Widzenie (Prus)

Widzenie

Strona tytułowa wydania z 1935 r.
Autor	Bolesław Prus
Typ utworu	nowela
Data powstania	1899
Wydanie oryginalne
Język	polski
Data wydania	1900

Widzenie – nowela z elementami fantastycznymi Bolesława Prusa, napisana w 1899 i opublikowana w 1900 roku.

Jej bohaterem jest warszawski chirurg, który pod wpływem niewytłumaczalnego zjawiska związanego z wizerunkiem Chrystusa przechodzi moralną przemianę i decyduje się przebaczyć dawnemu wrogowi.

Utwór łączy realistyczny obraz życia warszawskiej inteligencji z motywem nadprzyrodzonego „widzenia”, interpretowanego jako znak prowadzący do odnowy duchowej. Jest zaliczany do fantastycznych utworów Prusa i należy do grupy jego późnych nowel podejmujących problematykę metafizyczną, etyczną, religijną i rodzinną.

Utwór jest datowany przez autora na 22 maja 1899. Napisane było na wieczór autorski zorganizowany 25 V 1899 przez Kasę Literacką w Warszawie. Ogłoszone było drukiem w „Tygodniku Ilustrowanym”. 1900 nr 1-3 (z rysunkiem J. Holewińskiego). Był przedrukowany w pismach zebranych autora w latach późniejszych. Tłumaczony na j. czeski, esperanto i rosyjski^[1.1].

Głównym bohaterem noweli jest warszawski chirurg Karol Czerski, ceniony lekarz i zadeklarowany sceptyk religijny. Przed planowaną operacją odwiedza go dawny wspólnik jego ojca, którego Czerski obwinia o ruinę rodziny i śmierć ojca. Starzec błaga lekarza o ratunek dla umierającego na krup wnuka, jednak Czerski początkowo odmawia pomocy, kierując się wieloletnią urazą^[2].

Wkrótce potem, odwiedzając śpiącego syna, lekarz dostrzega, że z wiszącego nad łóżkiem obrazu w miedziorycie zniknęła postać Chrystusa, pozostawiając jedynie tło i napis z ewangelicznym wezwaniem do miłości nieprzyjaciół. Uznając to niezwykłe zjawisko za znak, Czerski postanawia przełamać nienawiść i udaje się do mieszkania starca, gdzie przeprowadza ratującą życie operację chorego dziecka oraz zapewnia jego rodzinie dalszą opiekę i pomoc materialną^[2].

Po powrocie do domu lekarz ponownie spogląda na miedzioryt i stwierdza, że postać Chrystusa powróciła na swoje miejsce. Wydarzenie to staje się dla niego symbolicznym potwierdzeniem moralnej przemiany oraz sensu przebaczenia i miłosierdzia^[2].

Utwór jest zwykle klasyfikowany jako nowela i zaliczany do grupy fantastycznych utworów Bolesława Prusa^[3.1] Grzegorz Filip zalicza tytułowe widzenie - zmiany w miedziorycie - do elementów fantastycznych, przy czym zauważa, że zmiany w miedziorycie są widoczne w epilogu utworu, co jest przykładem tego, że Prus nie zawsze - jak w pewnych innych krótkich formach - wycofywał się z elementów fantastycznych, poddając je w zwątpienie motywami snu czy halucynacji^[3.2].

Dariusz Trześniowski zalicza Widzenie do grupy późnych opowiadań Prusa, w których pisarz powrócił do tematyki miłości, małżeństwa i życia rodzinnego. Badacz proponuje odczytywać te utwory jako rodzaj nieintencjonalnej „spowiedzi” autora i psychologicznej kompensacji doświadczeń, których brakowało w jego własnym życiu. W interpretacji Trześniowskiego przedstawione w Widzeniu małżeństwo doktora Czerskiego opiera się na wyraźnym podziale ról. Czerski, wybitny chirurg, poświęca się pracy zawodowej i intelektualnym rozważaniom, podczas gdy jego żona angażuje się w działalność dobroczynną i troszczy się o męża. Bohater, mimo przywiązania do żony, ceni zarazem chwile samotności, w których może oddawać się refleksji. Badacz wpisuje ten model związku w obecną w późnej twórczości Prusa wizję małżeństwa jako swoistego „przedsiębiorstwa”, w którym małżonkowie pełnią odmienne, wzajemnie uzupełniające się role. Szczególne znaczenie ma w tej interpretacji dziecko Czerskich. Według Trześniowskiego późna twórczość Prusa przedstawia potomstwo jako najważniejszą wartość, a nawet zasadniczy cel małżeństwa. Refleksja Czerskiego nad bezinteresowną miłością jego dziecka może być w takim ujęciu odczytywana jako literacka kompensacja osobistych doświadczeń bezdzietnego pisarza – wyobrażenie emocji związanych z ojcostwem, których sam Prus nie doświadczył^[4].

Czesław Galek uznał utwór za przykład znaczenia, jakie Prus przywiązuje do koncepcji pacyfizmu chrześcijańskiego (pojęcia „umiłowania nieprzyjaciół”)^[5].

Zygmunt Szweykowski uznał utwór za jeden ze słabszych w twórczości Prusa^[6].