Osiedle Kopalniana

Osiedle „Kopalniana”

Zespół Dolarowców widzianych z wieży widokowej na terenie Muzeum Śląskiego (2026)
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Miasto	Katowice
Dzielnica	Śródmieście
Data budowy	1964–1966
Położenie na mapie Katowic Osiedle „Kopalniana”
Położenie na mapie Polski Osiedle „Kopalniana”
Położenie na mapie województwa śląskiego Osiedle „Kopalniana”
50°15′45,5″N 19°01′42,6″E/50,262639 19,028500

Osiedle „Kopalniana” – osiedle mieszkaniowe w Katowicach, położone w dzielnicy Śródmieście. Składa się ono z czterech 14-kondygnacyjnych wieżowców mieszkalnych, zwanych potocznie „Dolarowcami” bądź „Dewizowcami”, które powstały w latach 60. XX wieku przy ulicy Uniwersyteckiej, w sąsiedztwie kampusu Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Jest to pierwsze śródmiejskie osiedle mieszkaniowe na terenie Katowic^[1]. Zostało ono zaplanowane na terenie po dawnych kortach tenisowych i ogrodnictwie miejskim, pomiędzy ulicami Uniwersytecką, Bankową, aleją W. Roździeńskiego i współczesną aleją W. Korfantego^[1].

Projekt osiedla powstał w 1962 roku. W literaturze za projektanta podaje się Stanisława Kwaśniewicza, w niektórych źródłach wskazywana jest para architektów – Jędrzej Badner i Stanisław Kwaśniewicz, którzy współpracowali także z Zygmuntem Majerskim, a w jeszcze innym źródle za projektanta urbanistyki osiedla podaje się Jędrzeja Badnera, architektury zaś Tadeusza Krzysztofiaka^[1].

Zaprojektowano wieżowce mieszkalne oraz luźno rozrzuconą niską zabudowę, a taki układ zabudowy wymusiło ukształtowanie terenu (dolina Rawy) oraz warunki górnicze^[1]. Na osiedlu miało także powstać przedszkole, szkoła, pawilony sklepowe i garaże, lecz ostatecznie większości z planów nie zrealizowano z uwagi na przekazanie terenów pod rozbudowę Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Szkołę na osiedlu zaczęto budować w 1960 roku przy ulicy Bankowej, lecz budynek ten w międzyczasie zaadaptowano na potrzeby Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach^[2].

Wieżowce mieszkalne wzniesiono w latach 1964–1966^[1] (bądź w latach 1964–1972^[3]). Inwestorami bloków były różne instytucje, na przykład blok przy ulicy Uniwersyteckiej 12 (róg z ulicą prof. A. Chełkowskiego) powstał na zlecenie PKO. Miał on wyższy standard i sprzedawano tam za dewizy mieszkania własnościowe. W związku z dewizowym zakupem mieszkań bloki te potocznie zaczęto nazywać „Dolarowcami” bądź „Dewizowcami”^[2].

Przy bloku PKO wzniesiono w latach 1969–1970 dwukondygnacyjny pawilon PKO (później „Pewexu”) o charakterystycznej architekturze. Po licznych przebudowach pawilon ten stracił swój pierwotny charakter^[4]. Rozpoczął w nim działalność sklep sieci Biedronka^[5], a w 2025 roku rozpoczęto jego remont^[6][7]. Podczas prac odsłonięto oryginalną konstrukcję zwieńczenia pawilonu, po czym podjęto decyzję o zmianie projektu elewacji celem wyeksponowania zasłoniętych dotychczas detali^[8][9]. Sklep po renowacji został otwarty 30 grudnia 2025 roku^[10].

Osiedle „Kopalniana” składa się z czterech dwuczłonowych 14-kondygnacyjnych budynków na osi północ-południe, zwanych Dolarowcami^[2], położonych przy ulicy Uniwersyteckiej 12, 21, 25 i 29 w Katowicach^[3], w granicy dzielnicy Śródmieście^[11], w sąsiedztwie kampusu Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach^[3]. Powstało na terenie o powierzchni 26 ha^[1].

Wieżowce mieszkalne mają szkieletową konstrukcję z prefabrykowanymi stropami^[2], a ich wysokość sięga ponad 40 metrów^[12]. Okna na elewacji Dolarowców zostały specyficznie poprzesuwane, dzięki czemu na elewacjach wieżowców powstały geometryczne zygzakowate wzory utworzone z pustek i wypełnień. Ostatecznie efekt ten zniknął po modernizacjach bloków^[2]. Wejścia do budynków powstały w formie całkowicie przeszklonych pawilonów o wysuniętych do przodu żelbetowych daszkach^[2]. Na dachach dwóch wieżowców wzniesiono przeszklone pawilony służące pierwotnie do obserwacji dróg przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej^[2].

Budynki pod numerem 25 i 29 są w zarządzie Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej i są pod administracją osiedla Gwiazdy^[12]. Budynki te mają dodatkowe zabezpieczenia – są wyposażone w drzwi przeciwpożarowe, system oświetlenia dróg awaryjnych na parterach i dwa piony hydrantowe^[12].

Źródło danych: Urząd Miasta Katowice^[11].

• AnetaA. Borowik AnetaA., Nowe Katowice. Forma i ideologia polskiej architektury powojennej na przykładzie Katowic (1945–1980), wyd. pierwsze, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2019, ISBN 978-83-66018-17-4  (pol.).