Dardo (1930)

Dardo
Ilustracja
„Dardo” przed 1938
Klasa

niszczyciel

Typ

Dardo

Historia
Stocznia

Cantieri navali Odero w Sestri Ponente (Genua) Włochy

Położenie stępki

23 stycznia 1929

Wodowanie

6 września 1930

 Regia Marina
Nazwa

Dardo

Wejście do służby

25 stycznia 1932

Wycofanie ze służby

9 września 1943 (zdobyty)

 Kriegsmarine
Nazwa

TA 31

Wejście do służby

18 czerwca 1944

Los okrętu

samozatopiony 24 kwietnia 1945, złomowany

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

1220 t standardowa
1992 t pełna

Długość

95,95 m

Szerokość

9,75 m

Zanurzenie

2,9–4,3 m

Napęd
2 turbiny parowe, 3 kotły, moc 44 000 KM, 2 śruby,
Prędkość

38 węzłów (projektowa)

Zasięg

4600 Mm przy 12 w.

Uzbrojenie
• 1932:
4 działa 120 mm (2 x II)
2 działa plot. 40 mm (2 x I)
4 wkm plot. 13,2 mm (2 x II)
do 54 min
• 1943:
4 działa 120 mm (2 x II)
2 działa plot. 37 mm (2 x I)
11 działek plot. 20 mm (3 x II, 5 x I)
Wyrzutnie torpedowe

6 × 533 mm (2 x III),
6 torped

Załoga

165 (początkowo)

Dardo, później TA 31 – włoski niszczyciel z okresu międzywojennego i II wojny światowej, główny okręt typu Dardo. Nosił znaki burtowe DR i DA. Zbudowany w Genui we Włoszech, zwodowany w 1930 roku, wszedł do służby w marynarce włoskiej Regia Marina w 1932 roku. Walczył podczas wojny na Morzu Śródziemnym. Po zatonięciu w porcie we wrześniu 1941 roku był remontowany do chwili kapitulacji Włoch. Zdobyty w 1943 roku przez Niemcy, został wcielony w 1944 roku do służby w Kriegsmarine pod oznaczeniem TA 31. Został samozatopiony w Genui 24 kwietnia 1945 roku.

Uzbrojenie stanowiły cztery armaty kalibru 120 mm w zdwojonych stanowiskach i sześć wyrzutni torped oraz małokalibrowa artyleria przeciwlotnicza, której skład był zmienny. Jego wyporność standardowa wynosiła 1220 ton, a pełna około 2000 ton. Napęd stanowiły turbiny parowe, prędkość projektowa wynosiła 38 węzłów, lecz realna podczas wojny około 30 węzłów.

Projekt i budowa

„Dardo” był okrętem prototypowym typu czterech włoskich niszczycieli, nazwanego od niego typem Dardo (znanego także jako typ Freccia)[1]. Zostały zaprojektowane jako niszczyciele średniej wielkości, stanowiące rozwinięcie typu Turbine, dysponujące większą prędkością i zasięgiem pływania[2]. Ich uzbrojenie stanowiły również cztery armaty kalibru 120 mm w podwójnych stanowiskach, ale nowszego modelu, o dłuższej lufie i większej donośności[1]. Widoczną zmianą stało się zastosowanie jednego szerokiego komina zamiast dwóch, przez co stały się pierwszymi włoskimi niszczycielami o charakterystycznej dla późniejszych konstrukcji jednokominowej architekturze[3].

„Dardo” został zamówiony razem z pozostałymi okrętami typu w ramach programu na 1928/1929 rok[1]. Zbudowano go wraz z bliźniaczym „Strale” w stoczni Odero w Sestri Ponente (część Genui), będącej autorem projektu, która w toku budowy została przekształcona w konsorcjum OTO (Odero-Terni-Orlando)[4]. Stępkę pod jego budowę położono jako pierwszego okrętu typu 23 stycznia 1929 roku, a wodowany był 6 września 1930 roku, jako drugi po bliźniaczym „Freccia”[1]. Cena kontraktowa wynosiła 14,45 mln lirów[1]. 16 października 1931 roku „Dardo” odbył próby morskie (również po „Frecci”)[5]. Na próbach okręt nie osiągnął mocy projektowej, ale został zaakceptowany z uwagi na przekroczenie prędkości projektowej[6]. Nazwa „Dardo” oznaczała rodzaj strzały[7]. Otrzymał znak burtowy od skrótu nazwy: DR, zmieniony we wrześniu 1938 roku na DA (po przypisaniu pierwotnego znaku niszczycielowi „Nicoloso da Recco”)[8]. Dewizą okrętu było: Perche sicuro scocchi[a].

