Kaźmierz

Kaźmierz
wieś
Ilustracja
Rynek i pomnik Jana Pawła II wykonany z tworzywa sztucznego
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Powiat

szamotulski

Gmina

Kaźmierz

Liczba ludności (21 stycznia 2026)

4520

Strefa numeracyjna

61

Kod pocztowy

64-530[1]

Tablice rejestracyjne

PSZ

SIMC

0584567

Położenie na mapie gminy Kaźmierz
Mapa konturowa gminy Kaźmierz, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Kaźmierz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się punkt z opisem „Kaźmierz”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Kaźmierz”
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego
Mapa konturowa powiatu szamotulskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Kaźmierz”
Ziemia52°30′46″N 16°35′02″E/52,512778 16,583889[2]
Strona internetowa
Kościół w Kaźmierzu
Fabryka serów Hochland
Dawny dworzec kolejowy

Kaźmierz – wieś (dawniej miasto) w zachodniej Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Kaźmierz, 20 km na północny zachód od Poznania, nad rzeką Samą. Miejscowość jest siedzibą gminy Kaźmierz. Składa się z dwóch części: Kaźmierza oraz Nowej Wsi. Znana jest z organizowanego corocznie "Szlaku piwnego".

Wieś leży na Pojezierzu Poznańskim.

W miejscowości znajdują się m.in.: fabryka serów topionych firmy „Hochland”, kościół parafialny pw. Narodzenia NMP, placówka pocztowa[3].

Kaźmierz uzyskał lokację miejską przed 1458 rokiem, zdegradowany przed 1825 rokiem[4].

Nazwa

Nazwa miejscowości związana jest z dziejami Pięciu Braci Męczenników zwanymi też też Pięcioma Braćmi Polakami lub Pięcioma Braćmi Polskimi. Ośrodkiem kultu tych świętych jest Kazimierz Biskupi gdzie kult ten jest poświadczony przez polskiego historyka Jana Długosza w połowie XV wieku. Najszczegółowszą i najbardziej wiarogodną relacją o życiu Pięciu Braci jest jednak Żywot Pięciu Braci Męczenników napisany na przełomie 1005 i 1006 przez św. Brunona z Kwerfurtu. Mówi ona jednak wyraźnie, że pierwotny erem tych świętych znajdował się w roku 1005 na trasie pochodu wojsk cesarza Henryka II. Według tego świadectwa erem, w którym Niemcy dokonali zabójstwa Pięciu Braci, znajdował się na zachód od Poznania. W 1005 roku wojska cesarza przechodziły również przez opactwo w Międzyrzeczu. Tadeusz Wojciechowski postawił tezę, że erem oraz opactwo opisane przez Thietmara to ten sam klasztor[5].

Teza ta przyjęła się powszechnie w literaturze naukowej oraz w opinii powszechnej. Równolegle jednak z tą opinią przewijała się inna hipoteza wysunięta przez Wojciecha Kętrzyńskiego oraz Władysława Abrahama, mówiąca że pierwotną siedzibą eremitów przed reakcją pogańską z czasów króla polskiego Mieszka II był Kaźmierz koło Szamotuł. Wątek ten podjął w latach 90. polski historyk Gerard Labuda dowodząc, że nazwy Kazmir i Kazimirz występujące w dwóch rocznikach polskich i wywodzące się od zaginionego rocznika kapitulnego krakowskiego, pochodzą z tego jedenastowiecznego źródła. Również wg Labudy nazwy te odnoszą się do Kaźmierza koło Szamotuł, a nie do Kazimierza Biskupiego. Historyk ten przygotował także rozprawę na ten temat opartą na świadectwach złożonych przez starszych mieszkańców Kaźmierza dotyczących znanego w miejscowości lokalnego podania o zakonnikach, którzy mieszkali niegdyś w lesie koło Kaźmierza i ponieśli tam śmierć z rąk Niemców[6].

Po raz pierwszy miejscowość odnotowana została w łacińskim dokumencie z 1298 pod nazwą "Kazimirs", 1373 "Cazimirzs", 1382 (wg kopii XV wiecznej) "Kazimirz", 1386 "Kazimirz", 1395 "Kaszemyry", 1402 "Kaszimir", 1404 "Kasimirz", 1407 "Kazmyrz", 1412 "Caszimirsz", 1417 "Kaszymirzs, Kasymirzs", 1419 "Caszmirzs", 1420 "Kasimirsz", 1423 "Casymirz", 1428 "Caszimirs", 1430 "Kazymyrz", 1434 "Cazymyrzs", 1478 "Caszymyrzs", 1488-1492 "Kazymyrzs", 1493 "Cazymyr", 1494 "Kazimiria", 1499 "Cazimirz", 1507 "Cazimirs", 1508 "Kazymyrz", 1577 "Kazmierz"[6], a w języku niemieckim Kassmirs.[7]

Historia

Okolice były jednak zasiedlone znacznie wcześniej niż zachowane historyczne zapisy. Prowadzone badania archeologiczne wykazały trwającą około 10 tysięcy lat aktywność osadniczą w dolinie rzeki Samy i okolicach Jeziora Bytyńskiego. Przez teren gminy przechodził szlak wymiany handlowej, tzw. szlak bursztynowy. Prowadzone badania wskazują na wcześniejszą około 200-letnią metrykę miasta jako ośrodka wczesnośredniowiecznego[8].

