Zagadka do nagrody

Zagadka do nagrody

Strona tytułowa wydania z 1935 r.
Autor	Bolesław Prus
Typ utworu	nowela
Wydanie oryginalne
Język	polski
Data wydania	1911

Zagadka do nagrody – nowela z elementami fantastycznymi Bolesława Prusa, opublikowana po raz pierwszy 1 stycznia 1911 roku w „Kurierze Warszawskim”. Utwór ma charakter alegoryczny, paraboliczny i utopijny. Przedstawiona w opowiadaniu fantastyczna opowieść służy Prusowi do krytyki wad współczesnego mu społeczeństwa polskiego.

Bohaterami opowieści są Ypsylonowie, którzy otrzymują możliwość zdobycia dla ludzkości zapewniającego długowieczność drzewa żywota, lecz zaprzepaszczają ją wskutek niepunktualności, sporów, niechęci do pracy fizycznej i niepraktyczności. W zakończeniu zostają utożsamieni z Polakami, a sposobem przezwyciężenia ukazanych wad ma być rozwój rzemiosła i edukacji, w tym zagraniczne kształcenie młodych rzemieślników.

Utwór został opublikowany po raz pierwszy w „Kurierze Warszawskim” nr 1 z 1 stycznia 1911 roku^[1.1]. Był przedrukowany m.in. w pismach zebranych autora w latach późniejszych^[1.1].

Narrator przytacza opowieść zasłyszaną od podróżnika po Indiach o legendarnym drzewie żywota, którego spożycie miało zapewniać odzyskanie młodości i długowieczność. Gdy wiadomość o jego istnieniu dociera do Europy, przedstawiciele najważniejszych państw organizują wyprawę do Kaszmiru, gdzie spotykają fakira znającego miejsce wzrostu cudownej rośliny. Asceta zgadza się wskazać drzewo pod warunkiem, że zetnie je i rozdrobni naród wybrany przez niego^[2].

Po wysłuchaniu przedstawicieli różnych narodów fakir wybiera tajemniczych Ypsylonów. Ich delegacja przybywa jednak z dużym opóźnieniem, zajęta obchodami rocznic, sporami politycznymi i uroczystościami po przypadkowej katastrofie. Gdy w końcu przystępują do zadania, okazuje się, że nikt spośród elit nie chce wykonywać pracy fizycznej, a ozdobne siekiery przygotowane do ścięcia drzewa zostały wykonane z cyny i rozpadają się przy pierwszych uderzeniach. W rezultacie drzewo żywota znika bezpowrotnie, pozbawiając ludzkość możliwości osiągnięcia nieśmiertelności^[2].

Uczniowi pytającemu o sens wyboru Ypsylonów fakir wyjaśnia, że drzewo i tak nie miało dostać się w ręce ludzi, a klęska tego narodu ma stać się dla niego nauką prowadzącą do moralnej przemiany. Narrator kończy opowieść komentarzem przyjaciela, który wyjaśnia, że Ypsylonowie symbolizują współczesne społeczeństwo polskie. Jego zdaniem drogą do przezwyciężenia narodowych wad jest rozwój rzemiosła i edukacji poprzez zagraniczne praktyki zawodowe młodych rzemieślników, finansowane ze składek publicznych^[2].

Utwór kończy się kończy się wezwaniem do wzięcia udziału w projekcie finansowania zagranicznych praktyk dla polskich rzemieślników; a tytułowa zagada do wyzwanie dla czytelników do odgadnięcia, który rzeczywiście istniejący naród jest „najpodobniejszy do Ypsylonów”^[2].

„Zagadka do nagrody” jest często opisywana przez badaczy (Janina Kulczycka-Saloni, Jan Zygmunt Jakubowski) jako alegoria^[3][4]. Utwór jest też zwykle klasyfikowany jako nowela i zaliczany do grupy fantastycznych utworów Bolesława Prusa^[5.1]. Elementem fantastycznym jest tu przede wszystkim fakir, którego Grzegorz Filip porównuje do baśniowego czarownika, a także umiejscowienie akcji „gdzieś w Himalajach… w jednym z lasów kaszmirskich, na gruzach prastarej świątyni” (czyli nawiązanie do baśniowego powiedzenia „za górami, za lasami” - zob. podobne „dawno, dawno temu”)^[5.2].

Nowela jest jednym z utworów analizowanych przez Annę Martuszewską w jej książce Pozytywistyczne parabole (1997). Martuszewska interpretuje „Zagadkę do nagrody” jako utwór paraboliczny o charakterze utopijnym, służący diagnozie wad narodowych Polaków. Fantastyczna historia narodu Ypsilonów prowadzi do bezpośredniej krytyki polskich rzemieślników i kupców, którym Prus zarzuca m.in. niepunktualność, brak oszczędności i niechęć do pracy. Rozwiązaniem tych problemów ma być edukacja i poznawanie społeczeństw bardziej rozwiniętych, czemu służyć miał zaproponowany w utworze fundusz stypendialny na zagraniczne wyjazdy zdolnych rzemieślników. Zdaniem Martuszewskiej sama zagadka staje się ostatecznie przede wszystkim żartobliwym pretekstem do ogłoszenia zbiórki pieniędzy, podczas gdy diagnoza społeczna i wiara w możliwość poprawy poprzez kształcenie mają charakter poważny^[6].