Szopienice

Szopienice
Część
Ilustracja
Widok ogólny na Szopienice od północy (2020)
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Konurbacja

górnośląska

Miasto

Katowice

Dzielnica

Szopienice-Burowiec

Prawa miejskie

1940/1947–1959

W granicach Katowic

31 grudnia 1959

Data założenia

XIV wiek

Strefa numeracyjna

32

Tablice rejestracyjne

SK

SIMC

0937801

Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Szopienice”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Szopienice”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Szopienice”
Ziemia50°15′51″N 19°05′39″E/50,264167 19,094167[1]

Szopienice (niem. Schoppinitz[2][3]; notowana również w zapisie Schopinitz[2]) – część Katowic[4], położona w północno-wschodnim rejonie miasta, nad Rawą, około 8 km na wschód od centrum, na terenie dzielnicy Szopienice-Burowiec. W latach 1947–1959 samodzielne miasto.

Początki Szopienic sięgają XIV wieku, gdy po raz pierwszy zostały one wzmiankowane jako wieś lenna mysłowickiego. Pozostawały osadą rolniczą do pierwszej połowy XIX wieku, kiedy w 1834 roku spółka Georg von Giesches Erben uruchomiła hutę cynku „Wilhelmina” (później Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”). W tym okresie powstały również pierwsze kopalnie węgla kamiennego, a w 1846 roku do Szopienic dotarła kolej. W 1930 roku połączono Szopienice z Roździeniem w jedną gminę, a w latach 1947–1959 Szopienice były osobnym miastem, po czym zostały włączone do Katowic jako ich dzielnica.

Po likwidacji przemysłu ciężkiego w latach 90. XX wieku rozwijają się inne gałęzie gospodarki, a same Szopienice pozostają także ośrodkiem mieszkaniowo-usługowym. Znajdują się tutaj m.in.: zabytkowy zespół zabudowy browaru Mokrskich, kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej i ewangelicki kościół Zbawiciela, a także siedziba VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Długosza. Głównymi drogami tej części Katowic są ulice: Obrońców Westerplatte, Wiosny Ludów, Lwowska oraz ks. bp. H. Bednorza. W 2007 roku Szopienice liczyły około 10,1 tysięcy mieszkańców.

Geografia

Rawa na wysokości ulicy Przelotowej
Staw Morawa w zespole przyrodniczo-krajobrazowym „Szopienice-Borki” (2020)

Szopienice pod względem administracyjnym położone są w województwie śląskim i stanowią część Szopienic-Burowca – dzielnicy Katowic[5], zlokalizowanej w północno-wschodnim rejonie miasta, w odległości około 8 km od centrum[6]. Szopienice graniczą od zachodu (za Roździeniem) z Burowcem, od północy z Sosnowcem, od wschodu (za Stawiskami i Drugimi Szopienicami) z Mysłowicami (z Janowem Miejskim oraz Szabelnią), natomiast od południa (za Wilhelminą) z Janowem[7][8].

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Szopienice znajdują się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13)[9], natomiast pod względem historycznym we wschodniej części Górnego Śląska[10].

Pod względem budowy geologicznej Szopienice położone są w zapadlisku górnośląskim[11], które wypełnia utwory pochodzące z karbonu (głównie zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego)[12]. W Szopienicach utwory karbonu są prawie w całości przykryte przez warstwy pochodzące z czwartorzędu (plejstocenu i holocenu)[13]. Obszar Szopienic zbudowany jest na piaskach i żwirach glacjalnych i fluwioglacjalnych, natomiast rejon ulicy Lwowskiej z eluwiów piaszczystych i pylastych glin zwałowych[13]. Utwory te powstały pod wpływem trwających w plejstocenie zlodowaceń[14]. Utwory holoceńskie w postaci osadów rzecznych wypełniają dolinę Rawy[13].

Najwyższy punkt Szopienic, położony w jednostce morfologicznej Wyżyna Siemianowicka, osiąga wysokość 270 m n.p.m. Centralna część osady położona jest w Obniżeniu Rawy, natomiast wschodnia część (Drugie Szopienice) oraz rejon zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Szopienice-Borki” położony jest w Kotlinie Mysłowickiej[15][16]. Tam też, przy granicy z Sosnowcem, znajduje się najniżej położony punkt tej części Katowic, wynoszący około 250 m n.p.m.[15] Gleby Szopienic posiadają IV klasę bonitacyjną[17].

Klimat Szopienic nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic, a jedynie jest modyfikowany przez lokalne czynniki (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji na Muchowcu wynosi 8,1 °C. Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966–2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm[18].

Przez Szopienice z zachodu na wschód przepływa Rawa, która jest położona w dorzeczu Wisły[19]. W zlewni Rawy położona jest większa część Szopienic, natomiast rejon stawów przy granicy z Sosnowcem jest w strefie bezodpływowej zlewni Brynicy[20]. Tam też znajduje się kompleks stawów Szopienice-Borki, do którego należą m.in. Morawa oraz Hubertus III, II i IV – cztery największe akweny w całych Katowicach. Obszar ten obejmuje zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Szopienice-Borki” (stanowi on ostoję dla roślin i zwierząt wodnych, a także ważek)[21].

Znaczna część obszaru Szopienic jest silnie przekształcona przez człowieka, zwłaszcza w rejonie dawnej Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice”, gdzie występuje przeważnie roślinność ruderalna[22]. W Szopienicach znajduje się szereg parków i obszarów urządzonych, w tym park Antona Uthemanna, park Olimpijczyków i skwer Janusza Sidły[8].

Nazwa

Zanim w wyniku procesów urbanizacyjnych miejscowość stała się obecną dzielnicą Katowic, była osobną wsią i notowana była w języku polskim oraz niemieckim. Pierwotnie Szopienice były wymienione w 1360 roku jako Szopieńce[23]. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod polską nazwą Schopieniec oraz niemiecką Schopinitz[2]. Według słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1892 roku używana była również nazwa Szopieniec, a na początku XVI wieku Szopiniec[3].

Części Szopienic

  • Antoniów (niem. Antonienhof) – dawny folwark Szopienic, położony na prawym brzegu Rawy, przy obecnej ulicy Ratuszowej[24][25],
  • Helgoland (niem. Helgoland) – kolonia przyfabryczna huty cynku „Wilhelmina” położona przy dawnej granicy z Roździeniem i Janowem, wzdłuż obecnej ulicy Lwowskiej[26],
  • Morawa (niem. Murawa Colonie) – kolonia położona na lewym brzegu Rawy, przy obecnej ulicy Morawa (na wschód od ul. J. Kantorówny)[27],
  • Osiedle Morawa, pierw. Osiedle Franciszka Rybki – powojenne osiedle mieszkaniowe położone we wschodniej części kolonii Morawa[28];
  • Roździeń (niem. Rosdzin) – zachodnia część Szopienic w rejonie ulic Obrońców Westerplatte i J. Korczaka; pierwotnie osobna gmina[29];
  • Stawiska (niem. Colonie Stawiska) – dawny przysiółek nadrzeczny (koło obecnej ulicy Hodowców) oraz pobliska kolonia przy dawnym szybie „Maria” (przy obecnej ulicy Krakowskiej), położone na lewym brzegu Boliny, przy granicy z Mysłowicami i Janowem Miejskim[30][8];
  • Uteman, też Utyman (niem. Uthemannhütte) – zabudowania dawnej huty cynku „Uthemann” w rejonie obecnej ulicy ks. mjr. K. Woźniaka[31][32];
  • Wilhelmina (niem. Wilhelminenhütte) – kolonia przyfabryczna huty „Wilhelmina” położona przy dawnej granicy z Janowem, wzdłuż obecnej ulicy Krakowskiej[33];
  • Drugie Szopienice, też Szopienice Miejskie[34] (niem. Städtisch Schoppinitz) – wschodnia część Szopienic położona na za linią kolejową do Sosnowca, na prawym brzegu Rawy, przy granicy z Mysłowicami, przy obecnej ulicy Wiosny Ludów i ulicy Chemicznej[8].

