, podczas których rywalizacja artystyczna i samobójcza ofiara uchodzą za dowód heroizmu. Mimo ostrzeżeń mędrców lekceważą znaczenie pracy i umiejętności praktycznych, ufając, że ich pozycja społeczna jest trwała^[3].

Punkt zwrotny następuje, gdy na wyspę spada niespodziewana klęska klimatyczna – śnieg i mróz niszczą plony oraz zwierzynę. Androwanowie, kierując się instynktem przetrwania, gromadzą żywność dla swoich rodzin, natomiast Majungowie, pozbawieni służby i niezdolni do samodzielnej pracy, popadają w głód. Konflikt między obiema grupami przeradza się w brutalną wojnę domową, zakończoną klęską Majungów i ich wyparciem na północne bagna^[3].

Na nieurodzajnych terenach Majungowie cierpią głód i choroby. Początkowo odrzucają wszelkie propozycje pracy, uznając ją za hańbę, i próbują ratować się rytuałami, klątwami oraz ofiarami z ludzi, w tym z dzieci. Dopiero kolejne klęski zmuszają ich do wysłuchania mędrców, którzy uczą ich uprawy ziemi, wydobycia soli i metali oraz stosowania ziół leczniczych^[3].

Gdy w kraju Androwanów wybucha śmiertelna epidemia, jeden z mędrców Majungów udaje się do dawnych wrogów i dzięki wiedzy medycznej ratuje ich od zagłady. W efekcie oba ludy zawierają pokój i podejmują uczciwą wymianę handlową: Majungowie dostarczają surowce, a Androwanowie żywność i odzież^[3].

Z biegiem lat Majungowie całkowicie zmieniają swój sposób życia. Porzucają kult wojny, bohaterstwa i bezczynności na rzecz pracy, nauki i rozwoju gospodarczego. Osuszają bagna, uprawiają ziemię i rozwijają wiedzę techniczną, co prowadzi do wzrostu dobrobytu i liczebności narodu. Między plemionami zapanowuje przyjaźń, a nowela kończy się symboliczną zmianą: „od tej pory na sztandarze Majungów zamiast lwa ze żmijim ogonem i mieczem w łapie, znajduje się taki napis: „Potrzeba jest mocniejszą od nienawiści; praca – lepszą od najkorzystniejszej wojny.“”^[3].

Utwór jest zaliczany do utworów fantasycznych Prusa^[4][5.1].

Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej zaliczyli nowelę do gatunku historii przyszłości^[2].

Badacze ci, jak również Zygmunt Szweykowski, zwrócili uwagę, że przewodni motyw noweli, wpasowuje się w podobne przesłania innych dzieł Prusa, i jest widoczny w tytule utworu, a także zawarty w końcowym motcie; jest nim pochwała pracy i nauki, i krytyka wojny. Szweykowski napisał, że przesłaniem Prusa jest także argument, że „człowiek nauki bez porównania większą korzyść przynosi społeczeństwu niż zastępy wojowników”^[2][6].

Katarzyna Pisarska zaliczyła powieść do utworów utopijnych; a samą fabułę za klasyczną, inspirowaną m.in. Republiką Platona; przesłanie powieści to pochwała filozofii polskiego pozytywizmu^[7]. Za utopię uznał utwór też Szweykowski^[5.2].. Inni badacze w noweli dostrzegli pochwałę pacyfizmu^[8], potępienie szowinizmu i nacjonalizmu^[9].