Dane taktyczno-techniczne

Opis ogólny

Niszczyciele typu Dardo miały stalowy kadłub z podwyższonym pokładem dziobowym[9]. Sylwetka okrętów wyróżniała się pojedynczym szerokim kominem i zastosowaniem dwóch dwudziałowych stanowisk armat na pokładzie dziobowym i nadbudówce rufowej. Wyporność standardowa wynosiła 1220 ton, normalna 1782 tony, a pełna 1992 tony[6]. Podczas wojny, po modernizacjach uzbrojenia i wyposażenia wyporność pełna okrętów sięgała ok. 2200 ton[10]. Długość całkowita „Dardo” wynosiła 95,95 m, a na linii wodnej 94,5 m, natomiast szerokość wynosiła 9,75 m[6]. Zanurzenie wynosiło 2,9 m przy wyporności standardowej i 4,3 m przy pełnej[6].

Załoga etatowo składała się początkowo ze 165 osób, w tym 6 oficerów[11]. Podczas wojny liczebność załogi rosła do ponad 210 osób[11].

Okręty typu Dardo były napędzane przez dwa zespoły turbin parowych z przekładniami, zasilane przez trzy kotły wodnorurkowe o ciśnieniu roboczym 22 atmosfer, poruszające dwie trzyłopatowe śruby[6]. Kotły i turbiny były wyprodukowane przez stocznię budującą okręt[6]. Moc projektowa wynosiła 44 000 KM[6]. Na próbach „Dardo” rozwinął moc średnią tylko 42 885 KM (niewykluczony był błąd pomiaru)[6]. Projektowa prędkość maksymalna wynosiła 38 węzłów i na próbach „Dardo” osiągnął 38,83 węzła, ale w stanie lekkim przy wyporności 1367 ton[12]. Typowo okręty tego typu w realnych warunkach rozwijały podczas służby prędkość nie większą niż 34 węzły, która u progu II wojny światowej na skutek zużycia mechanizmów spadła do 30–31 węzłów[12]. Normalny zapas paliwa płynnego wynosił 200–430 ton, a pełny 590–640 ton[6]. Zasięg wynosił początkowo 4600 mil morskich przy prędkości 12 węzłów, 3780 Mm przy 18 węzłach, 1970 Mm przy 25 węzłach lub 680 mil przy 32 węzłach[6].

Uzbrojenie i jego zmiany

Główną artylerię stanowiły cztery armaty kalibru 120 mm Ansaldo model 1926 o długości lufy L/50 (50 kalibrów)[12]. Podwójne podstawy dział z maskami ochronnymi umieszczone były na pokładzie dziobowym i na niskiej nadbudówce na rufie. Kąt podniesienia lufy wynosił do +45°[12]. Działa strzelały pociskami przeciwpancernymi o masie 23,4 kg, burzącymi lub zapalającymi o masie 22,8 kg i oświetlającymi[13]. Strzelały one na odległość do ok. 19 km[12]. Amunicja była rozdzielnego ładowania, przy czym ładunek miotający umieszczony był w łusce[12]. Teoretycznie szybkostrzelność wynosiła do 7–8 strzałów na minutę, lecz w praktyce wynosiła ok. 6 (salwy co 10 sekund)[13]. Zapas amunicji wynosił etatowo 800 pocisków (200 na lufę)[13]. W latach 1933–1934 na okrętach tego typu ustawiono także dwie haubice kalibru 120 mm OTO model 1933 o długości lufy L/15, przeznaczone tylko do wystrzeliwania pocisków oświetlających podczas walk nocnych[13]. Umieszczone były na obu burtach na końcu pokładu dziobowego, przed jego uskokiem[13]. Zdemontowano je jednak w styczniu 1941 roku[14].