Historia

Początki

Walenty Roździeński na drzeworycie z poematu Officina ferraria

Szopienice były wzmiankowane w 1360 roku jako wieś w lennie mysłowickim[35], będąca własnością Ottona z Pilicy, potwierdzoną dokumentem księcia raciborskiego Mikołaja II. Ten sam dokument potwierdza także własność sąsiedniej wsi Roździeń[36]. Szopienice zostały najechane i zniszczone w 1430 roku w czasie wojen husyckich. Do połowy XVI wieku wieś pozostała niezamieszkana[23].

W 1546 uruchomiono w sąsiednim Roździeniu jeden z pierwszych w okolicy warsztatów kuźniczych żelaza. Stąd też pochodził Walenty Roździeński – śląski hutnik i pisarz, autor wierszowanego poematu Officina ferraria, abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego, wydanego w Krakowie w 1612 roku[6].

W latach 70. XVI wieku osadnicy ponownie osadzili się w Szopienicach – osiedli wówczas we wsi Mateusz, Stobraw i Marcin. W tym samym czasie działały tu ruchy reformacyjne. Szopienice były wtedy własnością mysłowickiej rodziny Salomonów, spokrewnionej z arcybiskupem krakowskim i niedopuszczającej do szerzenia się haseł reformacyjnych na terenie swych posiadłości[23]. Na skutek konfliktu z Katarzyną Salomonową z kuźni musiał w 1595 roku odejść Walenty Roździeński[6]. Szopienice w XVI i XVIII wieku były małą osadą rolniczą. Ponadto prowadzono tu hodowlę zwierząt i wyrąb lasów. Szopienice, założone na prawie niemieckim, posiadała własny samorząd gminny dzięki posiadaniu wolnego sołectwa. Było ono do 1614 roku, gdy Szopienice zostało wykupione przez spadkobierców Katarzyny Salomonowej. W 1656 roku Szopienice stały się własnością Mieroszewskich, którzy byli w ich posiadaniu przez następne dwieście lat[23].

W 1784 roku Szopienice liczyły 79 osób. W 1819 roku mieszkało tu 158, a w 1830 roku 196 osób. W Szopienicach istniał folwark Antoniów o powierzchni powyżej dwóch tysięcy morgów. W XIX wieku folwark specjalizował się w hodowli zwierząt – krów i koni[23].

Rozwój przemysłu i okres do I wojny światowej

Pocztówka z 1913 roku przedstawiająca późniejszą ulicę Wiosny Ludów

Rozwój przemysłu w Szopienicach rozpoczął się w pierwszej połowie XIX wieku. Wówczas to w 1834 roku spółka Georg von Giesches Erben uruchomiła hutę cynku „Wilhelmina” (późniejsza Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”)[6]. Wraz z nią, przy granicy z Janowem, powstała kolonia robotnicza Wilhelmina[23] oraz kolonie domów robotniczych, w tym znajdująca się po zachodniej części ulicy Lwowskiej kolonia Helgoland[26]. W późniejszym czasie powstają pierwsze kopalnie węgla kamiennego – „Edwin”, „Teichmannshoffnung” i „Abendroth”[37]. W 1836 roku wybudowano pierwszą utwardzoną drogę, przebiegająca z Katowic do Mysłowic przez kolonię Wilhelmina (obecnie ulica Krakowska)[24].

W 1857 roku w sąsiednim Roździeniu rozpoczęła działalność czteroklasowa szkoła ewangelicka (po rozszerzeniu liczby klas do siedmiu przeniesiona do gmachu dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 55 w Katowicach). W latach 1860–1865 przy dzisiejszej ulicy Morawa wzniesiono kolonię robotniczą – familoki dla pracowników hut koncernu Georg von Giesches Erben (kolonia Morawa)[23][27]. Wraz z rozwojem przemysłu szybko wzrastała liczba ludności – w 1855 roku w Szopienicach mieszkało 1006 osób, w 1861 roku było ich 1868, a w 1890 roku, wraz z ludnością kolonii Wilhelmina, Szopienice liczyły 6177 mieszkańców[37].

Zalepka dawnej gminy Szopienice

W 1868 roku otwarto stację Szopienice Północne na linii Kolei Prawego Brzegu Odry łączącej Wrocław z Dziedzicami (obecnie Czechowice-Dziedzice) przez Olesno, Tarnowskie Góry, Bytom, Siemianowice i Pszczynę[38]. Dwa lata później został otwarty także przystanek kolejowy Szopienice Południowe na wcześniej już otwartej linii Katowice – Mysłowice / Sosnowiec[39]. W 1900 roku do Szopienic doprowadzono linię tramwajową łączącą Królewską Hutę przez Hajduki (obecnie Chorzów Batory), Katowice i Zawodzie do Mysłowic[40]

24 lutego 1872[41][42] (bądź 1 lipca 1871[37]) roku erygowano rzymskokatolicką parafię św. Jadwigi Śląskiej. 15 października 1884 roku odbyła się uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę kościoła św. Jadwigi Śląskiej. Jej budowę ukończono w 1887 roku, natomiast kościół konsekrował 1 maja 1902 roku kard. Georg von Kopp[43]. W 1888 roku założono cmentarz ewangelicki, a 13 marca 1899 roku rozpoczęła się budowa ewangelickiego kościoła Zbawiciela. 25 kwietnia 1899 odbyła się uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego, a 6 marca 1901 roku poświęcono kościół. Na przełomie XIX i XX wieku doszło do integracji dwóch sąsiednich osad – Szopienic i Roździenia. Pomiędzy nimi rozwijało się wspólne centrum w rejonie późniejszych ulic: Lwowskiej, ks. bp. H. Bednorza i J. Kantorówny, gdzie prócz kościołów powstała również szkoła i centrum handlowe[37].

W 1904 roku powstała organizacja pn. Towarzystwo dla Kobiet (późniejsze Towarzystwo Polek, którym kierowała m.in. Maria Lucyga[44]). W tym samym okresie wybudowano nowy, neogotycki budynek szkoły żeńskiej (obecnie gmach VI Liceum Ogólnokształcącego)[37]. W 1905 roku gmina Szopienice liczyła 8862 osoby, a w 1910 roku było ich 10 339. Same zaś Szopienice zamieszkiwało wówczas 9729 osób, z czego mieszkańców polskojęzycznych było 8026, a posługujących się językiem polskim i niemieckim 242 osoby[24].

Dnia 1 stycznia 1912 roku spółka Georg von Giesches Erben uruchomiła pierwszą halę huty cynku „Uthemann”. W 1918 roku reaktywowano oddział Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, kierowanego przez H. Jarczyka i St. Fojcika. Ponadto powstały: komórka Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska, Towarzystwo Śpiewu „Wyspiański” i bank Kupiecko-Przemysłowy[24].

Powstania śląskie i plebiscyt

Centrum Szopienic w 1922 roku

Powstańcy z Szopienic brali czynny udział w powstaniach śląskich, a jednocześnie osada ta miała ważne znaczenie ze względu na jej lokalizację przy granicy państwowej, a wraz z tym możliwość kontaktu z odrodzonym państwem polskim na mostach drogowych i kolejowych na Brynicy. W czasie I powstania śląskiego w 1919 roku powstańcy pod dowództwem Piotra Łyszczaka rozbroili w Szopienicach żołnierzy niemieckich i opanowali gminę bez większego oporu[44].

W II powstaniu śląskim, w dniu 18 sierpnia 1920 roku powstańcy pod dowództwem Jana Emila Stanka rozbroili niemiecki oddział Sipo. W trakcie plebiscytu 70% mieszkańców gminy zagłosowało za przyłączeniem Szopienic do Polski[44].