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i ma metrykę średniowieczną. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Wieś była początkowo własnością szlachecką należącą do wielkopolskiej szlachty z rodu Świdwów Szamotulskich herbu Nałęcz, a później także do Górków herbu Łodzia oraz Niegodewskich, Moszczenickich i Niegolewskich. W 1445 leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1298 odnotowana jako siedziba własnej parafii w archidiakonacie poznańskim, a w 1510 leżała w dekanacie Oborniki[6].

Pierwsze zachowany zapis historyczny dotyczący miejscowości, pochodzi z XIV wiecznych źródeł kościelnych i podaje, że w 1298 Andrzej Zaremba biskup poznański, dzieląc dotychczasowy archidiakonat poznański na trzy archidiakonaty, zaliczył m.in. kościół w Kaźmierzu do archidiakonatu większego, czyli poznańskiego. Wieś Kaźmierz stała się miastem w drugiej połowie XIV wieku. W 1384 odnotowane zostało jako "oppidum", a w 1386 wspomniano mieszczan kaźmierskich[6].

W latach 1382-1398 jako właściciel w mieście odnotowany został kasztelan nakielski, a później gnieźnieński oraz wojewoda poznański w latach 1393-1405 Sędziwój Szamotulski herbu Nałęcz. Wspomniany on został w kilku XIV wiecznych dokumentach sądowych. W 1390 toczył on spór z kasztelanem starogrodzkim Mikołajem z Bytynia dziedzicem Bytynia, z którymi procesowali się również mieszczanie oraz kmiecie kaźmierscy[6].

Po Sędziwoju majątek odziedziczył jego syn kasztelan poznański Dobrogost Szamotulski. W 1445 sprzedał on z zastrzeżeniem prawa odkupu swoim wnukom Janowi starszemu oraz Janowi młodszemu, a także ich siostrom przyrodnim Elżbiecie i Beacie córkom Zofii Świdwy, miasto Kaźmierz wraz z młynem, z przedmieściem zwanym Nowa Wieś oraz z wsiami: Gorszewice, Komorowo, Sarniewo i Boguszyce wraz z prawem korzystania na własne potrzeby z lasu w Boguszycach w zamian za ich dobra macierzyste, czyli połowę miasta Miłosław z należącymi do niego wsiami[6].

W 2. połowie XVI wieku miasto przechodziło w ręce rodu Górków, Niegodewskich, a jeszcze w 1793 r. Kaźmierz był miastem i należał do rodzin Moszczenickich i Niegolewskich. Prawa miejskie stracił na początku XIX wieku[8].

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Kaźmierz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

Demografia

Według danych na dzień 21 stycznia 2026 roku miejscowość ma 4520 mieszkańców.

Rok Liczba ludności
1970[9] 1294
1988[9] 1342
1999[9] 1536
2009[10] 3235

Kościół

Z planu dawnego miasta zachował się podłużny rynek przy trakcie z Poznania do Szamotuł, z kościołem parafialnym pw. Narodzenia NMP z 1494 r. wzniesionym na miejscu drewnianego kościoła powstałego przed 1298 r. W 1515 r. dobudowano do kościoła kaplicę w formie nawy, a w 1934 – kaplicę grobową Skrzydlewskich.

W nawie głównej i kaplicy oraz prezbiterium kościoła do dziś zachowały się gotyckie gwieździste sklepienia. W pochodzącym z początku XVI w. późnorenesansowym ołtarzu głównym znajduje się późnogotycka rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem wykonana około 1510 r. oraz dwa boczne ołtarze w stylu renesansowym. W kościele znajduje się również zabytkowy obraz, namalowany na lipowej desce przedstawiający św. Annę Samotrzeć.

Zabytki

  • kościół późnogotycki z XV wieku
  • zespół dworsko-parkowy z XIX-wiecznym pałacem w stylu neogotyku romantycznego
  • budynki byłego dworca kolejowego z początku XX wieku
  • zabytkowe kamienice przy rynku
  • ratusz
  • dworzec kolejowy
  • XIX-wieczna „Stara szkoła”

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 451 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  2. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 51683.
  3. ↑ filia UP Szamotuły
  4. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38-39.
  5. ↑ Wojciechowski 1951 ↓, s. 47.
  6. 1 2 3 4 5 6 Chmielewski 1988 ↓, s. 150-153.
  7. ↑ Reise-Charte durch das Köni... [online], mapy.mzk.cz [dostęp 2026-01-17].
  8. 1 2 2.1.1. Z historii Gminy Kaźmierz. W: Strategia zrównoważonego rozwoju gminy Kaźmierz. Kaźmierz: UG Kaźmierz, s. 13-14. [dostęp 2008-11-07].
  9. 1 2 3 III.3.1.Zjawiska demograficzne. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Kaźmierz. Kaźmierz: UG Kaźmierz, s. 39.
  10. ↑ II.10.Zjawiska demograficzne. W: Plan Odnowy Miejscowości Kaźmierz. Kaźmierz: UG Kaźmierz, s. 19.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.