Uzbrojenie przeciwlotnicze początkowo stanowiły dwa działka automatyczne kalibru 40 mm Vickers-Terni model 1917 o długości lufy L/39, na podstawach model 1930, umieszczone po obu burtach na pokładzie górnym za kominem[15]. Uzupełniały je cztery karabiny maszynowe kalibru 13,2 mm Breda, podwójnie sprzężone w dwóch stanowiskach na skrzydłach dachu nadbudówki dziobowej[15]. Okręty miały też dwa karabiny maszynowe kalibru 8 mm Breda na przenośnych lawetach[15]. W styczniu 1941 roku „Dardo” poddano modernizacji uzbrojenia, zdejmując karabiny maszynowe 13,2 mm, zamiast których montowano sześć działek automatycznych 20 mm Breda model 1935 L/65 (dwie podwójne podstawy na końcach pokładu dziobowego zamiast haubic 120 mm i dwa pojedyncze w miejscu wkm-ów 13,2 mm)[14]. Brak jest informacji, czy działka 40 mm zdjęto, a dalmierz na śródokręciu zastąpiono przez podwójne działko 20 mm przed zatonięciem okrętu w lipcu 1941 roku, czy już w toku remontu[7]. Podczas remontu na przełomie 1942/1943 roku na „Dardo” dodano dwie pojedyncze armaty automatyczne kalibru 37 mm Breda M.39 L/54 na platformie w miejscu rufowego aparatu torpedowego[10]. Dodano ponadto wówczas trzy pojedyncze działka 20 mm Breda: dwa na pokładzie rufowym i jedno na platformie za kominem nad kożuchem przewodów dymowych, podnosząc ich liczbę do 11[10]. W służbie niemieckiej zamieniono działko 20 mm za kominem na działko kalibru 37 mm[16].

Uzbrojenie torpedowe stanowiło sześć wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm w dwóch potrójnych aparatach torpedowych na pokładzie na śródokręciu[15]. W latach 1941–1942 stanowiska celowniczych osłonięto ekranami przeciwbryzgowymi[15]. Na przełomie 1942/1943 roku na „Dardo” zdjęto rufowy aparat torpedowy, wzmacniając uzbrojenie przeciwlotnicze[10]. Dopiero od 1937 roku okręty typu Dardo zaczęły być wyposażane sukcesywnie w dwie zrzutnie bomb głębinowych na rufie (na trzy bomby o masie 100 kg albo sześć o masie 50 kg każda)[11]. Po przystąpieniu Włoch do wojny liczbę bomb głębinowych zwiększono[7]. Wszystkie okręty były wyposażone w demontowane tory minowe na pokładzie, na których można było zabierać do 54 min kotwicznych typu Bollo, co jednak w praktyce nie było stosowane z uwagi na pogorszenie stateczności[11]. Okręty typu Dardo były ponadto wyposażone w dwa trały typu C z żurawikami do ich obsługi na rufie[11]. Trały były demontowane na początku 1942 roku[10].

Wyposażenie

System kierowania ogniem obejmował przede wszystkim dalocelownik SDT na dachu nadbudówki dziobowej, z dwoma stereoskopowymi dalmierzami optycznymi o bazie 3 m i celownikiem APG[15]. Na platformie przed masztem, mieszczącej stanowisko starszego oficera artyleryjskiego, znajdował się inklinometr służący do oceny kąta kursowego celu[15]. Platforma ta została usunięta w służbie niemieckiej w 1944 roku[16]. Na pokładówce na śródokręciu był trzeci rezerwowy dalmierz 3-metrowy, demontowany podczas wzmacniania uzbrojenia przeciwlotniczego w latach 1941–1942[15]. Okręt miał jeden reflektor o średnicy 90 cm na platformie nad stanowiskiem obserwacyjnym na nadbudówce dziobowej[11].

Okręty typu Dardo wyposażone były w radiostacje do łączności telegraficznej, z anteną rozciągniętą między masztem dziobowym i rufowym[11]. Podczas remontu w 1942 roku usunięto na „Dardo” maszt rufowy, mocując antenę do wytyków z tyłu komina[11]. Od końca lat 30. wyposażano je też w radiostacje RM.4 krótkiego zasięgu do łączności fonią, z antenami na mostku[11]. Część okrętów otrzymała wówczas radionamierniki[11].

Do wykrywania okrętów podwodnych służył tylko szumonamiernik[11]. Podczas wojny „Dardo” otrzymał w lutym 1943 roku hydrolokator[10]. Latem 1943 roku „Dardo” jako jedyny okręt typu został wyposażony we włoski radar EC-3/ter Gufo, montowany na platformie w miejscu reflektora[10]. W służbie niemieckiej radar zamieniono na FuMO-21[16].