W 1921 roku w Szopienicach w budynku przy późniejszej ulicy Lwowskiej 2 (obecnie siedziba VI Liceum Ogólnokształcącego im. J. Długosza) znajdowała się siedziba Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych III powstania śląskiego, a także przebywał tutaj Wojciech Korfanty. Sami zaś powstańcy szopieniccy brali udział w walkach o Kędzierzyn i pod Górą Św. Anny. Wojsko polskie wkroczyło na teren Szopienic 20 czerwca 1922 roku. W trakcie uroczystości na moście na Brynicy brali udział generałowie: Stanisław Szeptycki i Kazimierz Horoszkiewicz, a także dyktator III powstania śląskiego – Wojciech Korfanty[45].

Lata międzywojenne i II wojna światowa

Huta cynku „Uthemann” w 1927 roku

W latach międzywojennych zaszły w Szopienicach przemiany administracyjne. W 1924 roku zlikwidowano obszary dworskie, włączając jeden z nich do Szopienic[46]. 1 grudnia 1930 roku połączono Szopienice i Roździeń w jedną gminę Roździeń-Szopienice[47], natomiast 14 stycznia 1934 roku zmieniono nazwę gminy na Szopienice[48]. W tym czasie powstał ratusz oraz okoliczne budynki w rejonie ulicy Wiosny Ludów. W czasie kryzysu gospodarczego dochodziło do częstych protestów, w tym pracowników huty „Uthemann” i fabryki sygnałów „Ropag”, którym przewodzili miejscowi komuniści[46].

W 1939 roku ustawą Sejmu Śląskiego z dnia 10 lipca 1939 roku, Szopienice uzyskały z dniem 1 stycznia 1940 roku ustrój miejski, lecz z powodu okupacji niemieckiej ustawę wykonano dopiero 1 stycznia 1947 roku[49].

We wrześniu 1939 roku Szopienice zostały zajęte przez wojska niemieckie, a sama zaś osada była miejscem terroru hitlerowskiego. Miejscem kaźni był komisariat policji przy ulicy Lwowskiej 15. Szopienice zostały zajęte przez oddziały Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej 27 stycznia 1945 roku[46].

Lata powojenne

Od 1 grudnia 1945 roku do 31 grudnia 1946 roku Szopienice były siedzibą wiejskiej gminy Szopienice. 1 kwietnia 1951 roku zniesiono gminę miejską i utworzono powiat miejski Szopienice do którego włączono zniesione gminy Dąbrówka Mała i Janów[50], a także należące jak dotąd do Mysłowic Szopienice Miejskie, natomiast 31 grudnia 1959 roku przyłączono Szopienice do Katowic[51].

W latach 70. XX wieku działała w Szopienicach Jolanta Wadowska-Król – lekarka pediatra, która przez osiem lat ratowała dzieci mieszkające w Szopienicach przed ołowicą[52]. Wydarzeniom tym poświęcono miniserial Ołowiane dzieci z 2026 roku[53]. Ponadto pracował tu również Edmund Gryglewicz – lekarz hutniczy, który m.in. zajmował się medycyną pracy w Hucie Metali Nieżelaznych „Szopienice” i był ordynatorem Szpitala Miejskiego nr 7 przy ulicy J. Korczaka[54]. 1 maja 1984 roku powstała Izba Tradycji Hutniczych Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice”, natomiast w 2004 roku powstało stowarzyszenie, mające na celu utworzenie Muzeum Hutnictwa Cynku[55].

W czerwcu 1992 roku w Szopienicach odbyły się uroczystości związane z przyłączeniem Górnego Śląska do Polski, w której uczestniczyli m.in. arcybiskup katowicki Damian Zimoń oraz wojewoda katowicki Wojciech Czech. Odsłonięto wówczas pomnik Powstańca Śląskiego na placu Powstańców Śląskich[56].

Na początku lat 90. XX wieku, 1 stycznia 1992 roku podzielono Katowice na 22 pomocnicze jednostki samorządowe, a obszar Szopienic wszedł w granicę dzielnicy Szopienice-Burowiec[57]. W dniu 27 stycznia 2023 roku doszło do wybuchu w budynku plebanii ewangelicko-augsburskiej wspólnoty parafialnej, w wyniku którego życie straciły dwie osoby, a sam budynek został zniszczony[58].

Gospodarka

Tereny po nieistniejącej Hucie Metali Nieżelaznych „Szopienice” (2010)

Szopienice do połowy XIX wieku były wsią rolniczą, kiedy to zaczęły się przekształcać w ośrodek przemysłowy. W II połowie XIX wieku funkcjonowała huta szkła „Sonnenfeld”[26], która istniała na terenie huty cynku „Wilhelmina ”(Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”), założonej przez spółkę Georg von Giesches Erben[6]. W latach 1906–1908 w rejonie obecnej ulicy ks. mjr. K. Woźniaka powstał kompleks nowoczesnych zakładów cynkowych „Uthemann” wraz z hutą, prażalnią, fabryką wyrobów ogniotrwałych i kwasu solnego. Projektantami zabudowań byli Emil i Georg Zillmannowie[24]. Jej uruchomienie nastąpiło w 1912 roku[59].

W drugiej połowie XIX wieku zaczęły powstawać tutaj także kopalnie węgla kamiennego – „Edwin” (funkcjonowała do 1841 roku), „Teichmannshoffnung” (od 1868 roku) i „Abendroth” (od 1872 roku)[37]. W 1886 roku w Szopienicach powstała pierwsza na terenach Górnego Śląska spółdzielnia – Konsum Śląski Roździeń-Szopienice. W centralnej części Szopienic znajdowała się wówczas ich centrala, magazyny, wytwórnia wody sodowej i inne zakłady przemysłu spożywczego[6].

Do 1924 roku w Szopienicach funkcjonował również folwark Antoniów. W 1861 roku posiadał on m.in. 443 morgi ziemi ornej oraz 1596 mórg lasów[24].

W latach międzywojennych powstały w Szopienicach nowe zakłady przemysłowe, w tym Górnośląska Fabryka Octu Winnego czy Fabryka Chemiczna P. Strahl[46]. Po II wojnie światowej, w 1947 roku podjęto decyzję o uruchomieniu w Szopienicach pierwszego w Polsce zakładu elektrolitycznej rafinacji miedzi[59], natomiast na bazie zakładów tłuszczowych „Alboril” („Strahl”) powstały Śląskie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego[45] (obecnie Unilever)[6].

Zakład produkcyjny Unilever Polska przy ulicy Kołodziejskiej (2020)

Od lat 90. XX wieku gospodarka Szopienic przechodziła restrukturyzację. W 2008 roku Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” została postawiona w stan likwidacji[60]. Obszary przemysłowe przekształciły się zaś w centra magazynowe dla licznych hurtowni[6]. Według stanu z lutego 2026 roku, na terenie Szopienic z większych zakładów działają tu m.in.:

  • „Bumech” (ul. Krakowska 191) – przedsiębiorstwo branży górniczej i maszynowej, specjalizujące się w drążeniu wyrobisk podziemnych, serwisie maszyn, produkcji urządzeń i maszyn górniczych oraz wyrobów z gumy[61],
  • „Mistal” (ul. ks. mjr. K. Woźniaka 4) – hurtownia metali, specjalizująca się w rurach stalowych[62],
  • Odlewnia Metali „Szopienice” (ul. ks. mjr. K. Woźniaka 24) – wydzielona w 2001 roku ze spółki Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” – produkcja półproduktów z miedzi i jej stopów, odlewnictwo żeliwa, staliwa, ołowiu, cynku i cyny oraz stopów metali (np. cynkowo-aluminiowych)[63],
  • Selgros Cash & Carry Katowice (ul. Lwowska 32) – jedno z centrów Selgros Cash&Carry, ogólnopolskiej sieci hal handlu hurtowego[64],
  • Unilever Polska – zakład produkcyjny (ul. Kołodziejska 2)[65] – jeden z czterech zakładów firmy w Polsce; zakład w Szopienicach zajmuje się m.in. konfekcjonowaniem herbaty; posiada on dwie hale i w 2009 roku zatrudniał około 400 osób[66].

