Dziwna historia (Prus)

Dziwna historia
Ilustracja
Strona tytułowa wydania z 1935 r.
Autor

Bolesław Prus

Typ utworu

nowela

Wydanie oryginalne
Język

polski

Data wydania

1887

Dziwna historia – utwór fantastyczny Bolesława Prusa z 1887 roku, klasyfikowany jako opowiadanie lub nowela. Fabuła noweli koncentruje się na historii urzędnika Gębarzewskiego, który przez jeden dzień doświadcza zaniku siły tarcia.

Historia

Utwór ukazał się w „Kurierze Warszawskim” 1887 nr 1 (1 stycznia; było to jedno z cyklu opowiadań świątecznych, które Prus corocznie w tym okresie publikował w tej gazecie[1]). Był przedrukowany m.in. w tomie III Drobiazgi Pism Bolesława Prusa (1891), pismach zebranych autora w latach późniejszych[2][3] i w antologii Polska nowela fantastyczna. Władca czasu (1952)[4].

Utwór został dwukrotnie zaadaptowany jako słuchowisko radiowe Teatru Polskiego Radia. Po raz pierwszy w 1984 roku (adaptacja Hanna Szof, reżyseria Andrzej Prusk, wystąpili Mieczysław Czechowicz, Zygmunt Kołodziejski, Zbigniew Kryński, Bogdan Niewinowski, Marian Kociniak, Wojciech Machnicki, Alina Rostkowska i Tadeusz Włudarski)[5]. Po raz drugi słuchowisko zostało wyreżyserowane w 2004 przez Waldemara Modestowicza, i zrealizowane przez Irenę Goszczyńską; wystąpili nim Antonia Choroszy, Daniela Popławska, Mariusz Sabiniewicz, Jerzy Stasiuk, Lech Łotocki i Rajmund Jakubowicz[4][6].

Utwór był jednym z krótkich utworów Prusa najwcześniej przetłumaczonych na język angielski[7]. Tłumaczem był W. J. Rose, utwór ukazał się (pt. „A Curious Story”) w „The Slavonic and East European Review”, XXVI, 1947–48. s. 534–42[8]. Inne przekłady miały miejsce na j. chorwacki (1900, tłumaczenie J. Matić) i j. rosyjski (1887, 1903, tłumaczenie W. I. Manocki)[9.1].

Fabuła

Opowiadanie przedstawia noc sylwestrową zestawioną z podróżą pociągu przez śnieżną zawieję. W wagonie służbowym kolejarze dyskutują o trudach życia i sensie narzekania na świat, a telegrafista opowiada historię Gębarzewskiego – młodego urzędnika kolejowego, który pyszniąc się własną wiedzą i bluźniąc przeciw „sile tarcia” uznał ją za zbędną wadę stworzenia. Wkrótce odwiedza go tajemniczy młodzieniec przedstawiający się jako anioł Gabriel i odbiera mu na dobę możliwość korzystania z tarcia[10].

Pozbawiony tarcia Gębarzewski nie potrafi normalnie funkcjonować – utrzymać przedmiotów, chodzić ani jeść i pić – przez co zostaje uznany za pijaka. Traci posadę, narzeczoną i dobrą opinię, choć następnego dnia wszystko wraca do normy. Opowieść staje się dla telegrafisty dowodem, że nawet pozornie niedoskonałe elementy świata mają swoje uzasadnienie i że człowiek nie powinien pochopnie krytykować i „poprawiać” boskiego porządku[10].

Analiza

Utwór jest klasyfikowany zarówno jako opowiadanie[11][12] lub nowela[1][13].

Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej Prusa[14.1]. Henryk Piersa interpretuje Dziwną historię jako skonstruowany na zasadzie eksperymentu myślowego edukacyjny utwór fantastyczny, w którym Prus poprzez komiczne perypetie bohatera pokazuje znaczenie siły tarcia dla codziennego funkcjonowania człowieka[15].

Anna Wietecha uznała utwór za satyrę „piętnującą polskie malkontenctwo”, a także „przestrzegającą przed małostkowością sądów i brakiem pokory w ocenianiu porządku ziemskiego świata”. Wietecha interpretuje utwór jako jeden z ważnych momentów w ewolucji twórczości Prusa, zapowiadający jego odejście od czysto pozytywistycznego realizmu ku zainteresowaniu metafizyką i ograniczeniami ludzkiego poznania. Utwór łączy refleksję nad codziennymi „odblaskami” zjawisk nadprzyrodzonych z analizą samego procesu percepcji, ukazując, że rzeczywistość może wykraczać poza racjonalne i zmysłowe doświadczenie człowieka. Wietecha wiąże też utwór z zainteresowaniem Prusa spirytyzmem oraz z jego późniejszymi próbami literackiego eksplorowania zjawisk psychicznych i paranormalnych. Według Wietechy, kolejny znaczący utwór Prusa, w którym powraca do tych zagadnień, to „Sen” z 1890 r.[1]