W skład wyposażenia ponadto wchodziła aparatura do stawiania parowej zasłony dymnej montowana w kominie oraz generatory chemiczne zasłony dymnej na rufie[11].

Malowanie

Początkowo niszczyciele były malowane w części nadwodnej na kolor jasny popielatoszary, z ciemnoszarym pokładem, a część podwodna była malowana na ciemnnozielono[17]. Na burtach w okolicy dział dziobowych i na rufie malowano na czerwono litery identyfikacyjne[17]. Na początku wojny, od lipca 1940 roku na pokłady na dziobie naniesiono biało-czerwone skośne pasy dla identyfikacji z powietrza[17]. Po remoncie w czerwcu 1943 roku „Dardo” otrzymał kontrastowy kamuflaż, z ostrych plam ciemnoszarych i jasnych popielatoszarych, z elementami brudnobiałymi[17].

Służba

Okres międzywojenny

„Strale”, „Dardo” i „Saetta” przed 1938 rokiem

„Dardo” wcielono do służby w Regia Marina 25 stycznia 1932 roku[1]. Razem z innymi okrętami tego typu był przydzielony do 7. dywizjonu (squadriglia) niszczycieli[18][b]. Podczas hiszpańskiej wojny domowej pełnił służbę na wodach Hiszpanii, biorąc udział w „patrolach neutralności”, a faktycznie wspierając nacjonalistów[16]. W listopadzie 1936 roku patrolował w Cieśninie Sycylijskiej w celu przechwytywania statków z bronią dla republiki[16]. Dowódcą był wtedy kmdr por. Carmine D’Arienzo[16]. Patrolował tam również w ramach blokady morskiej w związku z podjęciem ofensywnych działań przeciw żegludze latem 1937 roku[16]. Jesienią 1937 roku niszczyciele 7. dywizjonu operowały na krótko na Morzu Czerwonym w celu wspierania działań przeciwko powstańcom w Etiopii i złożyły wizytę w Jemenie[19].

II wojna światowa

1940 rok

Po przystąpieniu Włoch do II wojny światowej w czerwcu 1940 roku „Dardo” wchodził nadal w skład 7. dywizjonu niszczycieli bazującego w Tarencie i przydzielonego do 5. dywizjonu okrętów liniowych[20]. Dowódcą był wówczas kmdr ppor. Bruno Salvatori[21]. Wziął udział w pierwszej fazie bitwy koło przylądka Stilo, wychodząc 7 lipca 1940 roku w morze w eskorcie pancerników „Conte di Cavour” i „Giulio Cesare”[20]. Przed głównym starciem jednak, 9 lipca przed południem na skutek niesprawności maszyn „Dardo” i „Strale” zostały odesłane do portu w Tarencie[20]. „Dardo” z 7. dywizjonem ponownie eskortował te pancerniki podczas operacji 30 sierpnia – 1 września i 7–8 września, bez starć z nieprzyjacielem[22]. 27 listopada „Dardo”, „Freccia” i „Saetta” eskortowały pancernik „Giulio Cesare” podczas starcia koło przylądka Spartivento[22].

1941 rok

W styczniu 1941 roku „Dardo” poddano modernizacji uzbrojenia przeciwlotniczego[14]. Od początku tego roku, w związku z wycofaniem starszych pancerników do II linii, wszystkie niszczyciele typu Dardo zostały skierowane do zadań osłony konwojów między Włochami a Afryką, przydzielone do grupy niszczycieli eskortowych[21]. 27 marca 1941 roku „Dardo” wyszedł w eskorcie konwoju pięciu niemieckich transportowców z Neapolu do Trypolisu, atakowanego 28 marca wieczorem przez brytyjski okręt podwodny HMS „Utmost”, który zatopił statek „Heraklea” i uszkodził „Ruhr”, odholowany następnie przez „Dardo” do Trapani[21][c].