Transport

Ulica Bagienna na wysokości ulicy Szopienickiej; widok w kierunku centrum
Przystanek osobowy Katowice Szopienice Południowe (2020)

Główną drogą o zasięgu ponadlokalnym przebiegającą przez Szopienice jest ulica Bagienna (część drogi krajowej nr 79). Biegnie ona w południowej części Szopienic, w rejonie Wilhelminy, w kierunku wschód-zachód. Zapewnia ona połączenie tej części Katowic w kierunku zachodnim z Chorzowem i Bytomiem, a w kierunku wschodnim z Mysłowicami, Jaworznem, Chrzanowem i Krakowem[67]. Przy skrzyżowaniu z ulicami Krakowską i Lwowską tworzy duży węzeł drogowy z bezkolizyjnymi zjazdami[8].

W ruchu wewnątrzmiejskim podstawowe znaczenia mają drogi zbiorcze[68], a przez Szopienice biegną następujące z tych dróg:

W centrum Szopienic znajduje się miejsce, w którym krzyżują się najważniejsze wewnętrzne drogi tej części miasta (ulice: Obrońców Westerplatte, Wiosny Ludów, Lwowska i ks. bp. H. Bednorza) – jest nim plac Powstańców Śląskich[8]. Ponadto stanowi on lokalny ośrodek usługowo-handlowy tej części miasta[70]. Na placu znajduje się m.in. stacja rowerów miejskich Metrorower nr 27649[71].

Pierwszą linę kolejową do Szopienic oddano do użytku 3 października 1846 roku (obecnie fragment linii kolejowej nr 138)[39] w ramach budowy linii kolejowej łączącej Wrocław Mysłowicami[72] przez Towarzystwo Kolei Górnośląskiej[73]. Ta sama spółka wybudowała łącznik do Sosnowca[74], uruchomiony dla regularnego ruchu pociągów 24 sierpnia 1859 roku (obecnie fragment linii kolejowej nr 1)[39]. Znajdowała się tu otwarta w 1870 roku stacja Szopienice Południowe (obecnie przystanek osobowy Katowice Szopienice Południowe)[39]. Szopienice zyskały jeszcze jedno połączenie w ramach oddzielnej linii, wybudowanej przez Kolej Prawego Brzegu Odry[38]. Łączyła ona Tarnowskie Góry z Pszczyną[72]. Oddano ją do użytku 15 listopada 1868 roku, a w Szopienicach wybudowano na niej osobną stację (obecnie Katowice Szopienice Północne)[39].

Tramwaj Pesa Twist 2012N na ulicy Wiosny Ludów (2020)

Dla ruchu pasażerskiego wykorzystywany jest przystanek osobowy Katowice Szopienice Południowe. Wg stanu z lutego 2026 roku kursowały tu pociągi Kolei Śląskich m.in. w kierunku Częstochowy, Gliwic, Oświęcimia, Tychów i Krakowa. Polregio również w tym czasie organizowało połączenia w kierunku Krakowa[75].

Tramwaje w Szopienicach kursują od 1900 roku w ramach budowy trasy z Królewskiej Huty przez Hajduki (Chorzów Batory), Katowice, Szopienice i Mysłowice. Koncesję na wybudowanie linii uzyskała spółka Górnośląskie Tramwaje Parowe, która 31 października tego samego roku oddała linię do użytku[40]. Organizacją publicznego transportu zbiorowego w Szopienicach zajmuje się Zarząd Transportu Metropolitalnego[76].

W Szopienicach (bez rejonów Wilhelminy) znajduje się 14 przystanków autobusowych i tramwajowych, z czego z przystanku Szopienice Kościół według stanu z 2021 roku odjeżdżało 9 linii autobusowych (w tym jedna nocna), a także 4 linie tramwajowe. Autobusy zapewniają połączenia Szopienic z większością części Katowic, a także z sąsiednimi miastami: Mysłowicami, Chorzowem, Siemianowicami Śląskimi i Mikołowem. Tramwaje łączą Szopienice z Mysłowicami, Sosnowcem, a także Chorzowem przez dzielnice Katowic: Zawodzie, Śródmieście i Załęże[77].

Architektura i urbanistyka

Charakterystyka

Dom przy ulicy Przelotowej (2020)
Kamienice przy ulicy Morawa (2020)
Kompleks familoków przy ulicy Lwowskiej (kolonia Helgoland)
Kamienice przy ulicy J. Kantorówny
Zabytkowa willa na rogu ulic L. Zamenhofa i J. Kantorówny (2011)
Dawny budynek administracyjny nieistniejącej huty „Uthemann”
Dawny ratusz miasta Szopienice przy ulicy Wiosny Ludów 24

Obszar Szopienic został zabudowany w dużej mierze na przełomie XIX i XX wieku[78], z czego część powstałych wówczas budynków została wpisana do rejestru zabytków nieruchomych[79]. Zabudowa ta koncentruje się w rejonie placu Powstańców Śląskich, wzdłuż ulicy Wiosny Ludów (zachodni odcinek oraz w Drugich Szopienicach na wysokości ulicy Chemicznej), Obrońców Westerplatte, J. Kantorówny, przy skrzyżowaniu ulic Wiosny Ludów i Przelotowej, a także wzdłuż ulicy Morawa[78].

W latach międzywojennych powstało stosunkowo niewiele obiektów[78]. Jednym z nich jest zabytkowy budynek dawnego ratusza gminy Szopienice, ukończony w 1928 roku[79]. W latach Polski Ludowej nowa zabudowa powstała w środkowej części ulicy Wiosny Ludów oraz w rejonie ulic L. Zamenhofa, i Ciesielskiej. Pochodzi ona głównie z lat 50. i 60. XX wieku. Nowsza zabudowa została zlokalizowana przy na brzegu stawu Morawa – powstało tam osiedle Morawa, składające się z budynków wybudowanych głównie w połowie lat 70. XX wieku. W tamtym czasie też rozwijała się również strefa przemysłowa w rejonie ulic ks. mjr. K. Woźniaka i Krakowskiej. Po 1989 roku w Szopienicach powstawały jedynie pojedyncze obiekty, w tym hale na terenie fabryki Unilever i hala sklepu Selgros[78].

Zabytki i obiekty historyczne

W Szopienicach znajdują się następujące zabytkowe i historyczne obiekty[79][80]:

  • Zespół kościelny kościoła św. Jadwigi Śląskiej (pl. Powstańców Śląskich 3) – wpisany do rejestru zabytków nieruchomych 30 grudnia 1994 roku (nr rej.: A/1557/94; obecnie A/1235/23)[81]; zespół kościelny obejmuje: kościół parafialny pw. św. Jadwigi z lat 1885–1887 w stylu neogotyckim, kaplicę Ogrójca z 1903 roku wzniesioną według projektu Ludwiga Schneidera w stylu neogotyckim, grupę rzeźb Adoracja Krzyża i Pietà z przełomu XIX i XX wieku[82][83].
  • Kościół Ewangelicko-Augsburski Zbawiciela (ul. ks. bpa H. Bednorza 20) – wpisany do rejestru zabytków nieruchomych 30 grudnia 2002 roku (nr rej.: A/76/02)[81], wpis obejmuje budynek kościoła wraz z najbliższym otoczeniem w ramach działki (z wyjątkiem ogrodzenia); kościół zaprojektował Gustaw Wernicke z Katowic, wzniesiono go w latach 1899–1901, w stylu neogotyckim, z cegły klinkierowej[84]; w otoczeniu znajdują się: dawna apteka Graefe’go, dawna willa dra Stauba[85], a do 2023 istniała neogotycka plebania, wybudowana w latach 1907–1908[86] (zniszczona w wyniku wybuchu gazu w styczniu 2023)[58],
  • Dom handlowy, dawna szkoła katolicka (ul. ks. bpa H. Bednorza 1) – obiekt wzniesiono w 1875 roku w stylu historyzmu, przebudowano w latach 30. i 40. XX wieku[87].
  • Willa mieszkalna (ul. ks. bpa H. Bednorza 5) – wybudowana w 1899 roku w stylu historyzmu, według projektu architekta H. Ritschela[87].
  • Kamienica mieszkalna z oficyną (ul. ks. bpa H. Bednorza 7/7a) – wzniesiona pod koniec XIX wieku w stylu historyzmu z elementami neogotyku[87].
  • Kamienice z oficynami (ul. ks. bpa H. Bednorza 9, 11/11a) – wybudowane pod koniec XIX wieku w stylu historyzmu[87].
  • Ceglany budynek szkoły (ul. ks. bpa H. Bednorza 13) – pochodzący z początku XX wieku[87].
  • Kamienica mieszkalna, dawna apteka Graefe’go (ul. ks. bpa H. Bednorza 14) – wzniesiona w 1892 roku w stylu historyzmu, według projektu architekta H. Ritschel[87]; wpisana jest do rejestru zabytków nieruchomych pod nr. rej. A/1165/23[81].
  • Gmach dawnej szkoły ewangelickiej (ul. ks. bpa H. Bednorza 15) – wybudowany na początku XX wieku, posiada cechy stylów: historyzmu ceglanego, neogotyku i modernizmu[87].
  • Kamienica mieszkalna, dawna willa dra Stauba (ul. ks. bpa H. Bednorza 16) – wzniesiona w 1892 roku w stylu historyzmu, zaprojektował ją architekt H. Ritschel[87].
  • Kamienica mieszkalna, dawna kamienica F. Mixy (ul. ks. bpa H. Bednorza 22) – wybudowana w 1908 roku dla Franza Mixy[88], posiada cechy stylu modernizmu i klasycyzmu[87].
  • Budynek administracyjny, tzw. willa Jacobsena (ul. ks. bpa H. Bednorza 60) – z początku XX wieku; wpisany do rejestru zabytków 17 czerwca 1982 roku (nr rej.: A/1042/22[81]), granice ochrony obejmują obiekt w ramach ogrodzenia[80]; kamienica jest murowana z cegły[89].
  • Zespół zabudowy dawnego browaru i słodowni braci Mokrskich (ul. ks. bpa H. Bednorza 2a-6) – wpisany do rejestru zabytków 13 listopada 1992 roku (nr rej.: A/1506/92), granice ochrony konserwatorskiej obejmują cały zespół zabudowań wraz z otoczeniem, jego układ przestrzenny, zieleń oraz ciągi komunikacyjne[81]; najstarsze zabudowania pochodzą z 1880 roku[90].
  • Zabytkowa kamienica mieszkalna (ul. ks. bpa H. Bednorza 43) – wzniesiona w stylu historyzmu ceglanego; w budynku zachowały się formy historycznej stolarki okiennej i drzwiowej, historyczny rodzaj pokrycia dachu (dachówka), detal architektoniczny i wystrój elewacji[91].
  • Zabytkowa murowana kamienica (ul. ks. bpa H. Bednorza 49) – wzniesiona w stylu historyzmu ceglanego[92].
  • Gmach VI Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Długosza (ul. Lwowska 2) – wpisany do rejestru zabytków dnia 30 grudnia 1994 roku (nr rej.: A/1560/94)[81], wzniesiony około 1905 roku według projektu Kunzego (budowniczego miejskiego z Opola), w stylu neogotyckim[93]; w jego sąsiedztwie znajduje się pomnik Powstańca Śląskiego, postawiony po II wojnie światowej w miejsce poprzedniego, zniszczonego przez Niemców 8 lub 9 września 1939 roku[83].
  • Kamienica wraz z budynkiem gospodarczym (ul. Lwowska) – wzniesiona w drugiej połowie XIX wieku (budynek gospodarczy z 1896 roku), murowana[92].
  • Budynek dawnego hotelu Klippera (ul. Lwowska 5) – murowany, wzniesiony pod koniec XIX wieku; obecnie mieści się w nim przychodnia specjalistyczna[92].
  • Kamienica (ul. Lwowska 7) – murowana, wzniesiona pod koniec XIX wieku[92].
  • Kamienica (ul. Lwowska 10, róg z ul. Wypoczynkową 1) – murowana, wzniesiona pod koniec XIX wieku[92].
  • Kamienica (ul. Lwowska 12, róg z ul. 11 Listopada 2) – murowana, wzniesiona pod koniec XIX wieku[92].
  • Kamienica (ul. Lwowska 14, róg z ul. 11 Listopada 1) – murowana, wzniesiona pod koniec XIX wieku[92].
  • Kamienica (ul. 11 Listopada 1, 3, 5, 7) – murowana, wzniesiona w 1908 roku[92].
  • Kamienica (ul. 11 Listopada 4) – murowana, wzniesiona na początku XX wieku[92].
  • Zespół zabudowy dawnej huty cynku – z lat 1908–1912: hala nr 1 pieców destylacyjnych wraz z kominami, budynek muflarni, magazynu blendy, cechowni, wieża ciśnień, portiernia nr 1, wysoka kolejka wąskotorowa na estakadzie (niezachowana); zespół wzniesiono w stylu modernizmu (zespół wpisano do rejestru zabytków 30 lipca 1978 roku, nr rej.: A/1227/78)[81][79].
  • Willa (ul. J. Kantorówny 20) – z pierwszego dziesięciolecia XX wieku, wolnostojąca, modernistyczna; wpisana do rejestru zabytków dnia 16 października 1995 roku (nr rej.: A/574/2019)[80][81].
  • Zamek Prittwitz (ul. Krakowska 81-83) – pochodzący z końca XIX wieku[94] (nr rej. A/672/2020 z 7 lipca 2020 roku)[80].
  • Budynek szkoły wraz z salą gimnastyczną (ul. 11 Listopada 13) – wzniesiony w latach 50. XX wieku[92].
  • Zespół hal Przedsiębiorstwa Komunikacji Tramwajowej (ul. Wałowa 11) – wzniesiony pod koniec XIX wieku[91].
  • Klasztor sióstr Boromeuszek (dawny sierociniec katolicki św. Józefa; ul. Brynicy 14) – z 1905 roku w stylu neogotyckim[87].
  • Dawny ratusz miasta Szopienice (ul. Wiosny Ludów 24) – z lat 1927–1928[95]; obecnie ośrodek zdrowia; wpisany do rejestru zabytków 2 lipca 2020 roku pod nr rej. A/668/2020)[80].
  • Budynek poczty (ul. Obrońców Westerplatte 17) – wzniesiony w stylu funkcjonalistycznym w latach 1931–1932 według projektu Jana Najmana i Juliana Putermana-Sadłowskiego[96] (bądź w 1930 roku[97]).
  • Hala sportowa Hutniczego Klubu Sportowego (ul. Obrońców Westerplatte 44) – pochodząca z początków XX wieku; jej pierwszym właścicielem był Freund[97]; w 2011 roku halę rozebrano[98].
  • Budynek zespołu browaru braci Mokrskich (ul. Obrońców Westerplatte 9)[99][96].
  • Zespół stacji kolejowej Katowice Szopienice Północne – wpisany do rejestru zabytków 22 marca 2022 roku; nr rej. A/948/2022; składający się z budynku dworca kolejowego I klasy (pl. Ogród Dworcowy 1) oraz budynku dawnego biura celnego (pl. Ogród Dworcowy 1a)[81].

Oświata

Gmach VI Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Długosza przy ulicy Lwowskiej

Pierwsza szkoła powszechna w rejonie współczesnych Szopienic powstała w sąsiednim Roździeniu – drewniany budynek szkolny dla dzieci z Szopienic i Roździenia powstał w 1826 roku w miejscu, gdzie obecnie stoi pomnik Powstańca Śląskiego[100]. Ze względu na jej przeludnienie zdecydowano się na budowę nowej szkoły w Szopienicach. Pierwszy budynek szkoły ukończono w 1899 roku. Drugi gmach szkolny w Szopienicach wzniesiono według projektu architekta Gustawa Szmidta z 1908 roku, a jego otwarcie nastąpiło dwa lata później. Znajduje się on przy obecnej ulicy Wiosny Ludów 22. Współcześnie jest to Szkoła Podstawowa nr 42 w Katowicach[101], która jest częścią Zespołu Szkolno-Przedszkolnego nr 12 w Katowicach[102].