Antoni Smuszkiewicz uznał utwór za zabawny, umiejscawiając go na pograniczu popularyzatorskiego nurtu fantastyki pozytywistycznej, pisząc, że o ile nie można go zaliczyć do gatunku stricte fantastyki naukowej (SF) z powodu motywu ingerencji sił nadprzyrodzonych, zbliża go do niej refleksja nad naukowymi prawami rządzącymi światem[13]. Według Andrzeja Niewiadowskiego, jest to opowiadanie o charakterze filozoficznym, wykorzystujące elementy konwencji SF, i jeden z nielicznych polskich utworów w tej konwencji w literaturze pozytywistycznej[11]. Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim późniejszym Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej zwrócili uwagę na wykorzystanie „motywacji naukowej”, ale też uznali użycie tej konwencji za „wybitnie usługowe”[16]. Filip także uznaje postać anioła za element fantastyczny i wprowadzający wątek fantastycznonaukowy, równocześnie jednak interpretuje anioła jako stróża boskiego porządku, a sam utwór uznaje za podporządkowany motywowi kary ze strony zaświatów za drwiny z boskiego prządku[14.2].

Przypisy

  1. 1 2 3 Anna Wietecha, Modyfikacje realności w Dziwnej historii Bolesława Prusa, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” (14), 2014, s. 32–48, ISSN 2081-1853 [dostęp 2026-05-11] (pol.).
  2. ↑ Bolesław Prus, Bolesław Prus - Drobiazgi: skan książki, 1935 [dostęp 2026-05-11].
  3. ↑ Teresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 300–301
  4. 1 2 Bolesław Prus z radiowych archiwów w 110 rocznicę śmierci [online], radiopoznan.fm [dostęp 2026-05-11].
  5. ↑ Dziwna historia, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Przedstawienia) [dostęp 2026-05-11].
  6. ↑ Dziwna historia, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Przedstawienia) [dostęp 2026-05-11].
  7. ↑ Jerzy R. Krzyżanowski, Boleław Prus: "A Mistake", „The Polish Review”, 28 (2), 1983, s. 31–39, ISSN 0032-2970 [dostęp 2026-05-11].
  8. ↑ Jerzy J. Maciuszko, The Polish Short Story in English: A Guide and Critical Bibliography, Wayne State University Press, 1968, s. 190, ISBN 978-0-8143-1342-8 (ang.).
  9. Wiesława Albrecht-Szymanowska i inni, Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. T. 16 cz. 1: Hasła osobowe T-Ż. Uzupełnienia t. 13-15, Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1982 (16, cz. 1), ISBN 978-83-06-00104-4.
    1. ↑ p. 35
  10. 1 2 Dziwna historia [online], wolnelektury.pl [dostęp 2026-05-11].
  11. 1 2 Andrzej Niewiadowski, Tradycje fantastyki naukowej w literaturze polskiej, „Pismo literacko-artystyczne”, 31 (12), 1984, s. 84-96.
  12. ↑ Joanna Papuzińska, Zatopione królestwo: o polskiej literaturze fantastycznej XX wieku dla dzieci i młodzieży, Nasza Księg., 1989, s. 35, ISBN 978-83-10-09368-4.
  13. 1 2 Antoni Smuszkiewicz, Zaczarowana gra: zarys dziejów polskiej fantastyki naukowej, Wydawn. Poznańskie, 1982, s. 34, ISBN 978-83-210-0303-0.
  14. Grzegorz Filip: Fantastyczne przypowieści i humoreski Bolesława Prusa. W: Bolesław Prus. Twórczość i recepcja. Materiały z sesji naukowej poświęconej twórczości Bolesława Prusa, Lublin–Nałęczów 24–25 kwietnia 1987. Stanisław Fita, Elżbieta Łoch (red.). Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1993.
    1. ↑ p. 144
    2. ↑ p. 147, 154
  15. ↑ Henryk Piersa, Wiedza astronomiczno-fizykalna w twórczości literackiej Bolesława Prusa, Lublin: Norbertinum Wydawnictwo - Drukarnia - Księgarnia, 2007, s. 81–83, ISBN 978-83-7222-289-3.
  16. ↑ Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz: Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1990, s. 18, 179, seria: „SF” Wydawnictwa Poznańskiego. ISBN 83-210-0892-5.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.