W kolejnych miesiącach między innymi „Dardo” eskortował od 7 kwietnia konwój do Trypolisu, który doszedł bez strat, podobnie jak kolejny konwój pięciu statków w dniach 11–14 kwietnia, atakowany po drodze przez lotnictwo brytyjskie[d]. 17 kwietnia „Dardo” brał udział w ratowaniu rozbitków z konwoju „Tarigo”, rozbitego dzień wcześniej przez brytyjskie niszczyciele[23]. Między 30 czerwca a 2 lipca „Dardo” eskortował szybki konwój zaopatrzeniowy sześciu statków z Neapolu do Trypolisu, który przeszedł pomyślnie, aczkolwiek w tym czasie Brytyjczycy zaczęli odczytywać włoskie szyfry, co doprowadziło do zwiększenia strat[e]. W dniach 16–18 sierpnia „Dardo” eskortował konwój sześciu statków z Neapolu do Trypolisu, spośród których „Maddalena Odero” został storpedowany 17 sierpnia przez brytyjski samolot z Malty (później zatopiony)[f]. 1 września „Dardo” wypłynął w eskorcie kolejnego konwoju pięciu statków do Trypolisu, lecz 3 września w nocy statek „Andrea Gritti” został zatopiony, a drugi uszkodzony przez niewykryte samoloty torpedowe Fairey Swordfish z Malty[g]. „Dardo” odholował następnie uszkodzony statek „Francesco Barbaro” do Mesyny[21].

19 września, podczas ataku na kolejny konwój do Trypolisu eskortowany przez „Dardo”, brytyjski samolot uszkodził statek „Col di Lana”[h]. Po powrocie, 23 września 1941 roku w porcie w Palermo „Dardo”, z pustymi zbiornikami paliwa, utracił stateczność i przewrócił się przez prawą burtę, przy czym zginęło 40 osób załogi[24].

1942–1943 – remont

Dopiero w lutym 1942 roku „Dardo” został podniesiony i przeholowany do Genui do remontu, rozpoczętego 22 marca i trwającego ponad rok[24]. Wzmocniono na nim w tym czasie uzbrojenie przeciwlotnicze wzorem pozostałych okrętów typu, oraz zainstalowano hydrolokator[10]. W 1943 roku został formalnie przeniesiony w skład 15. dywizjonu niszczycieli, po rozwiązaniu 7. dywizjonu[20]. Latem 1943 roku okręt wyposażono ponadto w radar EC-3/ter Gufo[10]. „Dardo” powrócił do służby po remoncie 16 czerwca 1943 roku, ale już 23 lipca doszło na nim do wybuchu w turbinie parowej, po czym powrócił na remont w Genui[24]. Tam 9 września 1943 roku, po kapitulacji Włoch, został zdobyty przez wojska niemieckie[24].

We włoskiej służbie podczas wojny okręt 89 razy wychodził w morze i przepłynął 33 952 mile morskie w czasie 2156 godzin w morzu – najmniej spośród okrętów swojego typu, z uwagi na długotrwały remont[3]. W tym, 7 razy wychodził w celu eskorty okrętów, 27 razy w celu konwojowania i 6 razy na poszukiwanie okrętów podwodnych[3].

W służbie niemieckiej 1944–1945

18 czerwca 1944 roku niszczyciel został wcielony po dalszym remoncie do niemieckiej Kriegsmarine, pod oznaczeniem TA 31 (od Torpedoboot Ausland – torpedowiec pochodzenia zagranicznego)[24]. Niemcy przebudowali przy tym nieco nadbudówki i zainstalowali własny radar FuMO-21[10]. Wyeksploatowana siłownia stwarzała jednak problemy w eksploatacji, przy braku części, i TA 31 jedynie dwa razy wyszedł bojowo w morze[24]. W nocy na 31 sierpnia 1944 roku wraz z TA 24, TA 29 i TA 32 ostrzelał amerykańskie pozycje na brzegu, lecz po tym musiał powrócić do La Spezii w celu napraw[24].

25 października 1944 roku TA 31 został wycofany z czynnej służby, a następnie rozbrojony[24]. 24 kwietnia 1945 roku został samozatopiony przez Niemców w doku nr 4 w Genui, przy ich odejściu z miasta, zanurzając się od śródokręcia pod wodę[24]. W 1946 roku wrak został złomowany[24].

Zobacz też

  • „Dardo” – włoski niszczyciel z I wojny światowej
  • „Tomozuru” – japoński torpedowiec, który przewrócił się z powodu utraty stateczności

Uwagi

  1. ↑ Był to wers z tragedii Francesca da Rimini Gabriele D’Annunzio. Patianin 2013 ↓, s. 28
  2. ↑ Wł. VII Squadriglia cacciatorpediniere
  3. ↑ Statki: „Adana”, „Samos”, „Heraklea”, „Ruhr” i „Galilea”, eskortowane przez niszczyciele: „Folgore”, „Dardo” i „Strale” (Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 März. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. wlb-stuttgart, 2020-12-24. (niem.).), a według Patianin 2013 ↓, s. 34 także przez „Lampo”.
  4. ↑ Konwój 7–11 kwietnia 1941 był eskortowany przez „Dardo” i torpedowce „Clio”, „Enrico Cosenz” i „Achille Papa”, a konwój 11–14 kwietnia przez niszczyciele „Dardo” i „Vivaldi”, „Antonio da Noli”, „Mirabello” (Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 April. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. wlb-stuttgart, 2023-02-03. (niem.).).
  5. ↑ Statki (motorowce): „Francesco Barbaro”, „Sebastiano Venier”, „Andrea Gritti”, „Rialto”, „Barbarigo” i „Ankara” eskortowane przez niszczyciele: „Freccia”, „Strale”, „Dardo” i „Turbine” (Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 Juni. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. 2020-11-30.).
  6. ↑ Statki: „Maddalena Odero” , „Nicolò Odero”, „Caffaro”, „Marin Sanudo”, „Giulia”, „Minatitlan” (zbiornikowiec) pod eskortą niszczycieli: „Freccia”, „Dardo” i „Euro” oraz torpedowców: „Procione”, „Pegaso”, „Sirtori”. Statek „Maddalena Odero” został odholowany przez torpedowce ku brzegom Lampedusy, lecz tam został zniszczony w kolejnym ataku lotniczym (Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 August. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. wlb-stuttgart, 2022-11-07. (niem.).).
  7. ↑ Statki: „Andrea Gritti”, „Rialto”, „Vettor Pisani”, „Francesco Barbaro”, „Sebastiano Venier” eskortowane przez niszczyciele: „Nicoloso da Recco”, „Folgore”, „Dardo”, „Strale”, „Ascari”, „Lanciere” (Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 September. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. wlb-stuttgart, 2021-09-15. (niem.).).
  8. ↑ Statki: „Caterina”, „Col di Lana”, „Marin Sanudo”, „Minatitlan” (zbiornikowiec) eskortowane przez niszczyciele: „Freccia”, „Euro”, „Folgore”, „Dardo” i później „Gioberti” (Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 September. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. wlb-stuttgart, 2021-09-15. (niem.).).

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Patianin 2013 ↓, s. 16.
  2. ↑ Patianin 2013 ↓, s. 15.
  3. 1 2 3 Patianin 2013 ↓, s. 45.
  4. ↑ Patianin 2013 ↓, s. 15-17.
  5. ↑ Patianin 2013 ↓, s. 20-21.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Patianin 2013 ↓, s. 20.
  7. 1 2 3 Patianin 2013 ↓, s. 28.
  8. ↑ Patianin 2013 ↓, s. 16, 27.
  9. ↑ Patianin 2013 ↓, s. 18.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Patianin 2013 ↓, s. 29.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Patianin 2013 ↓, s. 26.
  12. 1 2 3 4 5 6 Patianin 2013 ↓, s. 21.
  13. 1 2 3 4 5 Patianin 2013 ↓, s. 24.
  14. 1 2 3 Patianin 2013 ↓, s. 28, 33.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 Patianin 2013 ↓, s. 25.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 Patianin 2013 ↓, s. 30.
  17. 1 2 3 4 Patianin 2013 ↓, s. 27-29.
  18. ↑ Whitley 1997 ↓, s. 159.
  19. ↑ Patianin 2013 ↓, s. 31.
  20. 1 2 3 4 Patianin 2013 ↓, s. 32.
  21. 1 2 3 4 Patianin 2013 ↓, s. 34.
  22. 1 2 Patianin 2013 ↓, s. 33.
  23. ↑ Jürgen Rohwer: Seekrieg, 1941 April. [w:] Chronik des Seekrieges 1939-1945 [on-line]. wlb-stuttgart, 2023-02-03. (niem.).
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Patianin 2013 ↓, s. 35.

Bibliografia

  • Siergiej Patianin. «Strieły» i «mołnii». Esmincy tipow «Dardo» i «Folgore». „Arsienał-Kollekcyja”. Nr 1/2013 (7), s. 15-45, styczeń 2013. Moskwa. (ros.). 
  • M.J. Whitley: Zerstörer im Zweiten Welkrieg. Stuttgart: Motorbuch Verlag, 1997. ISBN 3-613-01426-2. (niem.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.