Ze względu na niebezpieczeństwo w użytkowaniu starej szkoły w Roździeniu w kwietniu 1903 roku budynek wyburzono. Nowy budynek szkoły, posiadający m.in. 12 sal lekcyjnych, zaczęto wznosić wiosną 1904 roku. Naukę w nowym budynku rozpoczęły dziewczęta na początku roku szkolnego 1905/1906. Była to wówczas Szkoła Powszechna Dla Dziewcząt nr IV[101]. Obecnie w budynku, zlokalizowanym przy ulicy Lwowskiej 2 mieści się VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Długosza w Katowicach[103].

Następny gmach szkoły, znajdujący się przy obecnej ulicy Morawa 86, oddano do użytku w 1910 roku. Obecnie mieści się w nim Szkoła Podstawowa nr 44 im. Marii Curie-Skłodowskiej w Katowicach[104]. Łącznie w 1914 roku w Szopienicach znajdowały się trzy szkoły powszechne, w których uczyło 23 nauczycieli, a jeszcze przed I wojną światową otwarto Wyższą Szkołę dla Dziewcząt. Szkoła ta od 1920 roku była żeńskim liceum[101]. Po II wojnie światowej w Szopienicach rozwinęło się szkolnictwo średnie i zawodowe. Powstało wówczas VI Liceum Ogólnokształcące, Technikum Tłuszczowe i Technikum Hutnicze[46].

Kultura, sport i rekreacja

Pierwsze organizacje kulturalne, wspólne dla mieszkańców Roździenia i Szopienic, powstawały w II połowie XIX wieku. W latach 1882–1889 funkcjonowało Katolickie Kasyno, które wystawiało sztuki teatralne. W 1898 roku w Roździeniu powstało gniazdo „Sokoła”. W 1910 roku rozpoczął działalność Chór Mieszany im. Stanisława Wyspiańskiego[6].

W Szopienicach urodziło się wielu wybitnych przedstawicieli świata kultury. Wśród nich był Kazimierz Kutz – reżyser i twórca wielu filmów o tematyce górnośląskiej, zrealizowanych m.in. na terenie Szopienic[46]. Wydał on również powieść Piąta strona świata, którego akcja dzieje się w Szopienicach. Tam też urodził się także Paweł Wróbel, który był jednym z malarzy nieprofesjonalistów, a także jego brat – Leopold Wróbel. Byli oni związani z Grupą Janowską[56]. Artystą urodzonym w Szopienicach był również Zygmunt Magner – profesor warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych[6][56].

Innych cenieni artyści i ludzie kultury urodzeni bądź związani z Szopienicami to m.in.: Hilary Krzysztofiak – malarz, grafik i scenograf teatralny[56][6], Henryk Bereska – tłumacz literatury polskiej na język niemiecki i literat[56][6], Sławomir Brzoska – artysta plastyk, podróżnik[105], Anna Kańtoch – pisarka, Halina Lerman – malarka[106], Józef Ryszka – poeta[107], Michał Smolorz – producent telewizyjny, felietonista[108] i Andrzej Szewczyk – artysta plastyk[109].

Ośrodek Sportowy Szopienice administrowany przez katowicki MOSiR, przy ulicy 11 Listopada (2020)

Od 1994 roku w Szopienicach funkcjonowała fundacja Pro-Eko Szopienice, która została powołana z inicjatywy Szopienickiego Komitetu Obywatelskiego. Od 1995 do 2017 roku wydawała ona miesięcznik Roździeń. Organizowała ona też liczne wydarzenia kulturalne, w tym Dni Szopienic, wystawy fotograficzne czy wydanie pocztówek z widokami Szopienic. Fundacja została zlikwidowana w 2019 roku. Od 2016 roku w Szopienicach działa Fundacja z Pasją, która prowadzi warsztaty teatralne i wydaje od 2018 roku nowe czasopismo – Miesięcznik Roździeński[6]

Na terenie Szopienic działa Hutniczy Klub Sportowy „Szopienice”, z siedzibą przy ulicy 11 Listopada 11. Jest to jeden z najbardziej zasłużonych klubów Katowic, który jest spadkobiercą kilku przedwojennych szopienickich klubów sportowych, które zostały połączone w 1937 roku. Klub reaktywowano po II wojnie światowej. Prowadził liczne sekcje sportowe, z czego kontynuowane jest jedynie sekcja podnoszenia ciężarów[110]. Z klubem związani są tacy sportowcy, jak: Czesław Białas, Marek Seweryn i Leszek Skorupa. Z HKS Szopienice w 2005 roku powstał Uczniowski Klub Sportowy „Szopienice”, a w 2008 roku oddano do użytku nową halę sportową[111].

Z Szopienic pochodzi też kilkoro utytułowanych sportowców, a także działaczy sportowych, w tym m.in.: Danuta Berezowska-Prociów (lekkoatletka, specjalistka skoku wzwyż), Janusz Sidło (lekkoatleta i oszczepnik)[112], Edward Szymkowiak (piłkarz, bramkarz reprezentacji Polski)[113], Andrzej Gowarzewski (dziennikarz sportowy, znawca i historyk piłki nożnej)[114] czy Eryk Wyra (polski działacz sportowy)[113].

Przy ulicy 11 Listopada 16 znajduje się Ośrodek Sportowy „Szopienice” administrowany przez MOSiR Katowice. Wyposażony on jest w halę sportową wraz z siłownią i sauną, dwa boiska sportowe oraz dwa korty tenisowe[115].

Religia

Kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej przy placu Powstańców Śląskich (2020)

Pierwotnie mieszkańcy Szopienic przynależeli do parafii w Mysłowicach. Pierwszy, drewniany budynek kościoła wybudowano w 1868 roku w rejonie historycznej granicy Roździenia i Szopienic. Rzymskokatolicką parafię erygowano 24 lutego 1872[41] (bądź 1 lipca 1871[37]) roku. Neogotycki budynek kościoła św. Jadwigi powstał w latach 1885–1887. Jego konsekracja odbyła się 1 maja 1902 roku[6]. Kościół znajduje się przy placu Powstańców Śląskich[82].

Parafia szopienicka, znajdująca się w dekanacie Katowice-Bogucice archidiecezji katowickiej, liczyła w 2014 roku około 13,2 tys. wiernych. Do parafii przynależy cmentarz katolicki przy ulicy Brynicy[116]. Przy tej samej ulicy, pod numerem 14, znajduje się klasztor Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Karola Boromeusza, które prowadzą Ośrodek Wychowawczy[117].

Z Szopienic pochodzi Piotr Libera – biskup płocki, był sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski[118].

W Szopienicach działa również Parafia Ewangelicko-Augsburska. Należy ona do diecezji katowickiej. Posiada ona swoją siedzibę przy ulicy ks. bpa Herberta Bednorza 20[119]. Parafia powstała w 1885 roku jako filiał Roździeń Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Mysłowicach. Pierwotnie nabożeństwa odbywały się w wynajmowanych salach. W 1899 roku rozpoczęto budowę kościoła ewangelickiego, którego poświęcenie nastąpiło 6 marca 1901 roku[6]

W Szopienicach siedzibę ma jeszcze jedna wspólnota religijna: Kościół Zielonoświątkowy Zbór Serce Metropolii w Katowicach (ul. H. Bednorza 2a-6)[120].

Przypisy

  1. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 135809.
  2. 1 2 3 Knie 1830 ↓, s. 697.
  3. 1 2 Szopienice, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 20.
  4. ↑ Główny Urząd Statystyczny, Rejestr TERYT. Wyszukiwanie [online], eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2023-05-16] (pol.).
  5. ↑ Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r. w sprawie nazw i granic obszarów działania jednostek pomocniczych samorządu na terenie miasta Katowic, um.katowice.pl, Katowice, 29 września 1997 [dostęp 2026-02-14] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-09] (pol.).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Historia [online], szopienice.org [dostęp 2020-09-21] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-01] (pol.).
  7. ↑ Geoportal krajowy [online], geoportal.gov.pl [dostęp 2020-09-20] (pol.).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 Urząd Miasta Katowice, Internetowe mapy Systemu Informacji Przestrzennej Katowic [online], emapa.katowice.eu [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  9. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, Załącznik nr 8.
  10. ↑ Maria Lipok-Bierwiaczonek, Górny Śląsk. O regionie najkrócej – historia i zróżnicowanie kulturowe [online], ibr.bs.katowice.pl [dostęp 2020-09-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-26] (pol.).
  11. ↑ Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44.
  12. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, s. 32.
  13. 1 2 3 Opracowanie… 2014 ↓, Załącznik nr 10.
  14. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, s. 33.
  15. 1 2 Opracowanie… 2014 ↓, Załącznik nr 7.
  16. ↑ Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 46.
  17. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, Załącznik nr 3.
  18. ↑ Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 52–54.
  19. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, s. 105.
  20. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, Załącznik nr 15.
  21. ↑ Opracowanie… 2014 ↓, s. 109.
  22. ↑ Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 41.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 Szaraniec 1996 ↓, s. 232.
  24. 1 2 3 4 5 6 Szaraniec 1996 ↓, s. 236.
  25. ↑ Barbara Szmatloch, Gdyby mury mogły mówić: Upadek Drzyżdżanki i krzywa wieża, „Gazeta Wyborcza”, katowice.wyborcza.pl, 19 stycznia 2018 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  26. 1 2 3 Szaraniec 1996 ↓, s. 233.
  27. 1 2 Bulsa 2022 ↓, s. 108.
  28. ↑ Szaraniec 1996 ↓, s. 183.
  29. ↑ Szaraniec 1996 ↓, s. 227.
  30. ↑ Szaraniec 1996 ↓, s. 230.
  31. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) [online], dane.gov.pl [dostęp 2021-06-05] (pol.).
  32. ↑ Katarzyna Pachelska, Huta karmicielka i trucicielka. Śląski Czarnobyl w Szopienicach. Tak wyglądają budynki huty [online], slazag.pl, 17 października 2024 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  33. ↑ Szaraniec 1996 ↓, s. 250.
  34. ↑ Urząd Miasta Mysłowice, Kalendarium [online], myslowice.pl [dostęp 2026-02-14] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-27] (pol.).
  35. ↑ Szaraniec 1996 ↓, s. 108.
  36. ↑ Muzeum Historii Katowic, Historia miasta. Katowice przed nadaniem praw miejskich [online], mhk.katowice.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  37. 1 2 3 4 5 6 7 Szaraniec 1996 ↓, s. 234.
  38. 1 2 Hubert Waguła, Sławomir Fedorowicz, Robert Ślęzok, 161 Katowice Szopienice Północne - Chorzów Stary, [w:] Atlas Kolejowy Polski, Czech i Słowacji [online], atlaskolejowy.net [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  39. 1 2 3 4 5 Stankiewicz i Stiasny 2010 ↓, Arkusz R16-R19.
  40. 1 2 Dariusz Falecki, Następny przystanek: historia tramwajów [online], szopienice.org, 24 lutego 2015 [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-30] (pol.).
  41. 1 2 Parafia św. Jadwigi Śląskiej w Katowicach-Szopienicach, Historia [online], swjadwiga.wiara.org.pl [dostęp 2024-05-03] (pol.).
  42. ↑ Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 30.
  43. ↑ Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 37.
  44. 1 2 3 Szaraniec 1996 ↓, s. 238.
  45. 1 2 Szaraniec 1996 ↓, s. 239.
  46. 1 2 3 4 5 6 Szaraniec 1996 ↓, s. 241.
  47. ↑ Zarządzenie Wojewody Śląskiego z dnia 17 listopada 1930 r. w sprawie połączenia gmin Roździeń i Szopienice w powiecie Katowickim, „Gazeta Urzędowa Powiatu Katowickiego” (47), Katowice: Starostwo Katowice, 22 listopada 1930, s. 228 [dostęp 2017-12-13] (pol.).
  48. ↑ Ustawa Sejmu Śląskiego z dnia 22 grudnia 1933 roku w sprawie zmiany nazwy gminy „Roździeń-Szopienice” na „Szopienice”, [w:] Dziennik Ustaw Śląskich, 30.12.1933, R. 12, nr 30 [online], sbc.org.pl [dostęp 2020-09-20] (pol.).
  49. ↑ Zarządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 13 lutego 1947 r. w sprawie wykonania ustawy śląskiej z dnia 10 lipca 1939 r. o nadaniu ustroju miejskiego gminom wiejskim: Nowy Bytom, Ruda, Szopienice i Świętochłowice powiatu katowickiego oraz gminie Piekary Śląskie powiatu tarnogórskiego., „Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki” (8), 28 lutego 1947, s. 110 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  50. ↑ Dz. U. z 1951 r. Nr 18, poz. 147 (ISAP)
  51. ↑ Dz. U. z 1959 r. Nr 64, poz. 381 (ISAP)
  52. ↑ Justyna Przybytek-Pawlik, Matka Boska Szopienicka została Honorową Obywatelką Katowic, „Dziennik Zachodni”, dziennikzachodni.pl, 11 września 2017 [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  53. ↑ Jan Lande, Ołowiane dzieci - czy to prawdziwa historia? O czym jest nowy serial Netflix [online], historia.org.pl, 10 lutego 2026 [dostęp 2026-02-15] (pol.).
  54. ↑ Michał Bulsa, Edmund Leon Gryglewicz, [w:] Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XLIV/835/17 Rady Miasta Katowice z dnia 22 czerwca 2017 r. [online], bip.katowice.eu [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  55. ↑ Grzegorz Pancherz, Muzeum Hutnictwa Cynku w Katowicach-Szopienicach, „Radio Katowice”, radio.katowice.pl, 21 maja 2017 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  56. 1 2 3 4 5 Szaraniec 1996 ↓, s. 242.
  57. ↑ Uchwała Nr XXVI/148/91 Rady Miejskiej w Katowicach z dnia 16 września 1991 r. w sprawie: utworzenia na terenie miasta Katowice 22 pomocniczych jednostek samorządowych i podziału miasta na 22 obszary ich działania, bip.katowice.eu, Katowice, 16 września 1991 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  58. 1 2 Jakub Dyl, Kamil Zatoński, Trwa rozbiórka kamienicy na Bednorza w Katowicach. Te zdjęcia pokazują, jak kruche jest ludzkie życie [online], wKatowicach.eu, 1 lutego 2023 [dostęp 2023-05-20] (pol.).
  59. 1 2 Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 432.
  60. ↑ HMN Szopienice, Firma [online], hutaszopienice.com.pl [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  61. ↑ Bumech, Kontakt [online], bumech.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  62. ↑ Mistal, O firmie [online], mistal.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  63. ↑ Odlewnia Metali Szopienice, Historia [online], oms.com.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  64. ↑ Selgros, Kontakt [online], selgros.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  65. ↑ Kompass, Unilever Polska SA Oddział Żywności, Zakład Produkcyjny [online], pl.kompass.com [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-10] (pol.).
  66. ↑ Control Engineering Polska, W fabryce Unilever w Katowicach coboty przyspieszają proces paletyzacji i poprawiają ergonomię pracy [online], controlengineering.pl, 20 listopada 2019 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  67. 1 2 3 4 Studium… 2012 ↓, s. 75.
  68. ↑ Uchwała nr XL/925/13 Rady Miasta Katowice z dnia 11 września 2013 r. w sprawie zaliczenia dróg na terenie miasta Katowice do kategorii dróg powiatowych oraz gminnych [online], mzum.katowice.pl, 11 września 2013 [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-22] (pol.).
  69. ↑ Bulsa 2018 ↓, s. 164.
  70. ↑ Studium… 2012 ↓, s. 62.
  71. ↑ Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, Rower Metropolitalny. Mapa [online], metrorower.transportgzm.pl [dostęp 2024-03-03] (pol.).
  72. 1 2 Joanna Kusz-Drozdowska, Historia kolei żelaznych w Roździeniu i Szopienicach [online], szopienice.org, 10 kwietnia 2017 [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-05-22] (pol.).
  73. ↑ Hubert Waguła, Sławomir Fedorowicz, Robert Ślęzok, 138 Oświęcim - Katowice, [w:] Atlas Kolejowy Polski, Czech i Słowacji [online], atlaskolejowy.net [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  74. ↑ Hubert Waguła, Sławomir Fedorowicz, Robert Ślęzok, 1 Warszawa Zachodnia - Katowice, [w:] Atlas Kolejowy Polski, Czech i Słowacji [online], atlaskolejowy.net [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  75. ↑ PKP Polskie Linie Kolejowe, Plakatowy rozkład jazdy. Katowice Szopienice Południowe. Ważny od 14.12.2025 do 07.03.2026 [online], portalpasazera.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  76. ↑ Zarząd Transportu Metropolitalnego, Poznaj ZTM [online], metropoliaztm.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  77. ↑ Zarząd Transportu Metropolitalnego, Rozkład jazdy ZTM [online], rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-01-31] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-29] (pol.).
  78. 1 2 3 4 Katowickie budynki [online], katowickiebudynki.eu [dostęp 2020-08-15] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-21] (pol.).
  79. 1 2 3 4 Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Wojewódzki Program Opieki nad Zabytkami w województwie śląskim na lata 2010–2013 [online], slaskie.pl, 2010 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  80. 1 2 3 4 5 Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zestawienie zabytków nieruchomych. Województwo śląskie [online], nid.pl [dostęp 2020-09-20] [zarchiwizowane z adresu 2020-07-23] (pol.).
  81. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach, Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 4 czerwca 2024 roku) [online], wkz.katowice.pl, 4 czerwca 2024 [dostęp 2026-02-14] [zarchiwizowane z adresu 2024-11-10] (pol.).
  82. 1 2 Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 35.
  83. 1 2 Bulsa 2018 ↓, s. 53.
  84. ↑ Grzegorek i Tabaczyński 2014 ↓, s. 74.
  85. ↑ Bulsa 2018 ↓, s. 51.
  86. ↑ Dzióbek 2017 ↓, s. 109.
  87. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Studium… 2012 ↓, Załącznik I.9.
  88. ↑ Michał Bulsa, Michał Malina, Kamienica Franza Mixy przy ul. Bednorza 22 [online], szopienice.org, listopad 2013 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  89. ↑ Michał Bulsa, Michał Malina, Willa Jacobsena, „Roździeń”, 6/215, czerwiec 2013, s. 20 (pol.).
  90. ↑ Bulsa 2018 ↓, s. 50.
  91. 1 2 Uchwała nr XLVIII/993/09 z dnia 26 października 2009 roku w sprawie uchwalenia: miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru położonego w rejonie ulicy Wałowej w Katowicach, bip.katowice.eu, Katowice, 26 października 2009 [dostęp 2020-09-20] (pol.).
  92. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Uchwała nr VII/93/07 Rady Miasta Katowice z dnia 26 lutego 2007 roku w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru południowo-zachodniej części dzielnicy Szopienice w Katowicach, bip.katowice.eu, Katowice, 26 lutego 2007 [dostęp 2020-09-20] (pol.).
  93. ↑ Michał Malina, VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Długosza [online], szopienice.pl, 1 maja 2022 [dostęp 2024-12-17] (pol.).
  94. ↑ Michał Bulsa, Michał Malina, Pałacyk Prittwitz [online], szopienice.org, wrzesień 2013 [dostęp 2026-02-14] [zarchiwizowane z adresu 2013-09-28] (pol.).
  95. ↑ Bulsa 2021 ↓, s. 270-271.
  96. 1 2 Bulsa 2018 ↓, s. 170.
  97. 1 2 Jabłoński 2013 ↓, s. 46.
  98. ↑ Justyna Przybytek, Trwa rozbiórka hali sportowej w Szopienicach, „Katowice Nasze Miasto”, katowice.naszemiasto.pl, 19 marca 2012 [dostęp 2020-09-20] (pol.).
  99. ↑ Protokół nr 47/10 z posiedzenia Komisji Górniczej Rady Miasta Katowice, bip.um.katowice.pl, Katowice, 16 sierpnia 2020 [dostęp 2020-09-20] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-29] (pol.).
  100. ↑ Bulsa 2018 ↓, s. 49.
  101. 1 2 3 Joanna Kusz-Drozdowska, Edukacja powszechna w Roździeniu i Szopienicach [online], szopienice.org, 27 lutego 2017 [dostęp 2020-09-21] [zarchiwizowane z adresu 2021-04-12] (pol.).
  102. ↑ Uchwała nr VIII/157/19 Rady Miasta Katowice z dnia 30 maja 2019 r. w sprawie utworzenia Zespołu Szkolno-Przedszkolnego Nr 12 w Katowicach, w skład którego wchodzą Szkoła Podstawowa Nr 42 im. Józefy Kantorówny w Katowicach ul. Wiosny Ludów 22, Miejskie Przedszkole Nr 56 w Katowicach ul. Wiosny Ludów 17 oraz Miejskie Przedszkole Nr 65 w Katowicach ul. Ciesielska 1., bip.katowice.eu, Katowice, 30 marca 2019 [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  103. ↑ VI Liceum Ogólnokształcące w Katowicach, Kontakt [online], dlugosz.katowice.pl [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  104. ↑ Szkoła Podstawowa nr 44 im. Marii Curie-Skłodowskiej w Katowicach, Kontakt [online], sp44katowice.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  105. ↑ ASP Katowice, Sławomir Brzoska [online], asp.katowice.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-20] (pol.).
  106. ↑ Kim była Halina Lerman? [online], szopienice.org, 4 października 2014 [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-03] (pol.).
  107. ↑ Urszula Rzewiczok, Józef Ryszka, [w:] Załącznik Nr 2 do uchwały Nr LVI/1155/18 Rady Miasta Katowice z dnia 24 maja 2018 r. [online], bip.katowice.eu [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  108. ↑ Michał Smolorz nie żyje. Zmarł nad ranem, „Nasze Miasto”, slaskie.naszemiasto.pl, 10 stycznia 2013 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  109. ↑ Andrzej Szewczyk [online], culture.pl [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  110. ↑ Polski Związek Podnoszenia Ciężarów, Śląski Związek Podnoszenia Ciężarów. Lista klubów [online], pzpc.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  111. ↑ Antoni Steuer, Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki. HKS Szopienice [online], mhk.katowice.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-02-01] (pol.).
  112. ↑ Janusz Sidło, [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny [online], ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-21] (pol.).
  113. 1 2 Paweł Czado, "Bez Pohla nie ma gola!" 25. rocznica śmierci genialnego napastnika, legendy Górnika Zabrze, „Gazeta Wyborcza”, katowice.wyborcza.pl, 12 września 2020 [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  114. ↑ Wydawnictwo GiA, Andrzej Gowarzewski [online], gia.pl [dostęp 2020-09-22] (pol.).
  115. ↑ MOSiR Katowice, Ośrodek Sportowy Szopienice [online], mosir.katowice.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2020-07-25] (pol.).
  116. ↑ Archidiecezja katowicka, Katowice-Szopienice, Świętej Jadwigi Śląskiej [online], archidiecezja.katowice.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-17] (pol.).
  117. ↑ Specjalny Ośrodek Wychowawczy prowadzony przez Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Karola Boromeusza, Kontakt [online], ow.katowice.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2007-05-18] (pol.).
  118. ↑ Diecezja płocka, Biskup Płocki Piotr Libera [online], diecezjaplocka.pl [dostęp 2020-09-22] [zarchiwizowane z adresu 2020-09-30] (pol.).
  119. ↑ Parafia Ewangelicko-Augsburska Zbawiciela w Katowicach-Szopienicach, Kontakt [online], szopienice.luteranie.pl [dostęp 2020-09-17] (pol.).
  120. ↑ Serce Metropolii, kontakt [online], sercemetropolii.pl [dostęp 2026-02-14] (pol.).

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.