Wierzchaczewo

Wierzchaczewo

wieś
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	szamotulski
Gmina	Kaźmierz
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	64-530[1]
Tablice rejestracyjne	PSZ
SIMC	0584774
Położenie na mapie gminy Kaźmierz Wierzchaczewo
Położenie na mapie Polski Wierzchaczewo
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Wierzchaczewo
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego Wierzchaczewo
52°32′10″N 16°28′07″E/52,536111 16,468611[2]

Wierzchaczewo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Kaźmierz.

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Została odnotowana w łacińskojęzycznym dokumencie z 1398 pod staropolską nazwą „Wirchaczewo”, 1426 „Virzchocewo”, 1426 „Wirzchaczewo”, 1428 „Virzchaczewo”, 1428 „Virzchacewo”, 1432 „Wyrzchaczewo”, 1432 „Wirzchaczewo”, 1443 „Wyerzchaczewo”, 1451 „Wyrzchoczow”, 1493 „Vyrzchaczewo”, 1499 „Vyrzchaczevo”, 1529 „Vyerchaczewo”, 1547 „Wierzchaczewo”, 1563 „Wirschaczewo”^[3].

Od dawnej nazwy wsi Wierzchaczewo pochodzi polskie odmiejscowe nazwisko szlacheckie Wierzchaczewskich, które notowane jest od średniowiecza^[3].

Początkowo wieś należała do lokalnej szlachty polskiej z rodu Wierzchaczewskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Buszewskich. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1475 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 odnotowana w parafii Kaźmierz^[3].

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi ze źródeł sądowych kiedy w 1398 Abraham z Wierzchaczewa, toczył proces z Mikołajem Spławskim ze Spławia pod Poznaniem. Kolejne odnotowują w latach 1426-1443 Jana z Wierzchaczewa. W latach 1426-1443 odnotowany został on jako świadek. W 1428 toczył proces z Małgorzatą córką Mroczka z Wierzchaczewa dowodząc, że szukał złodziei, którzy ukradli jej wołu i 10 skopów. W 1437 Jan Wierzchaczewski toczył proces z Wierzbiętą wójtem z Obornik. W 1426 odnotowano Mikołaja z Wierzchaczewa, w 1428 Mroczka z Wierzchaczewa oraz jego córkę Małgorzatę. W 1429 Małgorzata oraz Przezdrew z Krzestkowic toczyli proces z Janem Rudzkim Szczepy i Rudki. W 1432 wspomniany jako świadek został Piotr Dzięcioł z Wierzchaczewa^[3].

W latach 1443-1444 wspomniano Gotarda Dołęgę z Przyborowa. W latach 1443-1444 toczył on proces z Sędziwojem Otorowskim z Otorowa oraz jego braćmi Mikołajem Buszewskim i Kiełczem o to, że Sędziwój nie uwolnił od roszczeń innych osób połowy dóbr Wierzchaczewa, Szarokoźla i Dęborzyc, zgodnie z dokumentem poręki za Jana z Wierzchaczewa. Gotard dowodził przed sądem, że przez to poniósł 10 grzywien szkody^[3].

W 1444 Pietrasz Wierzchaczewski wraz z żoną Małgorzatą, panią wienną, oraz córkami Heleną i Katarzyną, dziedzice w Wierzchaczewie, mieli dokonać podziału na połowie dziedzin Szarokoźle i Dęborzyce oraz ostrowa należącego do karczmarza wierzchaczewskiego z wyjątkiem zarośli. Małgorzata z córkami miały pod zakładem 100 grzywien przestrzegać granic swych posiadłości z wsiami Sokolniki, Sarniewo, Pietrsko, Sękowo, Krzestkowice, Otorowo oraz granic między Wierzchaczewem a Szarokoźlem i Dęborzycami. Granice te miał wytyczyć Gotard z Przyborowski z Przyborowa. W 1444 wspomniana została Małgorzata oraz jej córki Katarzyna i Helena, a w 1451 syn Pietrasza Wierzchaczewskiego Jan^[3].

W latach 1444-1472 odnotowana została Katarzyna córka Piotra Wierzchaczewskiego, siostra Małgorzaty i Jana. W 1469 była żoną Piotra Jeziorkowskiego i pozwał ją Jan i Mikołaj bracia z Borzysławia. W 1472 odnotowano ją oraz synów z Piotrem Wierzchaczewskim: Wojciecha oraz Jana. W 1463 Jan, Jakub i Małgorzata dzieci Teodoryka niegdyś z Chojnicy sprzedali za 127 grzywien Piotrowi Leszczkowskiemu (oryg. zapis „Leschczkowski”) swoją część wsi Wierzchaczewo, którą odziedziczyli po matce. W latach 1472-1485 wspomniany został Tomasz Wierzchaczewski z Wierzchaczewa. W 1472 odnotowany został jako świadek. W 1476 wystąpił jako wuj Agnieszki z Bnina żony Jakuba Dębińskiego z Dębna wojewody sandomierskiego. W 1478 biskup poznański Andrzej Bniński dla usług, które oddał tenże szlachcic Tomasz, nadał mu sołectwo w Dusznikach. W 1485 sąd nakazał mu, że ma żyć w pokoju z Wojciechem i Janem braćmi z Otorowa pod groźbą kary 100 grzywien^[3].

W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XV i XVI wieku. W 1508 miał miejsce pobór od 8 łanów oraz od karczmy. W 1509 pobrano podatki od 9 łanów. W 1553 miał miejsce pobór od 7 łanów oraz od karczmy. W 1563 pobrano podatki od 9 łanów, karczmy dorocznej oraz od krawca. W latach 1576 i 1577 Jerzy Wierzchaczewski i Jan Buszewski zapłacili pobór we wsi od 6 łanów i 7 zagrodników. W 1580 Jerzy Wierzchaczewski zapłacił pobór od 7 łanów, 7 zagrodników, dwóch komorników, 0,5 łana karczmarskiego, pasterza wypasającego 30 owiec i od drugiego pasterza od 20 owiec. W 1581 Jerzy Wierzchaczewski zapłacił pobór od 7 łanów, 7 zagrodników, dwóch komorników, roli karczmarskiej oraz pasterza od 15 owiec. W 1583 miał miejsce pobór z części Jerzego Wierzchaczewskiego i Zofii Buszewskiej od 7 łanów, 7 zagrodników, dwóch komorników oraz połowy łana karczmarskiego^[3].

Wieś szlachecka położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim^[4]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

• Telesfor Otmianowski – polski kupiec w branży nasion i działacz społeczny^[5].
• Leon Kunys – polski rzemieślnik, polityk, poseł na Sejm PRL^[6].

• Paweł Dembiński: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. V, (Ś – W), hasło „Wierzchaczewo”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2011, s. 617-620.

• Wierzchaczewo, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .